سقط جنين و نازا کردن در شريعت اسلام مقاله اي از شهيد آيت‏اللّه‏ سيدمحمد حسيني بهشتي اشاره عالم فرزانه، فقيه روشن‏بين، شهيد مظلوم، حضرت آيت‏اللّه‏ سيدمحمد حسيني بهشتي (1307-1360) که به تعبير امام خميني، مظلوم زيست و مظلوم مرد و خار چشم دشمنان اسلام بود؛ در عمر پرثمر علمي و فرهنگي خود، آثار ارزشمندي را بر جاي گذاشته است. يکي از آثار کوتاه ولي پر از دقت آن بزرگوار را که توسط «بنياد نشر آثار و انديشه‏هاي شهيد آيت‏اللّه‏ دکتر بهشتي» تهيه و تنظيم شده است؛ مقاله اي است که به موضوع سقط جنين و نازا کردن در شريعت اسلام مي‏پردازد. اين مقاله در اصل، به زبان عربي نگارش يافته و به کنفرانس «اسلام و تنظيم خانواده» که در مراکش برگزار شد ارائه شده است. مقاله مذکور به همراه مجموعه‏اي از مقالات نويسندگان از 22 کشور اسلامي، در دو جلد کتاب به نام «الاسلام و تنظيم الاسرة» در سال 1352ش در بيروت توسط «الدار المتحدة للنشر» انتشار يافته است. در اوايل دهه پنجاه، سازمان بهداشت جهاني تصميم گرفت کنفرانسي را در رباط، پايتخت کشور مراکش، برگزار کند و ديدگاه انديشمندان مسلمان را در زمينه «تنظيم خانواده» به دست آورد. بدين منظور از صاحب‏نظران 22 کشور مسلمان دعوت کرد تا مقالاتي در اين زمينه ارائه کنند. در ميان دانشمندان شيعي از دکتر بهشتي نيز خواسته شد تا به يکي از موضوعات مورد بحث کنفرانس بپردازد. ايشان موضوع نازا کردن و سقط جنين را در فقه اسلامي و به ويژه فقه شيعه انتخاب کرد و مورد بحث و بررسي قرار داد و صورت مکتوب آن را با عنوان «حکم الاجهاز و التعقيم في الشريعة الاسلامية» به آن کنفرانس ارسال کرد. ايشان معتقد بود که بحث پيشگيري تا حد مطلوبي مورد توجه قرار گرفته و در ميان فقهاي اسلامي تحت عنوان عزل از آن بحث شده است، اما بحث نازا کردن و سقط جنين، نيازمند بررسي جدي‏تر است، لذا اين بحث را ادامه داد. پس از آن فرصتي فراهم شد تا ايشان بتواند در داخل ايران، در محفلي علمي، زاويه‏هاي مختلف اين بحث را بکاود. در اين جلسات انديشمنداني چون استاد شهيد آيت‏اللّه‏ مرتضي مطهري و آيت‏اللّه‏ محمدتقي جعفري و نيز دکتر کاظم سامي حضور داشتند، و يکي از نکات جالب توجه نيز مباحث و نقدهايي است که توسط آنان مطرح شده است و درست از همين نقطه است که بازگويي اين بحث را به عنوان يک مبحث علمي که از سوي نظريه‏پرداز برجسته‏اي چون آيت‏اللّه‏ بهشتي در چارچوب موازين اسلامي و فقهي مطرح شده است مي‏نگريم و خوانندگان محترم نيز تنها از همين منظر مي‏نگرند و نه از زاويه بيان فتوا و حکم شرعي براي مقلّدان که ضوابط خاص خود را دارد. کتاب «بهداشت و تنظيم خانواده»، مجموعه‏اي از چهار جلسه بحث و گفتگو در موضوع «بهداشت و تنظيم خانواده» به علاوه متن عربي مقاله ذيل و ترجمه آن مي‏باشد و تبيان اين مقاله را با انکي تصرف در اختيار علاقه مندان قرار مي دهد. با درود به روح بلند شهيد مظلوم حضرت آيت‏اللّه‏ بهشتي و ياران باوفاي انقلاب،از خداوند بزرگ علو درجات آنان و توفيق زنده داشتن نام و انديشه و روش آنان را مي خواهيم. آن چه از ايشان در اين مورد نقل شده صرفا بر تحريک و تشويق دلالت دارد، نه بر وجوب و امر. از اين ‏رو، نمي‏توان با استناد به اين دسته از