طبق بعضی منابع، اخبار جعلی ۶برابر سریعتر از اطلاعات درست و تاییدشده پخش میشوند. آمار ترسناکی است اما نگرانکنندهتر این است که بسیاری از ما در برابر این نوع اطلاعات، آسیبپذیر هستیم. در بسیاری از موارد، تشخیص اینکه یک خبر واقعی است یا جعلی، چندان آسان نیست.
از وقتی هم که ابزارهای هوش مصنوعی توسعه یافتهاند، میزان تولید اخبار جعلی شدت یافته است. یک تصویر کاملا واقعی میبینیم، بعد میفهمیم که دروغ بوده و توسط ابزارهای هوش مصنوعی ساخته شده است. این موضوع در شبکههای اجتماعی بیش از هر جای دیگری به چشم میخورد.
حال در این نبرد ناجوانمردانهی اخبار دروغین و اخبار درست، چه کاری از دست ما برمیآید؟
اگر تشخیص اخبار راست از دروغ، دغدغهی شما هم هست، پس تا پایان این مقاله همراه ما بمانید.
به چه اخباری، اخبار جعلی گفته میشود؟
اخبار جعلی به اطلاعات نادرست یا گمراهکنندهای اشاره دارد که به عنوان اخبار واقعی منتشر میشوند. بهطورکلی، اخبار جعلی به دو دسته تقسیم میشوند:
- روایتهای نادرست: در این حالت افراد منتشرکنندهی خبر، میدانند که روایت موردنظر، نادرست است اما به هر حال آنها را منتشر میکنند. هدف از انتشار این روایتها معمولا دستکاری افکار عمومی یا هدایت ترافیک به یک وبسایت خاص است.
- روایتهایی که حاوی عناصری از حقیقت هستند اما بهطورکلی نادرست هستند: این اخبار به این دلیل به وجود میآیند که نویسنده تمام حقایق را بررسی نکرده یا در جنبههایی از موضوع برای رسیدن به هدفی خاص اغراق کرده است.
انواع اخبار جعلی
یکی از دلایلی که شناسایی اخبار جعلی سخت است، این است که انواع مختلفی از اخبار جعلی وجود دارد. تولید و انتشار هر کدام این اخبار جعلی به انگیزه کسانی که آن را ایجاد میکنند، بستگی دارد. در ادامه تعدادی از مهمترین انواع اخبار جعلی را برای شما معرفی میکنیم.
تلهیکلیک (Clickbait)
تلهی کلیک یا کلیکبایت محتوایی است که با استفاده از تیترهای جنجالی یا گمراهکننده، ترافیک را به یک وبسایت یا وبلاگ هدایت میکند. این تیترها با هدف تحریک علاقه یا احساسات شما، شما را وادار به کلیک روی لینک، تصویر یا ویدیو میکنند. هدف تبلیغات و تیترهای کلیکبایت، جلب توجه شما به هر طریق ممکن است تا شما را به کلیک روی یک وبسایت و کسب درآمد از تبلیغات، ترغیب کند. مثال:
- باور نمیکنید این بازیگر معروف امروز چه شکلی شده است!
- این ترفند ساده زندگی شما را برای همیشه تغییر میدهد!
- پزشکان از این راز شگفتانگیز متنفرند!
تلهی کلیکها همیشه هم اخبار جعلی نیستند. گاهی مواقع صرفا قدرت تیترزنی نویسنده را نشان میدهند. اما گاهی هم، تیتری گمراهکننده هستند که با محتوای خبر تناقض دارند.
پروپاگاندا (Propaganda)
پروپاگاندا به داستانهای نادرست یا تحریفشدهای اشاره دارد که برای گمراه کردن مخاطبان و ترویج یک دستور کار سیاسی یا دیدگاه مغرضانه نوشته شدهاند. مهمترین نشانههای پروپاگاندا عبارت است از یکطرفه بودن روایت، حذف اطلاعات مهم، زبان شدیداً احساسی و تلاش برای اقناع مخاطب بدون ارائه تصویر کامل از موضوع.
