رشد و تکامل کودک مجموعه‌ای از مهارت‌های کلیدی است که اکثر کودکان در سنین خاصی به دست می‌آورند. این مهارت‌ها شامل رشد فیزیکی (وزن، قد، دور سر)، مهارت‌های حرکتی درشت و ظریف، زبان و ارتباط، شناختی (یادگیری و حل مسئله)، اجتماعی عاطفی و حسی (بینایی و شنوایی) می‌شوند. نظارت منظم بر این مراحل به تشخیص زودهنگام هرگونه تأخیر کمک می‌کند. مداخله زودرس می‌تواند تأثیر بسیار بر آینده کودک داشته باشد و اغلب نتایج بهتری ایجاد کند.

طبق مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) و آکادمی اطفال آمریکا (AAP)، اگر کودک یکی یا چند نقطه عطف را به موقع به دست نیاورد، مهارت‌های قبلی را از دست بدهد یا هر نگرانی دیگری وجود داشته باشد، فوراً اقدام کنید. منتظر نمانید و با پزشک اطفال مشورت کنید.

شاخص‌های فیزیکی و رشد جسمی (وزن، قد و دور سر)

رشد فیزیکی با استفاده از نمودار رشد برای کودکان ۰ تا ۳۶ ماه ارزیابی می‌شود. پزشک در هر ویزیت وزن، قد و دور سر را اندازه‌گیری کرده و روی نمودار علامت می‌زند.

چه زمانی به پزشک مراجعه کرد؟

اگر وزن یا قد کودک کمتر از صدک ۵ نمودار باشد.

اگر منحنی رشد رو به پایین حرکت کند؛ مثلاً از صدک ۵۰ به ۱۰ سقوط کند.

عدم افزایش وزن مناسب؛ مثلاً در سال اول، وزن باید سه برابر شود.

دور سر خیلی کوچک یا خیلی بزرگ نسبت به نمودار.

نکته: بیشتر موارد رشد ناکافی با تغذیه بهتر یا بررسی عوامل محیطی حل می‌شود، اما گاهی نیاز به بررسی پزشکی مانند مشکلات گوارشی یا متابولیک وجود دارد.

مراحل تکاملی بر اساس دامنه مهارت‌ها

در ادامه، برای هر دامنه، نقطه عطف‌های کلیدی را با سن «تا این سن اکثر کودکان (۷۵٪ یا بیشتر) انجام می‌دهند» آورده‌ایم. اگر متوجه شدید تا آن سن کارهای ذکرشده انجام نشده، به پزشک مراجعه کنید.

الف) مهارت‌های حرکتی درشت

تا ۲ ماهگی: سر را وقتی روی شکم است نگه می‌دارد و دست و پای هر دو طرف را حرکت می‌دهد.

تا ۴ ماهگی: سر را در حالت نشسته بدون حمایت نگه می‌دارد و با آرنج‌ها به بالا فشار می‌دهد.

تا ۶ ماهگی: از شکم به پشت غلت می‌زند، با دست‌های صاف به بالا فشار می‌دهد و وقتی نشسته، روی دست‌ها تکیه می‌کند.

تا ۹ ماهگی: خودش به حالت نشسته می‌آید و بدون حمایت می‌نشیند.

تا ۱۲ ماهگی: خود را به سمت ایستادن می‌کشد و با نگه داشتن مبل راه می‌رود.

تا ۱۸ ماهگی: بدون نگه داشتن راه می‌رود.

تا ۲ سالگی: می‌دود؛ به توپ لگد می‌زند و چند پله را با یا بدون کمک بالا می‌رود.

اگر تا سن مربوطه انجام نشده، ممکن است تأخیر حرکتی باشد؛ مثل مشکلات عضلانی یا عصبی.

ب) مهارت‌های حرکتی ظریف

تا ۲ ماهگی: دست‌ها را برای لحظه‌ای باز می‌کند.

تا ۴ ماهگی: اسباب‌بازی را نگه می‌دارد، دست‌ها را به دهان می‌برد و به اسباب‌بازی‌ها ضربه می‌زند.

تا ۶ ماهگی: به سمت اسباب‌بازی مورد نظر دست دراز می‌کند.

تا ۹ ماهگی: اشیاء را از دست به دست منتقل می‌کند و آنها را با انگشتان جمع می‌کند.

تا ۱۲ ماهگی: با انگشت شست و اشاره اشیاء کوچک را برمی‌دارد.

تا ۱۸ ماهگی: خط‌خطی می‌کشد و از فنجان بدون درپوش (با ریختن) می‌نوشد.

تا ۲ سالگی: با قاشق غذا می‌خورد و یک دست را نگه می‌دارد و با دست دیگر کار می‌کند.

اگر تا سن مربوطه انجام نشده برای بررسی تأخیر ظریف یا مسائل عصبی به پزشک مراجعه کنید.

ج) زبان و ارتباط

تا ۲ ماهگی: صداهایی جز گریه تولید می‌کند؛ به صداهای بلند واکنش نشان می‌دهد.