روايات حرمت استفاده از ابزارهاي پيشگيري از آبستني را اثبات کرد. سقط جنين و نازا کردن در شريعت اسلام و مذهب جعفري پيش از آغاز بحث، اشاره به يک مسأله را ضروري مي‏دانم: پيامبر گرامي اسلام مسلمانان را به زاد و ولد و افزايش فرزندان تشويق مي‏کرد. از ايشان نقل شده است که «بر شماست که بر شمار فرزندانتان بيفزاييد تا فردا به وسيله شما فزوني گيرم.» (وسائل الشيعه، ج3، ص118) اما به راستي انگيزه اصلي ايشان از اين دعوت و تشويق چه بوده است؟ آيا مي‏خواسته‏اند اسلام و امت اسلامي بدين وسيله در برابر تجاوزات بيگانگان حفاظت شود؟ آيا مقصود ايشان اين بوده است که تعداد خداپرستان و غيرمشرکان در کره زمين افزايش يابد؟ آيا مي‏خواسته‏اند در روز رستاخيز به فزوني امت خويش [در قياس با امتهاي ديگر] مباهات کنند؟ يا همه اين ها، و جز اين ها، از علل ديگري که بر ما آشکار يا پنهان است، در کار بوده‏اند؟ در ميان رواياتي که از پيامبر اسلام در اين باب نقل شده، به مواردي برمي‏خوريم که دلالت بر وجه و تعليل دوم [= افزايش موحدان در زمين] دارند. برخي از روايات منقول از اهل بيت ايشان نيز بر وجه سوم دلالت مي‏کنند. اما، در کنار توجه به چنين تحريک و تشويقي از سوي ايشان، بايد دو نکته را در خاطر داشت: 1ـ آن چه از ايشان در اين مورد نقل شده صرفا بر تحريک و تشويق دلالت دارد، نه بر وجوب و امر. از اين ‏رو، نمي‏توان با استناد به اين دسته از روايات حرمت استفاده از ابزارهاي پيشگيري از آبستني را اثبات کرد. از اين گذشته، در رواياتي جواز عزل، از پيامبر نقل شده است، و چنين رواياتي بر مباح بودن استفاده از ابزارهاي پيشگيري از آبستني، نظير قرص يا چيزهاي ديگر، دلالت دارند. 2ـ تشويق ايشان بر افزايش شمار مسلمانان، بر وجوهي مبتني است که به تعدادي از آنها اشاره کرديم. اين امر هيچ ارتباطي با برخي رويدادها که گاه پيش مي‏آيند و موضوع استيلاد يا افزايش فرزندان را براي يک مسلمان يا تمامي جامعه اسلامي حرام يا مکروه مي‏کنند، ندارد. بنابراين، مي‏پرسيم، اگر فرض کنيم که بارداري، زندگي يا سلامت مادر را به مخاطره مي‏اندازد، آيا باز هم مي‏توان از والدين خواست که بي‏توجه به چنان خطري، که ناشي از بارداري است، همچنان در پي زاد و ولد باشند؟ آيا اگر چنين کنند باز هم مي‏توان گفت که از سنت پيامبر پيروي کرده‏اند؟ مورد فوق به شکل هاي ديگري نيز قابل فرض است. فرض کنيم امکانات و تواناييهاي فعلي مسلمانان فقط براي آموزش و پرورش و تأمين غذاي تعداد خاصي کفايت کند، و چنانچه چيزي بر اين تعداد افزوده شود آنان ديگر قادر نخواهند بود امور جامعه را سامان بخشند؛ آيا در اين صورت باز هم جايي براي تشويق مسلمانان به افزايش شمار فرزندان باقي مي‏ماند؟ آيا اگر مسلمانان به مشکلات مذکور توجه نکنند و همچنان بر شمار خود بيافزايند، باز هم مي‏توان ايشان را پيروان سنت پيامبر دانست؟ به هيچ وجه! بر امت اسلامي، به ويژه علما و انديشمندان، و نيز مسؤولان امور است که به ارزيابي شرايط و اوضاع و احوالي که اينک در آنيم بنشينند، و در اين ارزيابي، خود را از تمامي تعصب ها يا تقليدها، و نيز پيروي کورکورانه از آرايي که سازمانهاي جهاني تبليغ مي‏کنند، برهانند. بر مسلمانان است که پس از اين ارزيابي، ضمن رعايت معيارهايي که شريعت اسلامي تبيين و تعيين مي‏کند، مناسب‏ترين و بهترين راهکارها را در اوضاع و احوال فعلي برگزينند. نفس محترمه همان نفس انسان است که کشتن آن نه به منظور اجراي حد باشد نه قصاص. اما آيا جنين، مصداق انسان است؟ نفس محترمه همان نفس انسان است که کشتن آن نه به منظور اجراي حد باشد نه قصاص. اينک، پس از ذکر مقدمات فوق، به موضوع اصلي بحث باز مي‏گرديم: حکم شريعت اسلامي در مورد دو مسأله سقط جنين و نازا کردن. سقط جنين آيا سقط جنين را مي‏توان قتل نفس ـ که در شريعت اسلامي از آن نهي شده و گناهي بزرگ، بلکه از بدترين و بزرگترين گناهان، شمرده شده است ـ دانست؟ اصولاً نفس محترمه، که اسلام قتل آن را در زمره کبائر محسوب مي‏کند، چيست و کدام است؟ پاسخ روشن است: نفس محترمه همان نفس انسان است که کشتن آن نه به منظور اجراي حد باشد نه قصاص. اما آيا جنين، مصداق انسان است؟ در کدام مرحله از تکوين؟ قرآن کريم بيان مي‏دارد که خلق انسان، اطواري دارد: « و لقد خلقنا الانسان من سلالة من طين. ثمّ جعلناه نطفةً في قرارٍ مَکين. ثمّ خلقنا النطفة عَلَقةً، و خَلَقنا العَلَقَةَ مُضغَةً، فخلقنا المُضغَةَ عِظاما، فکسونا العِظامَ لحما، ثمّ اَنشأناه خلقا آخر؛ فَتَبارَکَ اللّه‏ُ اَحسَنُ الخالقين (سوره مؤمنون، آيات 14 ـ 12) همان انسان را از چکيده‏اي از گل آفريديم. آن گاه او را نطفه گردانيده و در جايي استوار قرار داديم. سپس نطفه را علقه و علقه را گوشت پاره و آن گوشت استخوان کرديم و بر آن استخوانها گوشت پوشانيديم؛ پس از آن خلقتي ديگر انشاء کرديم. آفرين بر قدرت کامل بهترين آفريننده.» در کدام يک از اين مراحل است که قرآن جنين را انسان به شمار مي‏آورد؟ آن هنگام که « سلالة من طين » است ـ يعني قبل از آنکه به جنين تبديل شود؟ نه. آن گاه که به نطفه تبديل مي‏شود و در « قرار مکين » مستقر مي‏گردد؟ نه. آن زمان که نطفه به علقه تغيير شکل مي‏دهد؟ نه. آنگاه که علقه، مضغه مي‏شود؟ نه. آن گاه که استخوان در او پديد مي‏آيد؟ نه. آنگاه که تمامي استخوانها در جنين شکل مي‏گيرد و گوشت بر آنها مي‏رويد؟ نه. پس چه هنگام؟ آن چه از آيات 14 ـ 12 سوره مؤمنون برمي‏آيد اين است که جنين آن هنگام به انسان تبديل مي‏شود که خداوند خلقتي ديگر را عارض کند؛ خلقتي که او را به موجودي متمايز از ديگر حيوانات تبديل مي‏کند و او را مناسب نام و عنوان «انسان» مي‏سازد. اما مي‏پرسيم: اين موجود، در اين مرحله [خلقا آخر] چه چيز کسب مي‏کند؟ پاسخ اين پرسش را از قرآن مي‏جوييم که هيچ باطلي در آن راه ندارد [لا يأتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه]. چون به قرآن نظر کنيم پاسخ خود را در اين آيات مي‏يابيم: « ذلک عالِمُ الغيب و الشهادة العزيزُ الرحيم، الذي احسن کلّ شي‏ء خلقه و بَدَأ خلقَ الانسانِ من طين، ثمّ جعل نسلَه من سلالة من ماءٍ مَهين، ثمّ سوّاه و نَفَخَ فيه مِن روحه و جَعَلَ لکم السَّمعَ و الابصارَ و الاَفئدة، قَليلاً ما تَشکرون (سوره سجده، آيات 9 ـ 6) اين است داناي نهان و آشکار؛ آن عزيز مهربان. آن که آفرينش هر چيز را نکو کرد و آفرينش انسان را از گل آغازيد. سپس، نژادش را از چکه‏اي از آبي پست گردانيد. سپس او را آراست و از