شکار لحظه‏هاى زندگى‏ امام على(ع) فرموده‏اند: « قوام العيش حسن التقدير و ملاکه حسن التّدبير؛ (11) پايدارى زندگى به برنامه ريزى درست و وسيله رسيدن به آن تدبير خوب است.» اگر جنبه‏هاى گوناگون زندگى امام را بررسى کنيم مشاهده مى‏شود عاملى که در تمامى امورات ايشان تأثير بارزى دارد برنامه داشتن و منظم بودن کارهايشان است برنامه‏اى که امام موفق گرديد بر اثر آن در کمترين زمان‏ها بيشترين فعاليت‏ها را انجام دهد و لحظات عمر خود را با برکت، مفيد و پربار نمايد. نظم خاص امام از ثبات قدم و استوارى ايشان حکايت دارد. يک بار از همسر امام برنامه روزانه ايشان را پرسيدند، ايشان در پاسخ گفته بود: اگر برنامه يک روزشان را بگويم مى‏توانيد در سيصد و شصت ضرب کنيد. چون امام مطابق برنامه کارهاى خود را انجام مى‏دادند، به اطرافيان نيز در اين مورد توصيه مى‏نمودند.(12) حتى خواندن نامه‏ها، مطالعه روزنامه‏ها و تجديد وضوى امام با نظم خاصى توأم بود. خانم دباغ خاطرنشان ساخته است روزى روبروى بيت امام در نوفل لوشاتوى پاريس مشغول پياده کردن نوارى بوديم ناگهان يادم آمد که به خدمت آقا بروم چون وقت تجديد وضويشان بود، رفتم و نظافت کردم و اتفاقاً در لحظه مقرّر امام آمدند. آقا هميشه ساعت نه شب شام مى‏خوردند. يک بار فيلمى از سخنرانى شهيد مفتح در مسجد قباى تهران و راهپيمايى مردم آورده بودند، خواستم به همراه ديگران اين فيلم را ببينيم به همين دليل زودتر از موعد مقرر خدمت امام رسيديم و بر خلاف معمول که منتظر مى‏ماندم تا ايشان بگويند شام و من آن را ببرم، عرض کردم حاج آقا شام را بياورم؟ نگاهى به ساعت کردند و فرمودند: تا زمان صرف شام 20 دقيقه باقى مانده است، امام هر شب رأس ساعت 11 به خواب مى‏رفتند و ساعت سه بامداد از خواب بيدار مى‏شدند حتى يک بار هم به ياد ندارم که پنج دقيقه از ساعت مزبور بگذرد يا لحظاتى به آن مانده باشد که ايشان از بستر خواب برخيزند، زيرا تکليفى از لحاظ حفاظت به من واگذار شده بود که پشت در اتاقى که امام در آن مى‏خوابيدند، بايد بخوابم، اتاقشان رو به حياط بود و خيالم راحت نبود.(13) برادرى نقل نموده است شبى که بنى‏صدر متوارى شده بود اغلب مسؤولان به اين موضوع فکر مى‏کردند که چه بايد بکنند امّا امام در ساعت مشخص رختخواب خويش را پهن نمودند و آماده خوابيدن شدند، اطرافيان گفتند: چنين شده است، فرمودند: آنچه بايد بشود، خواهد شد. شما تکليف خود را انجام دهيد بقيه‏اش دست خداست حالا از اين که من بخوابم يا نخوابم که کارى نمى‏توانم انجام دهم، جز اين که کارهايى که بايد پس از استراحت انجام دهم دچار نقص و کاستى مى‏شود. ديدگاه امام در مورد تنظيم وقت اين بود که وقتى آدمى به برنامه‏هاى خود نظم ببخشد مسلماً وجودش نظم مى‏يابد. اين موضوع در زندگى امام کاملاً محسوس بود، آن قدر که وقتى امام در پاريس اقامت داشت پليس‏ها مى‏گفتند ما حتى ساعت‏هاى خود را با رفت و آمد امام تنظيم مى‏کنيم. ساعات شبانه روز امام چنان تقسيم بندى شده بود که اطرافيان قادر بودند بدون اين که امام را ببينند، بگويند مشغول چه کارى است. امام ساعت هفت صبح صبحانه مى‏خوردند و تا ساعت نه صبح به کارهاى مربوط به مسايل ايران رسيدگى مى‏کردند. از ساعت نه تا ده صبح کارهاى شخصى را انجام مى‏دادند. از ده الى دوازده ظهر به مصاحبه‏ها و ملاقات‏هاى خصوصى مى‏پرداختند. از دوازده ظهر تا دو بعد از ظهر به برنامه نماز و نهارشان اختصاص داشت و بعد از آن يک ساعت استراحت مى‏نمودند از ساعت سه الى پنج بعد از ظهر به کارهاى مرتبط با انقلاب اسلامى در حد وظايف خودشان از قبيل بررسى اخبار و روزنامه‏هاى رسيده مبادرت مى‏نمودند. رسيدگى مجدد به مسايل نهضت اسلامى بعد از نماز مغرب و عشاء تا ساعت نه شب که موقع صرف شام بود، ادامه مى‏يافت. بعد از شام تا ساعت يازده به راديوهاى گوناگون و اخبارى که قبلاً ضبط شده بود گوش مى‏دادند تا آن که زمان استراحت و خوابشان فرا مى‏رسيد.