روزنامهنگاری شتابزده (Poor quality journalism)
گاهی اوقات، روزنامهنگاران وقت ندارند که قبل از انتشار، تمام حقایق خبر خود را بررسی کنند. همین موضوع هم باعث میشود که بخشهایی از محتوایشان، اشتباهات واقعی داشته باشد. با این حال، منابع معتبر در صورتی که متوجه این اشتباهات شوند، آن را با خوانندگان خود در میان میگذارند.
تیترهای گمراهکننده (Misleading headlines)
گاهی اوقات یک خبر ممکن است بهطورکلی درست باشد اما از یک تیتر جنجالی یا گمراهکننده برای ترغیب خوانندگان به کلیک روی آن استفاده میشود. این موضوع باعث تولید اخبار جعلی میشود. زیرا معمولاً فقط تیتر و بخشهای کوچکی از مقاله در رسانههای اجتماعی نمایش داده میشود.
بسیاری نیز بدون خواندن اصل خبر، تنها به بازنشر تیتر اکتفا میکنند. در نتیجه ناگهان یک تیتر که با محتوایش تناقض دارد، فراگیر میشود.
محتوای شیادانه (Imposter content)
محتوای شیادانه زمانی ایجاد میشود که افراد یا گروهها با جعل هویت رسانهها، سازمانها یا منابع خبری معتبر، اطلاعات نادرست یا ساختگی را منتشر میکنند. در این نوع اخبار جعلی، ظاهر وبسایت، لوگو، نام رسانه یا حتی سبک نگارش خبر بهگونهای طراحی میشود که مخاطب تصور کند با یک منبع معتبر روبهرو است. هدف از این کار معمولاً فریب مخاطبان، تأثیرگذاری بر افکار عمومی، کسب درآمد یا انتشار اطلاعات گمراهکننده است.
نمونهها:
- استفاده از لوگوی یک خبرگزاری معتبر برای انتشار اخبار ساختگی
- ایجاد وبسایتی با آدرسی بسیار مشابه یک رسانه شناختهشده
- انتشار نقلقولهای جعلی به نام شخصیتهای مشهور یا نهادهای رسمی
طنز یا تقلید (Satire or parody)
برخی از مطالبی که بهعنوان «اخبار جعلی» شناخته میشوند، در واقع با هدف سرگرمی، طنز یا نقد اجتماعی تولید شدهاند و قصد فریب مخاطب را ندارند. این نوع محتوا از اغراق، کنایه، شوخی و تقلید برای بیان دیدگاههای انتقادی یا سرگرمکننده استفاده میکند. با این حال، اگر مخاطبان متوجه ماهیت طنزآمیز آن نشوند، ممکن است که این مطالب را بهعنوان اخبار واقعی تلقی کرده و بازنشر دهند.
محتوای طنز معمولاً بر پایه رویدادهای واقعی ساخته میشود اما جزئیات آن بهصورت عمدی اغراقآمیز، غیرمنطقی یا خندهدار ارائه میشود. هرچند هدف اصلی این محتوا سرگرمی است اما گاهی انتشار گستردهی آن در شبکههای اجتماعی باعث سوءبرداشت و گسترش اطلاعات نادرست میشود.
نمونهها:
- انتشار خبری طنز درباره تصویب یک قانون عجیب و غیرممکن.
- ساخت گزارشهای خیالی درباره افراد مشهور با هدف شوخی و سرگرمی.
- استفاده از اغراق و کنایه برای نقد مسائل سیاسی، اجتماعی یا فرهنگی.
چگونه اخبار جعلی را شناسایی کنیم؟
این روزها و با توجه به پیشرفتهای ابزارهای هوش مصنوعی، شناسایی اخبار جعلی چندان هم آسان نیست. یک تصویر ساختهشده با هوش مصنوعی به خوبی تصویری است که توسط دوربین گرفته شده است. صدایی که با هوش مصنوعی ساخته شده، تفاوت چندانی با مکالمههای معمولی ندارد.