روح خويش در او دميد و براي شما گوش و چشم و دل قرار داد، و شما کم سپاس گزاريد.» جنين آن هنگام به انسان تبديل مي‏شود که خداوند خلقتي ديگر را عارض کند؛ خلقتي که او را به موجودي متمايز از ديگر حيوانات تبديل مي‏کند و او را مناسب نام و عنوان «انسان» مي‏سازد. در داستان [خلقت] حضرت آدم نيز چنين مي‏خوانيم: « فَاذا سَوَّيته و نَفَختُ فيه من روحي فَقَعُوا له ساجدين (سوره حجر، آيه 29) آن هنگام که او را آراستم و از روح خويش در او دميدم، سجده‏کنان در مقابلش افتيد.» آيه اخير نشان مي‏دهد که حضرت آدم حتي پس از آنکه جسمش آراسته شد هنوز شايستگي آن را نيافته بود که ملائک بر او سجده کنند؛ اما پس از آنکه خداوند از روح خويش در او دميد به خليفه و جانشين وي در ميان مخلوقات تبديل شد و مورد تکريم الهي قرار گرفت. همان گونه که حضرت آدم فقط بعد از دميده شدن روح [الهي] در وي به چنان مقام و مرتبتي نايل آمد، جنين نيز فقط بعد از دميده شدن روح است که عنوان نفس محترمه مي‏گيرد. اما روح چيست؟ آيا روح همين حياتي است که ميان انسان و حيوان و گياه مشترک است؟ آيا چيزي است که فقط در انسان و حيوان وجود دارد و گياهان را شامل نمي‏شود؟ و يا چيزي است ويژه و مختص انسانها، بي‏آنکه حيوانات با وي انباز باشند؟ با دقت و تأمل در آيات قرآن معلوم مي‏شود که روح امري است ويژه انسان، و منظور از آن نيز حيات عام و مشترکي که در حيوانات، يا در حيوانات و گياهان، يافت مي‏شود، نيست. علم جديد بحث از روح و ماهيت آن را کنار نهاده و ترجيح مي‏دهد به آثار و پديده‏هايي که ظواهر روحي مي‏ناميمش بپردازد. با اين همه، روشن است که پديده‏هايي روحي وجود دارند که مختص انسان‏اند، و به همين دليل، چنين ظواهري بايد در ذات انسان داراي منشأ و سرچشمه‏اي باشند؛ همان سرچشمه‏اي که انسان را از حيوانات متمايز مي‏کند و به او قدرت تسخير آسمان و زمين و هر آنچه را بر آن [و در آن] است مي‏دهد. علم جديد بحث از روح و ماهيت آن را کنار نهاده و ترجيح مي‏دهد به آثار و پديده‏هايي که ظواهر روحي مي‏ناميمش بپردازد. با اين همه، روشن است که پديده‏هايي روحي وجود دارند که مختص انسان‏اند. قرآن کريم از اين منشأ ناشناخته با عنوان «روحٌ منه» ياد مي‏کند، گرچه چيزي بيش از آن نمي‏گويد. چنان که مي‏دانيم، از پيامبر در باره روح پرسش شد، و به همين مناسبت اين آيه نازل گرديد: « و يسئلونک عن الروح، قل الروح من امر ربي، و ما اوتيتم من العلم الا قليلاً (سوره اسراء، آيه 85) از تو در باره روح مي‏پرسند. بگو روح به امر پروردگار من است. و ما به شما جز اندکي علم نداديم.» آشکار است که عدم آگاهي از جوهر و ماهيت مبدأ مذکور با اذعان و اعتراف به وجود آن منافاتي ندارد. روح از اين نظر همانند خالق خود است، که گرچه مي‏دانيم هست، اما از ذات وي هيچ گونه آگاهي نداريم. اساسا شايد به دليل وجود همين همانندي و شباهت، و نيز شباهتهايي ديگر، ميان روح و خالق بوده است که خداوند فرموده است: «قل الروح من اَمر ربّي». اين مسأله که خداوند، روح را با خود نسبت مي‏دهد، شاهد ديگري بر اين مدعاست؛ چنان که مي‏فرمايد: «و نَفَختُ فيه من روحي » (حجر 29، ص72)؛ « ثمّ سوّاه و نَفَخَ فيه من روحه » (سجده 9). ما در اينجا قصد