مسجد کبود تبريز (فيروزه اسلام) خصوصيت بارز و شهرت وافر مسجد کبود با معماري ويژه تلفيــقي و اعـــجاب انگيز آن بيشتر به خاطر کاشيکاري معرق و تلفيق آجر و کاشي ، اجراي نقوش پرکار و در حد اعجاز آن مي باشد، که زينت بخش سطوح داخلي و خارجي بنا بوده است. در متن کتيبه برجسته سر درب باشکوه و پر نقش و نگار آن، عمارت مظفريه و نيز نام نعمت الله بن محمد البواب ، خطاط و احتمالا" طراح نقوش که از هنرمندان برجسته خوشنويسي آذربايجان بوده،درج شده است. چنين تصور مي شود که ساختمان مسجد کبود به مثابه يادمان از پيروزي هاي جهانشاه برپا گرديده است به طوري که در اين خصوص مي توان به سوره «فتح» که بصورت کامل و به شکل برجسته ، زينت بخش دور تا دور بالاي شبستان بزرگ مي باشد اشاره نمود. نام جهانشاه در کتيبه بالاي درب ورودي نقش بسته که قبلا" روکش طلايي داشته است. مسجد کبود داراي دو مناره باريک و بلند در منتهي اليه شرق و غرب ضلع شمالي بوده است، در پشت درب ورودي به شبستان بزرگ ، يک بيت شعر فارسي به خط ثلث نوشته شده بدين مضمون : کردار بيار و گرد گفتار مگرد چون کرده شود ، کار بگويد که که کر مسجد جهانشاه يا مسجد کبود (گوي مسجيد) از آثار ابوالمظفر جهانشاه بن قرا يوسف از سلسله ترکمانان قراقويونلو مي باشد که در870 هجري به همت و نظارت جان بيگم خاتون،زن جهانشاه بن قرايوسف قره قويونلو ،پايان يافته است. در کتابهاي تاريخي،اين بناي باشکوه را «عمارت مظفريه»خوانده اند که مورد توجه ابو المظفر يعقوب بهادر خان قرار گرفت.در اين روزگار تبريز در نهايت آباداني و رونق بود.در نيمه اول قرن يازدهم هجري،کاتب چلبي و اوليا چلبي جهانگردان ترک عثماني و در نيمه دوم همين قرن،تاورنيه و شاردون جهانگردان فرانسوي از اين مسجد ديدن کرده بودند. کاتب چلبي در تاريخ جهان نما مي نويسد: «درگاه مسجد جهانشاه بلند تر از طاق کسري است.بنايي عالي است که با کاشيهاي زيبا آراسته شده،گنبد هاي بلندي دارد....جامع دل انگيزي است که هر کس داخل شود دلش اجازه بيرون شدن را نميدهد.ليکن شيعيان غالب‍ااز رفتن بدان مسجد خودداري ميکنند.اين بنا با کاشيهاي زيبا آراسته شده،گنبدهاي بلندي دارد و همه در و ديوار آن با کاشيهاي رنگارنگ زينت يافته است» مادام ديولافوا جهانگرد فرانسوي مي نويسد: «شهر تبريز ابنيه قديمي زيادي ندارد اما آنچه باقي مانده شايان توجه است بهترين نمونه آن مسجد کبود است که در قرن 15 ميلادي در زمان جهانشاه قره قويونلوها ساخته شده است.متأسفانه گنبد اين بناي بي نظير به واسطه زلزله خراب شده و قسمتي از ديوارها را نيز با خود فرو ريخته است.اين مسجد حياط بزرگي داشته که در اطراف آن طاق نماهاي جالب توجهي بوده و در مرکز آن حوض بزرگي براي وضو گرفتن وجود داشته است» انگيزه ايجاد اين مسجد را به خاطر علاقه جهانشاه قراقويونلو به مذهب شيعه ياد کرده و مي نويسد: «اين شخص دوستدار خاندان نبوت و عصمت و طهارت بوده است.در تمام کاشيکاريهاي بي نظيرش،عبارت(علي ولي الله) و اسامي مقدس حسنين سلام الله عليها به اشکال مختلف ،زينت بخش ديوارها بوده است.سنگفرش کف اين بنا بسيار باشکوه و خوش منظره بوده که هنوز هم آسيب نديده است.درب ورودي مسجد به دهليز يا کفشکن باز مي شود.مسجد مرکزي بزرگ در جنوب دهليز واقع شده است .اين مسجد به شکل مربع و طول هر ضلع آن شانزده ونيم متر است. گنبد فيروزه گون بزرگ و بسيار معروف مسجد کبود در بالاي اين قسمت قرار داشت.