رمزگشايي از رمزگذاري فقيهان (قسمت پنجم) به رمز نوشتن در نزد ارباب فن, معمول بوده است. از اين روى بايسته است بر طالب علمان که آنچه به رمز در نوشته هاى محدثان, فقيهان و اهل رجال آمده بدانند, تا به مراد آنان پى برند و در شرح سخن آنان در نمانند. جوامع روايى متقدمين کافى, من لايحضره الفقيه, تهذيب الاحکام و استبصار. تهذيبين يا کتابى الاخبار مراد از هر دو تعبير, کتاب تهذيب الاحکام واستبصار است; در مثل گفته مى شود: شيخ طوسى در تهذيبين يا کتابى الاخبار اين گونه روايت کرده است. اتباع الثلاثة: محقق حلّى در مقدمه المعتبر از حمزة بن عبدالعزيز ديلمى, معروف به سلاّر ديلمى و عبدالعزيز بن برّاج وابوالصلاح حلبى به عنوان اتباع الثلاثة ياد مى کند. على الظاهر مقصود وى اين است که اين سه نفر, پيروان سه نفر ديگر: شيخ مفيد, سيد مرتضى و شيخ طوسى هستند و بدان جهت از آن بزرگواران به عنوان اتباع ياد مى شود. زيرا در فتاواى خود پيرو آن سه بزرگوار بوده و کم تر با آنان به مخالفت پرداخته اند.45 المفيد وتلميذه: مراد از المفيد, شيخ محمد بن محمد بن نعمان (413هـ.ق.) و مراد از شاگردش حمزة بن عبدالعزيز ديلمى , معروف به سلاّر است. او در حدود 448 تا 463 هـ.ق. در خسروشاه تبريز, درگذشته است. کتاب معروف وى در فقه, مراسم نام دارد.46 المحقق و تلميذه: مراد از محقق جعفر بن حسن حلّى هذلى (676هـ.ق.) است و مراد از شاگردش مؤلف کاشف الرموز, معروف به فاضل آبى, شارح مختصر النافع است. المتأخر: مراد محمد بن ادريس حلّى (598هـ.ق.) صاحب کتاب سرائر است.47 او پايان حلقه متقدمين شمرده مى شود. پس از او, با ظهور محقق حلّى دوره متأخرين شروع مى شود. او با گذشت صد سال از زمان شيخ طوسى و حکومت فتاواى او بر فقيهان, به اين حکومت پايان داد. از او در کتابهاى فقهى, با عنوان حلّى و گاهى عجلّى و بسيارى از اوقات با عنوان المتأخر ياد مى شود. فاضل آبى در کشف الرموز, بسيار از محمد بن ادريس حلّى با عنوان المتأخر ياد مى کند. السيّدان: مراد از اين واژه, سيد مرتضى, معروف به علم الهدى (355 ـ 436هـ.ق.) استاد شيخ طوسى (460هـ.ق.) و نيز سيد ابوالمکارم ابن زهره حلبى (511 ـ 585هـ.ق.) صاحب کتاب غنية النزوع است. و فتاواى ابوالمکارم مورد توجه فقها بوده است. شيخ انصارى (1281هـ.ق.) در بحث خيار حيوان مى نويسد: (بسيارى از اجماعهاى کتاب غنية النزوع, از کتاب انتصار سيد مرتضى است.) فاضلان: مراد محقق حلّى جعفر بن حسن بن سعيد (675هـ.ق.) و علاّمه حسن بن يوسف بن مطهر حلّى (726هـ.ق.) است. الشيخ و اتباعه: مراد از شيخ, شيخ طوسى (460هـ.ق.) مراد از اتباع او شخصيتهايى هستند که پس از او تا عصر محمد بن ادريس حلّى (598هـ.ق.) ظهور کرده اند; مانند: عبدالعزيز بن برّاج ديلمى, معروف به سلاّر ديلمى; ابوالمکارم سيد بن زهره حلبى, صاحب غنية النزوع (511 ـ 585هـ.ق.) عبدالعزيز بن براج حلبى (400 ـ 481هـ.ق.) صاحب مهذّب و جواهر الفقه, ابن حمزه عماد الدين طوسى صاحب الوسيله, صاحب الاشاره, ابوالحسن على بن الحسن بن أبى مجد حلبى. اين بزرگان که فقيهان پس از دوره شيخ طوسى تا عصر ظهور محمد بن ادريس حلّى هستند, به عنوان پيروان شيخ طوسى و گاهى أتباع الثلاثة; يعنى پيروان شيخ طوسى, سيد مرتضى و شيخ مفيد, نام برده مى شوند. شهيد ثانى در کتاب شريف الرعاية از جدّ خود ورّام بن ابى فراس نقل مى کند: (پس از شيخ, مجتهدى که صاحب نظر باشد ظهور نکرده, تا عصر محمد بن ادريس حلّى (598هـ.