(14) اين نظم دقيق و برنامه ريزى اصولى انسان را به ياد کلامى از حضرت على(ع) مى‏اندازد که مى‏فرمايند: « امض لکلّ يومٍ عمله فانّ لکلّ يوم ما فيه؛ (15) در هر روز کار همان روز را انجام دهد که هر روز را کارى است.» نظم امام، اين حقيقت را ثابت مى‏کند که با اجراى چنين برنامه‏اى مى‏توان هرگونه تلاش بيهوده، سخن بى جا و فکر بى مورد و امورى را که بعداً موجب ندامت مى‏شود از زندگى حذف نمود. با اين شيوه لحظه‏اى از وقت امام تلف نمى‏گرديد و اگر هم به ظاهر بيکار بودند حتماً مشغول تفکر در مسئله‏اى بودند، دکتر بروجردى مى‏گويد يک روز جمعه که هوا مساعد بود، ايشان مشغول قدم زدن در حياط بودند، من و همسرم (دختر امام) روى تختى نشسته بوديم وقتى راهپيمايى امام خاتمه يافت بر آن تخت و در کنار ما قرار گرفتند. معمول بود که بعد از قدم زدن دو استکان چاى جلوى امام مى‏گذاشتند، همسرم پرسيد که آقا چاى بياورم خدمتتان؟ به ساعت خود نگاه کردند و فرمودند چند ثانيه ديگر باقى مانده است. اين قدر زمان را به تصرف در آوردن و از لحظات استفاده کردن واقعاً موجب شگفتى است.(16) مقام معظم رهبرى نقل نموده‏اند در جلسه‏اى خدمت امام بوديم، بحث به درازا کشيد، در اين اثنا ايشان به ساعت خود نگاه کردند و فرمودند زمان قدم زدنم ديرشد!.(17) حضرت امام در 24 ساعت تنها چهار ساعت مى‏خوابيدند، ساعت يازده شب چراغ اتاقشان خاموش مى‏شد و در ساعت سه بعد از نيمه شب اطرافيان متوجه مى‏شدند که صداى کاغذ از محل اقامت امام مى‏آيد. زيرا آخر شب و در ساعتى که تنظيم کرده بودند روزنامه‏هايى را که برايشان ترجمه نموده بودند و به دليل کثرت کار در روز موفق به مطالعه آنها نمى‏شدند، مورد بررسى قرار مى‏دادند.(18) نظم کارها به عهده امام بود. احدى از ياران، شاگردان، علماى حوزه و يا شهرستان‏ها در نحوه تفکرات سياسى ايشان شرکت نداشتند. صدور بيانيه‏ها، پيام‏هاى سياسى، اطلاعيه‏هاى گوناگون از نبوغ فکرى، رشحات و رشادت قلم و انسجام انديشه امام در طول تاريخ حيات فکرى و فرهنگى ايشان حکايت دارد. در نخستين روز بعد از ارتحال آية اللّه بروجردى تصميم گرفتند به اولين اطلاعيه مندرج در روزنامه اطلاعات در خصوص دخالت زنان در انجمن‏هاى ايالتى و ولايتى پاسخ دهند، اواخر سال 1341 ه.ش قلم به دست گرفتند و اطلاعيه صادر کردند، آن روز با قلم نى و مرکّب اطلاعيه‏ها و بيانيه‏ها را براى نخستين بار منظم و با دقت و بدون قلم خوردگى نوشتند و توسط شاگردان به اطراف و اکناف ارسال مى‏کردند. نظرات افراد در چگونگى انتشار آنان هيچ گونه تأثيرى نداشت و با شور و مشورت اشخاص تنظيم نمى‏گرديد و اين ويژگى از نظم فکرى و عملى امام حکايت دارد. به راستى بايد امام را در اين روزگار قهرمان نظم و دقت و برنامه ريزى ناميد. در بين وسايل شخصى امام کمتر چيزى بود که بيش از ساعت مورد علاقه ايشان باشد. يک ساعت کوچک جيبى داشتند که برنامه‏هايشان را که از پيش تنظيم کرده بودند با آن تطبيق مى‏نمودند و جز در مورد ملاقات‏هاى اضطرارى و پيش بينى نشده مسؤولان رده بالاى کشورى، تغييرى در آن نمى‏دادند.(19) ****************مطلب مرتبط***************** امام خميني و مديريت زمان تنظيم براي تبيان حسن رضايي گروه حوزه علميه 11. غررالحکم، ح 6807. 12. مجله دانشگاه انقلاب،شماره 75. 13. پابه پاى آفتاب، ج 1، ص 309 - 308. 14. اين برنامه در نوفل لوشاتو انجام مى‏گرفت (نک: همان مأخذ، ص 310). 15. نهج البلاغه، نامه 53. 16. مجله اميد انقلاب، شماره 224، خرداد 1369. 17. مجله نور علم، دوره سوم، شماره هفتم، ص 110. 18. گل‏هاى باغ خاطره، ص 136.