با اینحال هنوز هم ترفندهایی وجود دارد که به شما برای تشخیص اخبار جعلی کمک میکند. در ادامه تعدادی از این موارد را با هم بررسی میکنیم.
به دنبال دیپفیکها بگردید!
دیپفیک (Deepfakes) به محتوای صوتی، تصویری یا ویدیویی گفته میشود که با استفاده از هوش مصنوعی ساخته یا دستکاری شده است تا واقعی به نظر برسد. در این فناوری، چهره، صدا یا حرکات یک فرد بهگونهای بازسازی میشود که بیننده تصور کند آن شخص واقعاً آن سخنان را گفته یا آن اعمال را انجام داده است. پیشرفت ابزارهای هوش مصنوعی باعث شده که تولید دیپفیکها آسانتر و ارزانتر از گذشته شود.
دیپفیکها میتوانند برای انتشار اطلاعات نادرست، تخریب اعتبار افراد، کلاهبرداری یا تأثیرگذاری بر افکار عمومی مورد استفاده قرار گیرند. از آنجا که انسانها معمولاً به آنچه میبینند و میشنوند، اعتماد میکنند، این نوع محتوا معمولا بسیار متقاعدکننده و گمراهکننده است.
نشانههای احتمالی تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی:
- اگر بزرگنمایی تصویر را خیلی زیاد کنید، متوجه ایراداتی بین پیکسلهای تصویر میشوید.
- تعداد یا شکل غیرطبیعی انگشتان دست (مخصوصا وقتی جمعیت زیاد است)
- نوشتهها و علائم نامفهوم یا ناخوانا (مخصوصا برای حروف فارسی)
- جزئیات نامنظم در گوش، چشم یا دندانها (مخصوصا در جمعیت زیاد)
- نورپردازی یا سایههای ناسازگار
- پسزمینههای عجیب، تکراری یا مخدوش
- رنگپردازی غیرمعمولی (معمولا اشباعتر از حالت عادی)
- اگر آنها را به ابزارهای شناسایی تصاویر هوش مصنوعی (AI Image Detector) بدهید، احتمال شناساییشان وجود دارد.
نشانههای ویدیوهای جعلی تولیدشده با هوش مصنوعی:
- ناهماهنگی میان حرکت لبها و صدای گوینده
- تغییرات ناگهانی در چهره یا حالت صورت
- تاری غیرعادی در اطراف صورت یا موها
- حرکات غیرطبیعی سر، چشمها یا دستها
- کیفیت متفاوت تصویر در بخشهای مختلف ویدیو
- بکگراند تار (اگر بزرگنمایی کنید، معمولا ایرادات موجود در پسزمینه را میتوانید پیدا کنید.)
- کوتاه بودن فیلم (ساخت ویدئو با ابزارهای هوش مصنوعی، هزینه بیشتری از ساخت تصویر دارد.)
- ریتم غیرعادی ویدئو (معمولا کمی کندتر از ویدئوهای عادی به نظر میرسد.)
نشانههای احتمالی صدای تولیدشده با هوش مصنوعی:
- یکنواختی بیش از حد در لحن و آهنگ گفتار
- مکثهای غیرطبیعی یا نامناسب بین کلمات
- تلفظ نادرست برخی واژهها یا اسامی
- نبود احساسات طبیعی در صدا
- کیفیت صوتی بیش از حد صاف، بدون نویز یا تغییرات طبیعی گفتار
از جست و جوی گوگل استفاده کنید!
یکی از سادهترین راهها برای تشخیص اخبار جعلی، جستوجوی خبر در اینترنت است. اگر خبری واقعاً مهم و معتبر باشد، رسانههای مختلف آن را پوشش میدهند. در مقابل، بسیاری از اخبار جعلی تنها در یک وبسایت ناشناس، کانال تلگرامی یا یک صفحهی شبکه اجتماعی منتشر میشوند و منبع دیگری آن را تأیید نمیکند.
