در سايه سار مساجد کسي که براي نماز جماعت به سوي مسجد مي‏رود، در برابر هر قدمي که بر مي‏دارد، خداوند هفتاد هزار حسنه به وي پاداش مي‏دهد... مسجد و عبادت جمعي نماز بزرگترين ذکر الهي است و بر پايي جمعي آن مورد تأکيد فراوان قرار گرفته است. اين گونه عبادات سبب شکوفايي فرهنگ ديني در جامعه مي‏شود. اين تصور که فلسفه عبادات تنها خودسازي فردي است خطايي آشکار است؛ زيرا هدف اصلي عبادات ساختن اجتماع سالم و معنوي است. به همين جهت، عبادات جمعي در اسلام جايگاهي خاص دارد و فلسفه وجودي مسجد نيز عبادت جمعي است. نماز جماعت بافضيلت‏ترين عبادات جمعي نماز جماعت روزانه است. امام صادق عليه‏السلام مي‏فرمايد: «الصلاة في‏جماعة تفضل علي کل صلاة الفرد باربعه و عشرين درجة.»(1) ثواب نماز جماعت با بيست و چهار نماز غير جماعت برابر است. پيامبر اکرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله نيز مي‏فرمايد: «مَن مشي الي مسجد يطلب فيه الجماعة کان له بکل خطوة سبعون الف حسنة...»(2) کسي که براي نماز جماعت به سوي مسجد مي‏رود، در برابر هر قدمي که بر مي‏دارد، خداوند هفتاد هزار حسنه به وي پاداش مي‏دهد... در بعضي از روايات فضيلت هر نماز جماعت با بيست و پنج نماز غير جماعت برابر شمرده شده است.(3) فردي خدمت پيامبر اکرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله رسيد و عرض کرد: يا رسول‏اللّه، من نابينايم؛ گاه صداي اذان را مي‏شنوم ولي کسي ندارم که مرا به نماز جماعت بياورد. حضرت فرمود: از منزلت به مسجد طنابي ببند و در نماز جماعت حاضر شو.(4) هرچه تعداد شرکت کنندگان در نماز جماعت فزوني پذيرد ثواب آن نيز افزايش مي‏يابد تا جايي که رسول اکرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود: «فان زادوا علي العشرة فلو صارت السماوات کلّها مداداً و الاشجار اقلاماً و الثّقلان مع الملائکة کُتّاباً لم يقرروا ان يکتبوا ثواب رکعة واحدة»(5) اگر (شمار نمازگزاران) از ده تن بيشتر شود، چنان چه آسمانها مرکّب، درختان قلم و جن و انس و فرشتگان نويسنده شوند، نمي‏توانند ثواب يک رکعت را بنويسند. معصومي ديگر مي‏فرمايد: «انتظار الصلاة جماعة من جماعةٍ الي جماعة کفارة کل ذنب»(6) (پس از برگزاري نماز جماعت)، انتظار کشيدن براي نماز جماعت (ديگر)، کفاره هرگناهي است. دوري از مسجد و جماعت جايگاه هرچيزي متناسب با هدف اصلي آن ارزيابي مي‏شود. مسجد در اسلام قداست بسيار دارد و معصومان عليهم‏السلام به احيا و آباداني آن سفارش کرده‏اند. احياي واقعي مساجد به عبادت و نيايش و ياد خدا وابسته است تا جايي که مفسران عبادت در مسجد را از مصاديق عمران آن شمرده و متروک بودن مسجد را مصداق خرابي آن خوانده‏اند. چنان که حضور در مسجد و عبادت در آن اهميت بسيار دارد، ترک عبادت در اين مکان نيز سرزنش شده است؛ به ويژه براي همسايگان مساجد.