ق.) و فقهاى پس از دوره شيخ, گروهى مقلّد بوده اند.)48 المحقق والشهيد الثانيان: مراد محقق کرکى صاحب جامع المقاصد (940هـ.ق.) و شهيد ثانى زين الدين جبعى عاملى (965هـ.ق.) است.49 الأربعة: مراد شيخ مفيد (413هـ.ق.) سيّد مرتضى (355 ـ 436هـ.ق.) شيخ طوسى (460هـ.ق.) و علاوه بر آنها محمد بن على بن بابويه قمى, شيخ صدوق (381هـ.ق.) است.50 سيد بن طاووس: محدث قمى, در کتاب الکنى والالقاب نوشته است: (هرگاه در کتابهاى فقه و رجال, سيد بن طاووس گفته مى شود. مراد احمد بن طاووس (673هـ.ق.) حلّى استاد علامه حلّى (726هـ.ق.) است.) وهرگاه در کتابهاى حديثى نوشته مى شود: سيّد بن طاووس, مراد على بن طاووس حلّى (664هـ.ق.)51 صاحب کتاب اقبال است. شهيد ثانى در روضه و در کتاب مسالک الافهام آورده است: (اگر يک نفر شهادت داد که فلانى خمر نوشيده و قى کرد, آيا بايد حد بر او جارى شود, از على(ع) نقل شده که فرمود: (ما قاءها الا وقد شربها) آن را ننوشيده مگر اين که آن را خورده.) در ذيل سخن حضرت, شهيد ثانى از ابن طاووس نقل مى کند که گفته است: (لا أضمن درکه) من درستى طريق اين حديث را ضمانت نمى کنم. مراد از ابن طاووس در اين عبارت, احمد بن طاووس است. سيّد سند: هرگاه در کتابهاى فقهى گفته مى شود: سيّد سند, مراد سيد محمد موسوى عاملى (1009هـ.ق.) صاحب کتاب مدارک الاحکام و نهايةالمرام است; ولى هرگاه در کتابهاى کلامى گفته مى شود: سيّد سند, مراد سيّد شريف جرجانى52 (740 ـ 816هـ.ق.) است, که حاشيه هاى فراوانى بر کتابهاى گوناگون دارد, از جمله: 1. حاشيه بر کشّاف. 2.حاشيه بر شرح عضدى بر مختصر المنتهى تأليف ابن حاجب. 3. حاشيه و شرح مواقف. کاشف الرموز, کاشف الغطاء و کاشف اللثام: در ميان کتابهاى فقهى, چند کتاب وجود دارد که نام آنها با کلمه کشف آغاز مى شود; در مثل کشف الرموز, کشف الغطاء و کشف اللثام و نويسندگان اين آثار در کتابهاى فقهى, بويژه پس از شيخ انصارى به همين نامها خوانده مى شوند: 1. زين الدين ابوعلى حسن بن أبى طالب ابن أبى مجد يوسفى, معروف به فاضل آبى. سال فوت او روشن نيست, ولى کتاب خود کشف الرموز فى شرح مختصر النافع را در 672هـ.ق. به پايان برده است. 2. شيخ جعفر نجفى (1228هـ.ق.) صاحب کشف الغطاء. 3. بهاءالدين محمد بن حسن اصفهانى, معروف به فاضل هندى (1062 ـ 1137هـ.ق.) سه فقيه نامبرده, در کتابهاى متأخرين کم تر به اسامى خود معروف و مشهورند, بويژه پس از عصر شيخ انصارى (1281هـ.ق.) از فاضل آبى بيش تر به کاشف الرموز, از شيخ جعفر نجفى, به کاشف الغطاء و از فاضل هندى به کاشف اللثام ياد مى شود. العامليّين: مراد سيّد محمد موسوى عاملى (1009هـ.ق.) و شيخ حسن عاملى (1011هـ.ق.) صاحب معالم الدين است. اللمعتين:مراد لمعه شهيد اول محمد بن مکى عاملى (734 ـ 786هـ.ق.) و روضه شهيد ثانى (911 ـ 965هـ.ق.) است. الآخوند: در کتابهاى فلسفى و کلامى اين لفظ اشاره به آخوند ملاصدرا صدرالمتألهين شيرازى (1050هـ.ق.) صاحب الأسفار الأربعة است و در کتابهاى فقهى و اصولى, مراد محمد کاظم خراسانى هروى (1255 ـ 1329هـ.ق.) صاحب کفايةالاصول است. المصّنف: در کتابهاى: مجمع الفائده, غايةالمراد, مسالک الافهام, مهذّب البارع, نهايةالمرام, جواهر الکلام و روضةواژه المصنف بسيار به کار مى رود. مراد از (مصنف) که در سالهاى اخير از اين تعبير به (ماتن) مى کنند, درمجمع الفائدة و روض الجنان و غايةالمراد, علامة حلّى صاحب متن کتاب است و در کتاب مسالک الافهام و جواهر الکلام و نهايةالمرام و مهذب البارع و تنقيح الرائع, محقق حلّى است; زيرا او صاحب متن کتاب است. خلاصه مراد از کلمه (المصنف) صاحب متن است. الخمسة: مراد پنج شخصيت زير است: 1. شيخ مفيد محمد بن محمد بن نعمان (1413هـ.