آثار ماندگار(تحف العقول از ابن شعبه حراني) (از علماي قرن چهارم) ابو محمد حسن بن علي بن حسين بن شعبه حراني، از معاصرين « شيخ صدوق » محمد بن علي بن بابويه (متولد381ق.) و راوي أبي علي محمد بن همام (336-258 ه.ق) است و بدين قرينه، از اعلام قرن چهارم هجري به شمار رفته است. از تاريخ تولد و وفاتش، اثري در دست نيست. بزرگان شعيه او را ستوده اند. شيخ حر عاملي در «امل الآمل» او را از « محدثين فاضل و گرانقدر » برشمرده؛ مولا عبداللّه افندي، صاحب «رياض العلماء» او را « فاضل دانشمند، فقيه و محدث» معرفي کرده است؛ صاحب «الروضات» گويد: « حسن بن علي بن حسين بن شعبه حراني - يا چنان که در پاره اي نسخه ها آمده است، حلبي - فقيهي فاضل، متبحري هشيار و بلند پايه اي آبرومند است و کتاب بسيار سودبخش مفصّل تحف العقول عن آل الرسول او، مورد اعتماد صاحب نظران است ». کتاب ديگر او « التمحيص في بيان موجبات تمحيص ذنوب المؤمنين » است؛ گرچه برخي اين کتاب را به أبي علي محمد بن همام نسبت داده اند، اما شيخ آقا بزرگ تهراني، به استناد سخن شيخ ابراهيم قطيفي در کتاب «الوافية في تعيين الفرقة الناجية» و نقل قاضي نور اللّه شوشتري (شهيد 1019 ق) از آن کتاب در «مجالس المؤمنين»، و تصريح شيخ حر عاملي، التمحيص را از ابن شعبه حراني دانسته است. تحف العقول سخنان ائمه عليهم السلام در حکمت، مواعظ، آداب و دعا بسيار بوده، به طوري که بعضي از علما، جُنگي از موعظه ها و رشته هايي از مرواريدهاي حکمت ائمه عليهم السلام را در کتاب هايي جداگانه گردآورده اند که «روضه کافي» و «تحف العقول» از آن جمله اند. نام کامل کتاب ابن شعبه، « تحف العقول في ما جاء من الحکم و المواعظ عن آل الرسول »، است که به اختصار «تحف العقول» ناميده مي شود. اين کتاب با کمي حجم، شامل رشته هايي از مرواريدهاي گزيده حکمت و نويد و تهديد و پند آموزي ها و بهترين اندرزها و خطبه ها و زبده سخنان و ادب است، که مذاق خواننده فرزانه را گوارا و کام نوشنده را سيراب مي کند. کتاب در 16 فصل سامان يافته است؛ 12 فصل آن، سخناني از رسول خدا و ائمه عليهم السلام، به جز امام زمان عجل اللّه تعالي فرجه الشريف را در بر دارد؛ مناجات حضرت موسي، مناجات حضرت عيسي، اندرزهاي عيسي در انجيل و جز آن، از حکمت هاي اوست؛ سفارش مفضل به گروه شيعيان، چهار فصل ديگر آن است. از ويژگي هاي اين کتاب، نقل منفرد بعضي از روايات است که از آن جمله مي توان به نقل خطبه « ايمان و کفر » امام اميرالمؤمنين عليه السلام - که در نهج البلاغه هم نقل نشده و نقل رساله « جبر و اختيار » امام هادي عليه السلام اشاره کرد. نقل سخنراني رسول خدا صلي اللّه عليه وآله در حجة الوداع، بخش هايي از خطبه « الوسيله » اميرالمؤمنين عليه السلام، روايت « رسالة الحقوق » امام زين العابدين عليه السلام از نقل صدوق در «خصال» طولاني تر است، ماجراي گفت وگوي امام صادق عليه السلام با سفيان ثوري، ماجراي گفت وگوي ابوحنيفه يکي از پيشوايان مذاهب اهل سنت - با امام موسي کاظم عليه السلام به هنگامي که کودک نوپايي بود، نقل رساله امام رضا عليه السلام درباره حلال و حرام، نقل ماجراي تزويج مأمون، دخترش را با امام جواد عليه السلام و گفت وگوي امام جواد عليه السلام با يحيي بن اکثم، از ديگر فوايد اين کتاب است. چاپ هاي تحف العقول 1. چاپ سنگي همراه کتاب روضه کافي و بعضي از کتب فيض کاشاني در سال 1297 در ايران؛ 2. چاپ مرحوم غفاري با مقدمه، پاورقي و ترجمه اعلام کتاب و شرح مختصري از بعضي اخبار مشکله و توضيح لغات در سال 1376قمري در تهران و 1404قمري در قم؛ 3. چاپ نجف اشرف در سال 1383قمري. 4. چاپ مرحوم غفاري با ترجمه مرحوم آية اللّه کوه کمره اي ترجمه هاي تحف العقول 1 . ترجمه احمد جنتي، چاپ در سال هاي 1363، 1366 و 1382شمسي، مؤسسه اميرکبير، تهران؛ 2. ترجمه بهراد جعفري، چاپ در سال 1380شمسي، اسلاميه، تهران؛ 3. ترجمه صادق حسن زاده، چاپ در سال 1382شمسي، انتشارات آل علي، قم؛ 4. ترجمه آية اللّه حاج شيخ محمدباقر کوه کمره اي (1416 ق/ 1374ش)، انتشارات کتابچي، تهران؛ 5. ترجمه پرويز اتابکي با عنوان «رهاورد خرد»، چاپ در سال 1376شمسي، نشر و پژوهش فرزان روز، تهران. تهيه و تنظيم: عباس علي مردي منابع الذريعه، شيخ آقا بزرگ تهراني؛ اعيان الشيعه، شيخ محسن عاملي؛ مقدمه علي اکبر غفاري بر تصحيح تحف العقول؛ ره آورد خرد؛ ترجمه پرويز اتابکي از تحف العقول. افق حوزه با هدف آشنايي بيش از پيش خوانندگان محترم، به ويژه طلاب و فضلاي جوان با ميراث ارزش مند علمي تاريخ شيعه، در هر شماره، به معرفي اجمالي يکي از آثار گران سنگ علماي گذشته مي پردازد. انعکاس پيشنهاد ها و انتقادات سازنده خوانندگان ارجمند، موجب امتنان وافر و راه گشاي خادمان حوزه در اين هفته نامه، در جهت ايفاي بهتر از پيش رسالت اطلاع رساني خود خواهد بود. پديدآورنده: تهيه و تنظيم: عباس علي مردي