(7) امام صادق عليه‏السلام مي‏فرمايد: «ثلاثة يشکون الي اللّه عزوجل: مسجد خراب لايصلي فيه اهله ...»(8) سه چيز نزد خداوند شکايت مي‏کنند: يکي مسجد خرابي که اهلش در آن نماز نگزارند... امام باقر عليه‏السلام فرمود: «لاصلاة لمن لايشهد الصلاة من جيران المسجد الاّمريض او مشغول.»(9) نماز همسايه مسجدي که در جماعت مسجد حضور نمي‏يابد، کامل نيست؛ مگر اينکه بيمار يا گرفتار باشد. در تاريخ مي‏خوانيم: «بلغه انّ قوماً لا يحضرون الصلاة في‏المسجد فخطب فقال: ان قوماً لايحضرون الصلاة معنا في مساجد نا فلايؤاکلونا و لا يشاربونا و لا يشاورنا و لاينا کحونا و لايأخذوا من فيئنا شيئاً او يحضروا معنا صلاتناالجماعة.»(10) به علي عليه‏السلام خبر رسيد که گروهي براي نماز در مسجد حاضر نمي‏شوند. حضرت خطبه‏اي خواند و فرمود: گروهي با ما در نمازجماعت مساجدمان حاضر نمي‏شوند. پس با ما نخورند، نياشامند، گفتگو و رايزني نکنند، تزويج نکنند و از ماليات ما چيزي نگيرند تا در نماز جماعت حضور يابند. نماز در مساجد چهارگانه مسجد از دو جهت داراي ارزش و منزلت است؛ يک جهت کلي و يک جهت خاص. يعني برخي از مسجدها، افزون برآن که به عنوان مسجد ارزش دارند، از عنواني ديگر، ارج و فضيلت ويژه نيز بهره مي‏برند و احکام خاص دارند. مسجدالحرام، مسجدالنبي، مسجد الاقصي و مسجد کوفه و مسجد جامع هرشهر در شمار اين مساجد جاي دارند. مسجدالحرام امام باقر عليه‏السلام فرمود: «من صلي في المسجد الحرام صلاة مکتوبة قبل اللّه منه کل صلاة صلاّها منذيوم وجبت عليه الصلاة و کل صلاة يصلّيها الي ان يموت.»(11) کسي که يک نماز واجب در مسجدالحرام بخواند، خداوند تمام نمازهايي که از آغاز تکليف تا پايان عمر مي‏خواند، مي‏پذيرد. امام صادق عليه‏السلام نيز مي‏فرمايد: «الصلاة في المسجد الحرام تعدل مائة الف صلاة»(12) نماز در مسجدالحرام با صد هزار نماز (در غير آن) برابر است. مسجدالنبي رسول اکرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود: «صلاة في مسجدي هذا تعدل عنداللّه عشرة آلاف صلاة في غيره من المساجد الا المسجدالحرام فان الصلاة فيه تعدل مائة الف صلاة.»(13) نماز در مسجد من (مسجدالنبي) با ده هزار نماز در مساجد ديگر برابر است؛ مگر مسجدالحرام که نماز در آن با صدهزار نماز (در مساجد ديگر) برابر است. رسول‏اللّه صلي‏الله‏عليه‏و‏آله همچنين فرمود: «الصلاة في‏المسجد الحرام مائة الف صلاة و الصلاة في مسجد المدينة عشرة آلاف صلاة»(14) نماز در مسجدالحرام با صدهزار نماز و نماز در مسجد مدينه (مسجدالنبي) با ده هزار نماز برابر است. برخي از محدثان چنان نقل کرده‏اند که امام صادق عليه‏السلام در پايان اين روايت فرمود: «و افضل موضع يصلّي فيه منه ما قرب من القبر.»