نداريم به بحث از روح و ماهيت آن بپردازيم، بلکه تنها در پي آنيم که معناي «ثمّ انشأناه خلقا آخر» (مؤمنون14) را دريابيم. از آنچه تا کنون بيان شد دانستيم که جنين پس از آنکه روح در آن دميده شد خلقتي ديگر مي‏يابد. اين امر پس از طي مرحله «سوّاه» يا به تعبير ديگر، پس از آنکه خلق جسم با تمامي اعضايش پايان يافت، صورت مي‏گيرد. داوري علي عليه السلام در کتاب وسائل، روايتي از محمد بن‏يعقوب، به اسنادش از امير مؤمنان، علي عليه السلام نقل شده است. آن حضرت فرمود: «ديه جنين چهل دينار است، مني مرد تا زماني که به جنين تبديل شود پنج جزء است. تا وقتي که جنين است و هنوز روح به او تعلق نيافته، صد دينار؛ زيرا خداوند متعال انسان را از سلاله خلق کرده، که همان نطفه است (اين يک جزء)؛ سپس سلاله به علقه تبديل مي‏شود (اين دو جزء)؛ علقه به مضغه تبديل مي‏گردد (سه جزء)؛ پس از آن استخوان در جنين پديد مي‏آيد (چهار جزء)؛ و سپس گوشت بر استخوان مي‏رويد و خلق جنين کامل مي‏شود و پنج جزء تکميل مي‏گردد. براي اين پنج جزء صد دينار است. صد دينار پنج قسمت است. ديه نطفه يک پنجم اين صد دينار است که مي‏شود بيست دينار. ديه علقه دو پنجم صد دينار، يا چهل دينار است. ديه مضغه سه پنجم صد دينار، يا شصت دينار است. ديه استخوان چهار پنجم يا هشتاد دينار. و ديه جنيني که بر استخوانهايش گوشت روييده، صد دينار کامل است. پس وقتي «خلق آخر» (که همان روح است) پايان يافت ديه نفس کامل را دارد؛ يعني اگر پسر باشد هزار دينار و چنانچه دختر باشد پانصد دينار». (وسائل الشيعة ، ج3، ص498، کتاب الديات) نظر محقق حلي در شرايع گروهي از فقهاي ما، از جمله محقق حلي (2) بر طبق مضمون اين روايت فتوا داده‏اند. محقق حلي در شرايع‏الاسلام چنين مي‏گويد: « ديه جنين مسلمان، در صورتي که جنين کامل شده باشد، ولي هنوز روح به آن تعلق نگرفته باشد، صد دينار است؛ اين حکم براي جنين پسر يا دختر يکسان است. چنان چه روح به جنين تعلق گرفته باشد، ديه کامل براي پسر و نصف آن براي دختر پرداخت مي ‏گردد؛ وجوب اين حکم در صورتي است که به زنده بودن جنين يقين حاصل شود. و سکون پس از حرکت، معتبر نيست زيرا ممکن است بر اثر باد باشد. کفاره در اينجا در صورت مباشر شدن در جنايت واجب مي‏شود [نه سبب شدن]. اگر خود زن حملش را بيندازد، چه به مباشرت و چه با سبب شدن، ديه آنچه را انداخته [از پسر يا دختر] بر اوست و در اين حال از ديه چيزي به او نمي‏رسد. اگر کسي زن حامله‏اي را بترساند و زن از ترس حملش را بيندازد، ديه بر ترساننده است. هر کس که مال را به ارث ببرد، ديه جنين را نيز به ارث مي‏برد، (الاقرب فالاقرب). اگر کسي زن را بزند و او هم جنين را بياندازد، و جنين نيز در اين حال بميرد؛ ضارب، قاتل محسوب مي‏شود و در صورتي که عمدا چنين نموده باشد به قتل مي‏رسد؛ و اگر شبيه به عمد بوده، ديه را از مال خود ضامن است؛ و اگر به خطا بوده، عاقله ضامن ديه است. همين طور است اگر ناخوش بماند و بميرد، يا سالم بيفتد ولي مثل کساني باشد که نمي‏توانند به زندگي ادامه دهند. در هر يک از اين حالات کفاره نيز بر او لازم مي‏شود.» (3) [نظر صاحب جواهر (ره)] فقيه بارع، صاحب جواهر، (4) در شرح خود بر شرايع مي‏گويد: «به هر حال، از