همچنین میتوانید بخشی از متن خبر، نام افراد یا ادعاهای مطرحشده را در موتورهای جستوجو جستوجو کنید. در بسیاری از موارد، سایتهای راستیآزمایی یا رسانههای معتبر پیشتر دربارهی آن خبر توضیح دادهاند. برای تصاویر نیز میتوان از قابلیت «جستوجوی معکوس تصویر» استفاده کرد تا مشخص شود تصویر برای همان رویداد است یا در گذشته و در زمینهای دیگر منتشر شده است.
کمی صبر کنید!
از از
یکی از مهمترین ویژگیهای اخبار جعلی، تلاش برای ایجاد واکنش فوری در مخاطب است. منتشرکنندگان این نوع محتوا معمولاً سعی میکنند که احساساتی مانند خشم، ترس، تعجب یا هیجان را برانگیزند تا کاربران بدون فکر کردن، خبر را بازنشر کنند.
مثلا ناگهان در یک صفحه اینستاگرامی با این تیتر مواجه میشوید: «کنکور امسال برگزار نمیشود؟» به نظرتان چند نفر در همان لحظات اولیه، این پست را با بقیه به اشتراک میگذارند؟ و به نظرتان چند نفر قبل از به اشتراکگذاری این خبر، سایت سازمان سنجش را برای صحتسنجی آن بررسی میکنند؟ دستهی اول هر چهقدر هم که تعدادشان کم باشد، در فراگیر شدن (وایرال شدن) خبر نقش مهمی را ایفا میکنند.
اگر با خبری عجیب، تکاندهنده یا باورنکردنی روبهرو شدید، یکی دو روز صبر کنید و از بازنشر فوری آن خودداری کنید. بسیاری از اخبار نادرست در ساعات اولیه انتشار فراگیر میشوند اما پس از مدتی اطلاعات دقیقتر یا تکذیبیههای رسمی منتشر میشود. کمی صبر از گسترش اطلاعات نادرست جلوگیری کند.
با دیدی انتقادی به خبر نگاه کنید!
همهی ما به خوبی میدانیم که تمامی اطلاعاتی که در اینترنت منتشر میشوند، لزوماً درست نیستند. ولی گاهی این نکته را فراموش میکنیم. به همین دلیل باید هنگام مطالعه اخبار، نگاهی انتقادی داشته باشید و هر ادعایی را بدون بررسی نپذیرید.
از خود بپرسید:
- منبع این خبر چیست؟
- آیا نویسنده یا رسانه موردنظر معتبر است؟
- آیا شواهد کافی برای ادعاهای مطرحشده وجود دارد؟
- آیا خبر تلاش میکند با تحریک احساساتتان، شما را به قبول کردن آن متقاعد کند؟
- اگر این خبر فراگیر شود، چه افرادی سود میبرند؟
- آیا این خبر توسط منابع مستقل دیگر نیز تأیید شده است؟
- تاریخ انتشار خبر چیست؟ آیا اطلاعات آن هنوز بهروز هستند؟
- تیتر خبر با محتوای واقعی آن همخوانی دارد یا صرفاً برای جلب توجه انتخاب شده است؟
- آیا خبر میان «واقعیت» و «نظر شخصی» تفاوت قائل شده است؟
- آیا زبان خبر بیطرفانه است یا از واژههای احساسی و جهتدار استفاده میکند؟
- ممکن است که پیشفرضها و باورهای شخصی شما باعث شوند این خبر را راحتتر بپذیرید؟
طرح چنین پرسشهایی میتواند به شما کمک کند تا میان اطلاعات معتبر و اطلاعات گمراهکننده تفاوت قائل شوید.
حقایق را بررسی کنید!
اخبار معتبر معمولاً بر پایه شواهد، آمار، اسناد یا اظهارنظر منابع مشخص تهیه میشوند. اگر یک خبر ادعای مهمی را مطرح میکند اما هیچ منبع یا مدرکی ارائه نمیدهد، با احتیاط بیشتری باید به آن نگاه کرد.