(15) باارزشترين مکانها در مسجد النبي جايي است که به قبر پيامبر اکرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله نزديک باشد. مسجدالاقصي و مسجد کوفه امام باقر عليه‏السلام فرمود: «المساجد الاربعة المسجدالحرام و مسجد رسول‏اللّه صلي‏الله‏عليه‏و‏آله و مسجد بيت المقدس و مسجدالکوفه، يا اباحمزه الفريضه فيها تعدل حجة و النافلة فيها تعدل عمرة.»(16) چهار مسجد (مهم) وجود دارد؛ مسجدالحرام، مسجد رسول اللّه صلي‏الله‏عليه‏و‏آله ، مسجد بيت المقدس و مسجدکوفه. اي اباحمزه! نماز واجب در مسجد کوفه با حج برابر است و نماز مستحب با عمره. حضرت علي عليه‏السلام مي‏فرمايد: «صلاة في بيت المقدس تعدل ألف صلاة» نماز در بيت المقدس با هزار نماز برابر است.(17) امام صادق عليه‏السلام نيز مي‏فرمايد: «الصلاة في مسجد الکوفة بألف صلاة.» نماز در مسجد کوفه با هزار نماز برابر است.(18) بنابراين، از روايات و فتاوي چنان بر مي‏آيد که ثواب نماز در مسجد کوفه و مسجد الاقصي برابر است.(19) مسجد جامع گاه مسجد را، جامع مي‏خوانند. اين واژه نخستين بار به وسيله خليفه دوم به کار گرفته شد. در تاريخ چنان مي‏خوانيم که او وقتي فرمان بناي مساجد جامع را جهت برگزاري نماز جمعه صادر کرد، از اين واژه بهره‏برد. چون اين مسجدها به نماز جمعه اختصاص داشت، آن را مسجدالجماعة نيز مي‏خواندند.(20) مسجد جامع، از نظر منزلت و مراتب، پس از مسجدهاي چهارگانه جاي دارد و از احکامي خاص مانند جواز اعتکاف بهره مي‏برد. ثواب نماز در مسجد جامع از مساجد ديگر بيشتر است. به همين جهت حضرت علي عليه‏السلام مي‏فرمايد: «صلاة في‏بيت المقدس تعدل الف صلاة و صلاة في المسجد الاعظم مائة صلاة و صلاة في مسجد القبيله خمس و عشرون صلاة و صلاة في‏مسجدالسوق اثنتا عشرة صلاة و صلاة الرجل في بيته و حده صلاة واحدة.»(21) نماز در بيت المقدس با هزار نماز برابر است؛ در مسجداعظم (جامع) با صد نماز و در مسجد قبيله (محل) با بيست و پنج نماز و در مسجد بازار با دوازده نماز، و نماز مرد به تنهايي در خانه‏اش برابر يک نماز است. نوشته محمد باقر بابانيا تنظيم براي تبيان مولا دوست پاورقيها: 15ـ14 ـ مستدرک الوسائل، ج 3، ص 426. 19 ـ عروة الوثقي، ج 1، ص 452؛ تحريرالوسيله، ج 1، ص 152. 17 ـ همان، ص 551. 18 ـ ص 528. 12 ـ ص 537. 13 ـ ص 536. 1 ـ وسائل الشيعه، ج 4، ص 371. 16 ـ وسائل الشيعه، ج 3، ص 550. 10 ـ ج 3، ص 479. 11 ـ ص 536. 20 ـ نشريه مسجد، شماره 17. 2 ـ همان، ص 372. 21 ـ وسائل‏الشيعه، ج 3، ص 551. 3 ـ ص 371. 4 ـ ص 377. 5 ـ بحارالانوار، ج 88، ص 15؛ اين روايت به صورت ديگري نيز نقل شده است: ...فلوصارت السماوات کلّها قرطاساً و البحار مداداً و الاشجار اقلاماً و الثقلان...؛ پس اگر تعداد نمازگزاران از ده نفر بيشترشود، چنانچه آسمانها کاغذ و درياها مرکب و درختان قلم و جن و انس... (عروة، ج 1، ص 597) 6 ـ مستدرک الوسائل، ج 6، ص 448. 7 ـ همان، ص 484. 8 ـ وسائل الشيعه، ج 3، ص 478 و 479. 9 ـ همان، ج 5، ص 375.