نظر ما لازم نيست جاني کفاره‏اي بپردازد، و حتي هر دو نوع اجمال [مُحَصَّل و منقول] نيز در اين مورد وجود دارد. علت اين امر نيز اين است که وقتي فرض بر اين باشد که روح به جنين تعلق نگرفته، ديگر قتل معنا ندارد.» (5) [نظر شهيد ثاني (ره] شهيد ثاني (6) نيز در روضه (7) گويد: «در اين مورد کفاره‏اي واجب نيست، مگر در قتل جنين، آن هم در تمامي حالات؛ زيرا وجوب کفاره مشروط به زماني است که جنين مقتول داراي حيات بوده باشد. اگر روح به جنين تعلق گرفته باشد، چنانچه جنين پسر باشد ديه کامل، و اگر دختر باشد نصف آن پرداخت مي‏گردد.» (8) از آن چه گفتيم روشن شد که اسقاط جنين در صورتي قتل به شمار مي‏آيد که پس از تعلق روح به آن باشد، اما قبل از تعلق روح، عنوان قتل بر آن صادق نيست ـ منظور ما از قتل، قتل نفس محرّمه يا نفس انساني است. منظور از روحي که در شرع از تعلق آن به جنين در آخرين مرحله سخن رفته، چيزي غير از حياتي است که علم جديد براي جنين ـ و حتي براي نطفه، پيش از آنکه از مرد به رحم زن منتقل شود ـ اثبات مي‏کند علم جديد الف) ممکن است گفته شود که اسقاط جنين در تمامي مراحل و حالات آن، قتل به شمار مي‏آيد؛ زيرا علم جديد روشن کرده است که جنين از همان آغاز داراي حيات است. پاسخ اين اشکال چنين است که خود اين امر دلالت دارد بر اينکه منظور از روحي که در شرع از تعلق آن به جنين در آخرين مرحله سخن رفته، چيزي غير از حياتي است که علم جديد براي جنين ـ و حتي براي نطفه، پيش از آنکه از مرد به رحم زن منتقل شود ـ اثبات مي‏کند. اگر مرد نطفه خود را در خارج از رحم تخليه کرد (چنان که در عزل چنين است) آيا مي‏توان کارش را قتل، يعني قتل انسان، دانست؟ به هيچ وجه! پس اسقاط جنين، پيش از آنکه روح انساني به او تعلق گيرد، قتل انسان نيست، زيرا جنين در آخرين مرحله تکاملي‏اش به انسان تبديل مي‏شود ـ آن هنگام که روح به آن تعلق گيرد. البته اگر کسي بخواهد اسقاط جنين را پيش از تعلق روح، قتل بنامد (9) ما با او مخالفتي نخواهيم کرد، به شرط آنکه آن را قتل حيوان بداند، زيرا بالاخره آن جنين هم موجودي داراي حيات است که در آينده به انسان تبديل مي‏شود؛ ولي نمي‏توان قتل آن را در زماني که هنوز به انسان تبديل نشده قتل انسان دانست. در وسائل الشيعه از محمد بن‏يعقوب، از علي بن‏ابراهيم، از پدرش، از ابن‏محبوب، از عبداللّه‏ بن‏غالب، از پدرش، از سعيد بن‏مسيّب روايت شده است: «از علي بن‏حسين [عليهما السلام] در باره مردي پرسيدم که لگدي به زن حامله‏اي زده است و زن هم حمل خود را مرده انداخته است. ايشان فرمود: اگر آنچه سقط شده، مضغه باشد، شصت دينار بر ضارب است. پرسيدم: مضغه چيست؟ فرمود: مضغه آن است که وقتي در رحم جاي گيرد صد و بيست روز در آن بپايد. اگر جنين را در زماني بيندازد که زنده و داراي استخوان و گوشت باشد و هر يک از اندامها شکل گرفته باشند و روح عقل نيز در آن دميده شده باشد، ديه کامل بر او واجب است.» (10) در اين روايت کلمه روح به عقل اضافه شده است [روح العقل] تا بر اين نکته تأکيد ورزد که منظور از روح [مضاف] روحي است که ويژه انسان است و او را از ساير حيوانات متمايز مي‏سازد، نه حيات عام و کلي. علم جديد بحث از روح و ماهيت آن را کنار نهاده