ق.) 2. شيخ طوسى محمد بن حسن (460هـ.ق.) 3. سيد مرتضى علم الهدى. 4. شيخ صدوق محمد بن على بن بابويه قمى (381هـ.ق.) 5. على بن محمد بن بابويه قمى پدر شيخ صدوق.53 ثقةالاسلام: مراد محمد بن يعقوب کلينى ( 328هـ.ق.) صاحب کتاب کافى است.54 القاضى: مراد عبدالعزيز بن برّاج حلبى (400 ـ 481هـ.ق.) صاحب کتاب مهذّب است.55 تقى: مراد ابوالصلاح حلبى, صاحب کتاب الکافى است.56 الشاميّين: مراد از الشاميّين وقتى به طور مطلق و بدون قيد گفته مى شود, ابوالصلاح حلبى صاحب الکافى, عبدالعزيز بن براج صاحب مهذّب, سيد ابوالمکارم ابن زهره (511 ـ 585هـ.ق.) صاحب غنيةالنزوع و شيخ محمد حمصّى57 و علاءالدين أبوالحسن على بن أبى الفضل حسن بن أبى مجد حلبى است. الحلّى: هرگاه الحلّى به طور مطلق در کتابها آورده مى شود, مراد محمد بن ادريس حلّى (598هـ.ق.) است, همان طور که از واژه المتأخر او اراده مى شود. حلّيين: مراد از آن ابنا سعيد است: 1. نجم الدين جعفر بن حسن بن يحيى بن سعيد الحلّى معروف به محقق حلّى است. 2. يحيى بن سعيد حلّى هذلى صاحب جامع للشرايع.58 الحليّين: مراد از آن دو بزرگوار پيش گفته است, به علاوه علامه حلّى حسن بن يوسف بن مطهر حلّى . العلاّمة: هرگاه به طور مطلق آورده مى شود, مراد علاّمه حلّى است. الحلبيّين:59 1. ابوالصلاح حلبى صاحب الکافى. 2. سيد المکارم ابن زهره حلبى صاحب غنية النزوع. 3. علاءالدين ابوالحسن على بن ابى الفضل حسن بن ابى مجد حلبى, صاحب کتاب أشارة السبق الى معرفة الحق است.)60 الحلبيّين الثلاثة: 1. ابوالصلاح حلبى (374 ـ 447هـ.ق.) صاحب الکافى. 2. ابوالمکارم ابن زهرة حلبى صاحب غنية النزوع (511 ـ 585هـ.ق.). 3. شيخ علاءالدين ابوالحسن على بن أبى الفضل الحسن بن أبى مجد حلبى. ........ مطالب مرتبط ........ قسمت اول رمزگشايي از رمز گذاري فقيهان قسمت دوم رمزگشايي از رمز گذاري فقيهان قسمت سوم رمزگشايي از رمز گذاري فقيهان قسمت چهارم رمزگشايي از رمز گذاري فقيهان کاوشى نو شماره : 25-26محمد حسن ربانى تنظيم براي تبيان حسن رضايي گروه حوزه علميه 45. (آشنايى با علوم اسلامى)298/; (التنقيح), ج10/1; (المعتبر) ج32/1. 46. (المهذب البارع), ج76/1; ج27/5 ـ 49; (التنقيح), ج10/1. 47. (التنقيح), ج11/1; (روضات الجنات), ج114/2. 48. (الرعاية)93/. 49. (المکاسب), تصحيح و تحقيق کلانتر ج193/14. 50. (المهذب البارع), ج75/1; (التنقيح الرائع), ج10/1. 51. (ريحانة الادب), ج60/6; (هدية الاحباب)82/. 52. (الاعلام), ج159/5; (بغية الرعاة), ج196/2; (تاريخ الادب العربية), ج253/3; (تاريخ الادب العربى), ج216/2; (حبيب السير), ج89/8; (الضوء اللامع), ج328/5. 53. (روضات الجنات), ج114/2; (التنقيح), ج11/1; (المهذّب البارع), ج75/1. 54. (مفاخر اسلام), على دوانى, ج19/3. 55. (روضات الجنات), ج114/2; (التنقيح), ج11/1; (المهذب البارع), ج75/1. 56. همان. 57. (امل الآمل), ج316/2; (رياض العلماء), ج202/5; (مستدرک الوسائل), ج477/3; (الکنى والالقاب), ج192/2. 58. (روضات الجنات), ج114/2. 59. (غنية النزوع), ج3/1, مقدمه; (معجم البلدان), ج282/2; (اعيان الشيعه), ج201/1; (روضات الجنات), ج115/2. 60. همان114/.