تصور کنید در اوج گرمای تابستان خوزستان هستید؛ جایی که دمای هوا گاهی به بالای ۵۰ (درجه سانتی‌گراد) می‌رسد. در شرایط سخت جنگی، نه برقی وجود دارد، نه یخچالی و نه امکاناتی برای نگهداری طولانی‌مدت غذا و خنک کردن آب. با این حال، نیاز به بقا همیشه موتور محرک خلاقیت انسان است.

در دوران هشت سال جنگ ایران و عراق، رزمندگان ایرانی و مردمی که در شهرهای بمباران‌شده با قطع مداوم برق مواجه بودند، به روش‌هایی بسیار جذاب، علمی و در عین حال ساده برای ساخت «یخچال‌های بدون برق» دست یافتند.

ما در این گزارش، نگاهی دقیق به مهندسی بقا در آن دوران داریم و به شما می‌آموزیم که چگونه می‌توانید با همان اصول ساده، امروز برای کمپینگ یا روزهای قطعی برق، یک یخچال کارآمد بسازید.

علم پشت ماجرا: «سرمایش تبخیری»
پیش از آنکه به سراغ روش‌های جنگی برویم، باید بدانیم این یخچال‌ها چگونه کار می‌کنند. راز این یخچال‌ها در یک اصل ساده فیزیک نهفته است: سرمایش تبخیری

زمانی که آب از حالت مایع به گاز (بخار) تبدیل می‌شود، نیاز به انرژی دارد. این انرژی را به شکل «گرما» از محیط اطراف خود (یا سطحی که روی آن قرار دارد) جذب می‌کند. وقتی گرما از محیط گرفته شود، دمای آن بخش به شدت افت می‌کند. این همان دلیلی است که وقتی عرق می‌کنید و باد به شما می‌وزد، احساس خنکی می‌کنید.


ابتکارات خط مقدم: یخچال‌هایی از جنس خاک و گونی

در خطوط مقدم جنوب و غرب ایران، رزمندگان با کمترین امکانات ممکن، یخچال‌هایی می‌ساختند که جانشان را در برابر گرمازدگی حفظ می‌کرد و مانع از فساد جیره‌های غذایی می‌شد. از معتبرترین روایت‌های ثبت‌شده در خاطرات تدارکات جنگ و مهندسی رزمی، سه مدل یخچال زیر بسیار پرکاربرد بوده‌اند:

یخچال سنگری (گونی و خاک‌اره/شن)
این رایج‌ترین روش در سنگرها بود. رزمندگان یک جعبه فلزی (مثل جعبه‌های خالی مهمات که کاملا شسته شده بود) یا یک قابلمه بزرگ را در نظر می‌گرفتند. دور تا دور این جعبه را با گونی‌های نخی یا کنفی (گونی‌های سنگر) می‌پوشاندند.

نحوه کار: بین جعبه و گونی را با شن یا خاک‌اره پر می‌کردند و این لایه را همیشه خیس نگه می‌داشتند. با وزش باد گرم به این گونی خیس، آب تبخیر شده و گرمای داخل جعبه فلزی را می‌گرفت. دمای داخل این جعبه‌ها گاهی تا ۱۵ درجه خنک‌تر از محیط بیرون می‌شد.


یخچال حلب و چفیه
برای خنک کردن بطری‌های آب یا قمقمه‌ها، آن‌ها را در یک حلب فلزی می‌گذاشتند و روی حلب را با چفیه یا پتوهای نمدی کاملا خیس می‌پوشاندند. سپس حلب را در سایه و در مسیر جریان باد (جلوی در سنگر) آویزان می‌کردند یا روی بلندی می‌گذاشتند. تبخیر مداوم آبِ روی چفیه، آب داخل حلب را به شکل عجیبی تگری و خنک می‌کرد.


یخچال‌های زیرزمینی (سرداب‌های حفرشده)
در مناطقی که خاک اجازه می‌داد، گودال‌هایی به عمق یک تا دو متر حفر می‌کردند. در عمق زمین، دما همیشه پایدارتر و خنک‌تر از سطح است. دیواره‌های گودال را کمی نمدار می‌کردند، مواد غذایی را در ظروف در بسته داخل آن می‌گذاشتند و روی گودال را با شاخ و برگ و گونی خیس می‌پوشاندند.


چگونه امروز یک یخچال بدون برق بسازیم؟

روشی که در دوران جنگ و همچنین در مناطق روستایی ایران استفاده می‌شد، ریشه در یک اختراع باستانی به نام «کوزه در کوزه» (Zeer Pot) دارد. این روش به قدری کارآمد است که امروزه سازمان‌های جهانی مانند صلیب سرخ آموزش آن را برای کشورهای آفریقایی بدون برق ترویج می‌دهند.

شما هم می‌توانید برای سفرهای طبیعت‌گردی، باغ، حیاط شخصی و یا بالکن خود این یخچال را بسازید.

مواد لازم:
دو عدد گلدان یا کوزه سفالی بدون لعاب (یکی بزرگ و دیگری کوچکتر که داخل اولی جا شود).
مقداری شن یا ماسه بادی تمیز
آب
یک حوله یا پارچه نخی ضخیم.


مراحل ساخت:
پایه شنی: کف کوزه بزرگتر را به ضخامت حدود ۵ سانتی‌متر با شن پر کنید.

جای‌گذاری: کوزه کوچکتر را داخل کوزه بزرگتر و روی شن‌ها قرار دهید. (دقت کنید لبه‌های دو کوزه تقریبا هم‌سطح شوند).

عایق‌بندی: فضای خالی بین دو کوزه را با شن پر کنید تا به لبه‌ها برسد.

راه‌اندازی سیستم تبخیر: شن‌ها را با آب کاملا خیس کنید تا جایی که دیگر آب را جذب نکنند.

ذخیره‌سازی: میوه‌ها، سبزیجات یا بطری آب خود را درون کوزه کوچک‌تر قرار دهید (این کوزه نباید خیس شود).

پوشش نهایی: یک حوله خیس را روی در هر دو کوزه بکشید.

مکان‌یابی: این مجموعه را حتما در سایه و در مسیر جریان هوا (باد) قرار دهید.

نحوه نگهداری:
تنها کاری که باید بکنید این است که روزی یک یا دو بار روی شن‌ها آب بریزید تا همیشه خیس بمانند و حوله روی یخچال را نمدار نگه دارید. این سیستم می‌تواند دمای مواد غذایی را در یک روز گرم تابستانی، به حدود ۱۰ الی ۱۵ درجه برساند که برای جلوگیری از فساد مواد غذایی و داشتن آب خنک کاملا ایده‌آل است.