و ترجيح مي‏دهد به آثار و پديده‏هايي که ظواهر روحي مي‏ناميمش بپردازد. با اين همه، روشن است که پديده‏هايي روحي وجود دارند که مختص انسان‏اند ب) در علم جديد گفته مي‏شود که جنين در طول چند ماهي که در رحم جاي دارد تمامي مراحل و دوره‏هايي را که جانداران در مسير تکامل خويش در ميليونها سال پشت سر نهاده‏اند، از سر مي‏گذراند، و در هر مرحله از اين مراحل شکل مناسب آن را مي‏يابد و بسياري از ويژگيهالي انواعي را که قبل از انسان خلق شده‏اند واجد مي‏شود و تنها در آخرين مرحله تکامل در رحم است که به انسان تبديل مي‏شود. آيا اين سخن علم جديد تعبير ديگري از اين کلام قرآن نيست که « ثم انشأناه خلقا آخر »؟ (سوره‏ مؤمنون،14) ما مي‏گوييم علم از وحي ـ يعني از قرآن کريم و سنت روشنگر قرآن در مورد اين موضوع ـ فاصله نمي‏گيرد. آري، بسا پژوهشگري که در عبارات فقيهان و روايان چيزي بيابد حاکي از اين که جنين در آخرين مرحله، يعني پس از آنکه تمامي اعضاي بدني او شکل گرفتند، از حيات برخوردار مي‏شود. اين سخن البته حاکي از آن است که صاحبان چنين رأيي فرقي ميان حيات و روح عقل نمي‏نهاده‏اند و مي‏پنداشته‏اند جنين در مرحله تعلق روح ـ يا روح عقل ـ از حيات برخوردار مي‏گردد و پيش از آن، عنوان «جاندار» [= حيّ] بر او صدق نمي‏کند. ما هيچ خرده‏اي برايشان نمي‏گيريم و آنان را به خاطر چنين رأيي نکوهش نمي‏کنيم، زيرا پيشرفت علم، ما را در فهم کتاب و سنت چنان مدد مي‏رساند که پيشتر مقدورمان نبود. اما ظنّ ايشان به اينکه پيدايش حيات در جنين با تبديلش به انسان هر دو در يک زمان صورت مي‏گيرد، هيچ خللي در فهم حکم اسقاط جنين از کتاب و سنت براي آنان پديد نمي‏آورد. چنان که از کلام محقق حلي و شهيد ثاني و صاحب جواهر و ديگران دانستيد، آنان اسقاط عَلَقه و مضغه را محکوم به حکم قتل انسان نمي‏دانند. پاورقيها: 1 ـ وسائل الشيعة، ج29، ص312 (باب 29 از ابواب ديات اعضا). 2 ـ ابوالقاسم نجم‏الدين جعفر بن‏حسن حلي، معروف به محقق اول، متوفاي سال 676ه.ق وي يکي از بزرگان فقه جعفري بود. 3 ـ شرائع‏الاسلام، ص397، 398 (کتاب الديات). 4 ـ شيخ محمدحسن بن‏محمدباقر اصفهاني از بزرگان فقه جعفري، وفاتش به سال 1266ه. بود. 5 ـ جواهرالکلام في شرح شرائع‏الاسلام، ج6، ص742. 6 ـ زين‏الدين بن‏علي بن‏احمد العاملي، از فقهاي بزرگ شيعه که در 965 يا 966ه به شهادت رسيد. 7 ـ الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية کتاب اللمعة الدمشقية از شهيد اول، شمس‏الدين محمد بن‏مکي نبطي عاملي است که از فقهاي بزرگ فقه جعفري به شمار مي‏آمد و در 786 به شهادت رسيد. 8 ـ الروضة البهية للشهيد الثاني، ج2، ص373. 9- اسقاط جنين در صورتي قتل به شمار مي‏آيد که پس از تعلق روح به آن باشد، اما قبل از تعلق روح، عنوان قتل بر آن صادق نيست. 10- وسائل الشيعة، محمد بن‏حسن بن‏علي بن‏حسين حر عاملي، ج3، ص118 1. وسائل الشيعة، ج29، ص312 2. الروضة البهية، شهيد ثاني، ج3، ص498 3. شرائع‏الاسلام، ص397 و 398 4. جواهرالکلام في شرح شرائع‏الاسلام، ج6، ص742 5. الروضة البهية للشهيد الثاني، ج2، ص373 نويسنده: آيت الله سيد محمد حسيني بهشتي تنظيم براي تبيان: رهنما، گروه حوزه علميه منبع: نشريه پيام زن، ش112