اين گنبد بود که مسجد را به فيروزه اسلام مشهور ساخته بود . متاسفانه پس اززلزله وحشتناک تبريز به سال 1192 هجري،تمام سقف مسجد فرو ريخته و خس و خاشاک فراواني چون پوشاکي ستبر روي آنها را فرا گرفته و مرمر محراب بي نظير آن از وسط شکسته و به روي خاک افتاده بود. در صحن و محل عمارات ضميمه مسجد کبود،دبستان جهانشاه و موزه آذربايجان بر پاست که در سال 1337 ساخته شده و اکنون يکي از مراکز ديدني و تاريخي تبريز مي باشد. موزه مشروطيت مهمترين قسمت موزه آذربايجان است. معماري مسجد: نماي روبروي مسجد با سردرب کاشيکاري شده،شکوه و جلال به خصوصي دارد.مصالح بنا آجري است.سنگهاي ساختماني نادري در آن به کاررفته است.از بقاياي مسجد معلوم مي شود که آجرها با گچ بند کشي شده است.صحن مربع شکل،حوضي براي وضو،شبستانهاي اطراف براي درس و همچنين پناهگاه مستمندان،مسجد را تشکيل مي دادند.در قسمت جلوي صحن و رو به قبله،بناي اصلي مسجد به پا شده که محوطه اي محصور،پوشيده ومربع شکل است.فاصله پايه هاي سقف ضربي آن ، 12 متر است که بر روي چهار پايه يک محوطه مربع شکل قرار دارد.بالاي اين بنا گنبدي قرار داشت که از آجر ساخته شده بود ، که ريخته است.تزيينات دل انگيز و زيباي متنوع به داخل مسجد اختصاص دارد.کف مسجد کاشيهاي براق داشت. شبستان بزرگ محاط به رواق هاي به هم پيوسته است و از سه سو با طاقنماهايي به رواقهاي اطراف خود ارتباط دارد . اين شبستان با سقفي ضربي پوشيده شده است که قطر دهانه آن 17 متر است . تنها خصوصيت جالب اين گنبد ساخت آن برروي چهارپايه مربعي است که اين مربع خود به خود به تقارن و تجانس در درون مسجد مي انجامد لذا عظمت و زيبايي مسجد را که طي قرون مختلف به نامهاي مختلف خوانده شده است بايد به لحاظ معماري خاص آن دانست . اگر نمازگاه را که شامل محراب نيز است از بناي اصلي جدا کنيم، مربعي به طول 30 متر به وجود مي آيد. آنچه در ابتدا به چشم ناظر مي خورد، بزرگي و پهناي سردر است که با ديگر قسمتهاي بنا هماهنگ نيست . ارتفاع سردر دو برابر پهناي آن است اما خطاي چشم در ارزيابي عمودي و افقي آن را مرتفع تر و بلندتر نشان مي دهد . سر در با ويژگيهاي خاص خود به سه قسمت تقسيم شده است ؛ دو پايه بزرگ که طاق ضربي روي آنها زده شده و در وسط دو پايه محل استقرار درب ورودي است.حاشيه طاق سردر را ستون مارپيچي ممتد تشکيل مي دهد.همه هنرها در کار تزيين اين سردر به کار گرفته شده است. اين مسجد گلدسته ندارد. احتمالا محل دو گلدسته مسجد در انتهاي دو ديوار جلويي بود، زيرا گذشته از اين که هيچ گونه محل ريزش ، پايه و پله اي براي صعود به گلدسته در محل نزديک سردر مشاهده نمي شود، تمرکز سردر عظيم بادو گلدسته مرتفع ظرافت و عظمت خاصي به بنا مي داد که با هنر سازندگانش مغايرت داشت و حتي کمترين اعتباري نمي توانست در معيارهاي معماري داشته باشد . مرمت و تعمير بنا: در مورد بناهاي تاريخي،همواره هدف اصلي و اساسي مرمت است. روش کار در مرمت مسجد کبود به اين صورت مي باشد که قسمتهاي تخريب شده بعد از اينکه زير سازي و سفيد کاري گرديد طرحها و کتيبه ها و امثال اينها بازيابي شده و سپس بر روي ديوار منتقل مي شود و بعد از شيارزني،دور خطوط رنگ آميزي شده و در انتها با لايه پارالوييد تثبيت مي شود. از سال 1376 مرمت نقش و نگار و از آبان ماه 1377 مرمت کتيبه ها آغاز و تا به حال نيز ادامه داشته است. در شبستان اصلي چهار پايه کتيبه هاي هفت پايه تکميل و دوباره نويسي شده است. طرحهاي گره بندي اضلاع هر پايه تقريبا 60%مرمت شده است.طرحهاي لچک و ترنج چهار گوشه شبستان اصلي 90% مرمت شده است.کتيبه هاي فوقاني لچک و ترنج نيز 70%مرمت شده است. بقيه کار به صورت کادر بندي پيشرفته است.کاشيهاي شش گوشه لانه زنبوري به کار رفته در شبستان کوچک تقريبا 20% به صورت نقاشي مرمت شده است. منبع: http://www.memaran.ir تنظيم براي تبيان: سمانه دولت آبادي