در صورت امکان، اطلاعات کلیدی خبر را با منابع رسمی، گزارشهای معتبر یا وبسایتهای راستیآزمایی مقایسه کنید. بررسی نام افراد، تاریخ رویدادها، آمار و نقلقولها میتواند بسیاری از نادرستیها را آشکار کند. هرچه ادعای مطرحشده بزرگتر باشد، برای تایید آن به شواهد معتبر بیشتری نیاز خواهد بود.
نکتهی مهم: اگر یک محتوا را در صفحات مختلف اینستاگرام دیدید، تاییدی بر درست بودن آن نیست. متاسفانه، انتشار اخبار جعلی برای بسیاری بهایی ندارد. به همین خاطر، اگر یک محتوا فراگیر شود، برای عقب نماندن از غافله، بقیهی پیجها نیز به سرعت آن را منتشر میکنند. الگوریتمهای شبکههای اجتماعی هم که هدفشان جلب توجه شما است و نه راستیآزمایی، آن را به شما نشان میدهند.
نظرات محتوا را نگاه کنید!
گاهی اوقات کاربران دیگر پیش از شما متوجه اشتباهات یا جعلی بودن یک خبر شدهاند. به همین دلیل، مطالعهی نظرات و واکنشهای مخاطبان میتواند سرنخهای مفیدی در اختیار شما قرار دهد.
البته نباید صرفاً بر اساس نظرات دیگران درباره صحت یا نادرستی یک خبر تصمیم گرفت. اما اگر تعداد زیادی از کاربران به تناقضها، خطاها یا منابع نامعتبر اشاره کردهاند، بهتر است با دقت بیشتری موضوع را بررسی کنید. در بسیاری از موارد، افراد لینک منابع معتبر، تکذیبیهها یا شواهدی را در بخش نظرات منتشر میکنند که به تشخیص واقعیت کمک میکند.
بررسی کنید که آیا این یک شوخی است یا نه!
اگر با خبری بسیار عجیب، غیرمنتظره یا خندهدار مواجه شدید، بهتر است منبع آن را بررسی کنید. برخی وبسایتها و صفحات بهطور مشخص در زمینه تولید محتوای طنز فعالیت میکنند و مطالب آنها نباید بهعنوان خبر واقعی تلقی شود. همچنین توجه به لحن اغراقآمیز، ادعاهای غیرمنطقی و جزئیات غیرواقعی به تشخیص محتوای طنز کمک میکند.
به خاطر داشته باشید که بسیاری از مطالب طنز پس از بازنشر در شبکههای اجتماعی، بدون اشاره به ماهیت اصلی خود منتشر میشوند. به همین دلیل، پیش از باور کردن یا بازنشر یک خبر عجیب، مطمئن شوید که با یک شوخی اینترنتی یا محتوای طنز روبهرو نیستید.
و در پایان
گاهی اوقات ما یک خبر را نه به دلیل وجود شواهد کافی، بلکه به این دلیل میپذیریم که با باورها و دیدگاههای قبلی ما همخوانی دارد. این پدیده در روانشناسی با عنوان «سوگیری تأییدی» شناخته میشود. بر اساس این سوگیری، اطلاعاتی را که عقاید ما را تأیید میکنند، راحتتر میپذیریم و نسبت به اطلاعاتی که با دیدگاههای ما در تضاد هستند، سختگیرانهتر برخورد میکنیم. به همین دلیل، هنگام بررسی اخبار باید تلاش کنیم تا فراتر از باورهای شخصی خود فکر کنیم.
پس دفعهی بعد که با خبری عجیب، تکاندهنده یا باورنکردنی مواجه شدید، پیش از بازنشر آن کمی صبر کنید. اگر خبر نادرست باشد، بهویژه در مورد رویدادهای مهم و گسترده، معمولاً تکذیبیهها، اصلاحیهها یا گزارشهای تکمیلی در منابع معتبر منتشر میشوند. این کار کمک میکند هم از گسترش اطلاعات نادرست جلوگیری کنید و هم خود و اطرافیانتان را در برابر اخبار جعلی محافظت کنید.
پیام شما به ما