تا ۴ ماهگی: صداهایی مثل «اووو» یا «آآآ» تولید می‌کند و به سمت صدای شما سر برمی‌گرداند.

تا ۶ ماهگی: شروع به تولید صدا می‌کند، زبانش را بیرون می‌آورد و صدای فوت کردن می‌سازد و جیغ می‌کشد.

تا ۹ ماهگی: صداهای متنوع مثل «ماماماما» تولید می‌کند؛ دست‌ها را برای بلند شدن بالا می‌برد.

تا ۱۲ ماهگی: «بای‌بای» می‌کند؛ «ماما» یا «بابا» می‌گوید؛ «نه» را می‌فهمد.

تا ۱۸ ماهگی: حداقل ۶ کلمه (برخی منابع ۳ کلمه) غیر از مامان و بابا می‌گوید؛ دستور یک‌مرحله‌ای را بدون اشاره مثل «اسباب‌بازی رو بده» اجرا می‌کند.

تا ۲ سالگی: به اشیاء در کتاب اشاره می‌کند؛ حداقل دو کلمه با هم را می‌گوید؛ به حداقل دو قسمت از بدن اشاره می‌کند و ژست‌های بیشتر (بوس فرستادن، تکان سر) را انجام می‌دهد.

اگر تا سن مربوطه انجام نشده ممکن است تأخیر گفتاری یا شنوایی باشد. غربالگری شنوایی ضروری است.

اگر کودک تا ۱ ماهگی به صداهای بلند واکنش نشان ندهد؛ تا ۴ ماهگی به صدای شما سر برنگرداند و تا ۹ ماهگی به اسمش واکنش نشان ندهد نیاز به بررسی فوری شنوایی است

د) شناختی (یادگیری، تفکر، حل مسئله)

تا ۲ ماهگی: شما را وقتی حرکت می‌کنید نگاه می‌کند و به اسباب‌بازی چند ثانیه نگاه می‌کند.

تا ۴ ماهگی: وقتی گرسنه است، دهان را برای شیر باز می‌کند و به دست‌هایش علاقه نشان می‌دهد.

تا ۶ ماهگی: اشیاء را در دهان می‌گذارد و به اسباب‌بازی دلخواه دست دراز می‌کند.

تا ۹ ماهگی: اشیاء افتاده را جستجو می‌کند و دو چیز را به هم می‌کوبد.

تا ۱۲ ماهگی: چیزی را داخل ظرف می‌گذارد و اشیاء پنهان‌شده را پیدا می‌کند.

تا ۱۸ ماهگی: کارهای خانه را تقلید می‌کند (مثل جارو زدن) و با اسباب‌بازی ساده بازی می‌کند.

تا ۲ سالگی: یک دست را نگه می‌دارد و با دست دیگر کار می‌کند؛ دکمه و کلید اسباب‌بازی را امتحان می‌کند و با چند اسباب‌بازی همزمان بازی می‌کند.

اگر تأخیر مشاهده شد ممکن است نیاز به ارزیابی شناختی داشته باشد.

ه) اجتماعی عاطفی

تا ۲ ماهگی: با صحبت یا بلند شدن آرام می‌شود، به صورت شما نگاه می‌کند، وقتی نزدیک می‌شوید خوشحال می‌شود و لبخند می‌زند.

تا ۴ ماهگی: برای جلب توجه لبخند می‌زند و برای توجه حرکت می‌کند یا صدا می‌دهد.

تا ۶ ماهگی: افراد آشنا را می‌شناسد، به آینه نگاه می‌کند و می‌خندد.

تا ۹ ماهگی: با غریبه‌ها خجالتی می‌شود، حالات چهره (شاد، غمگین) نشان می‌دهد و به اسم واکنش نشان می‌دهد.

تا ۱۲ ماهگی: بازی‌هایی مثل قاشق بازی را انجام می‌دهد.

تا ۱۸ ماهگی: دور می‌شود اما چک می‌کند ببیند شما نزدیکید، برای نشان دادن چیزی اشاره می‌کند و در لباس پوشیدن کمک می‌کند.

تا ۲ سالگی: وقتی کسی آسیب دیده، متوجه می‌شود (مثل غمگین شدن)؛ به صورت شما برای واکنش در موقعیت جدید نگاه می‌کند.

اگر تأخیر مشاهد شد ممکن است نشانه اوتیسم یا مسائل عاطفی باشد؛ غربالگری زودهنگام کلیدی است.

و) حسی (بینایی و شنوایی)

بینایی: اگر تا ۲-۳ ماهگی اشیاء متحرک را دنبال نکند؛ تا ۴ ماهگی تماس چشمی ضعیف برقرار کند و تا ۹ ماهگی به اشیاء پنهان نگاه نکند باید به پزشک مراجعه کرد.

شنوایی: اگر کودک تا ۱ ماهگی به صداهای بلند واکنش نشان ندهد؛ تا ۴ ماهگی به صدای شما سر برنگرداند و تا ۹ ماهگی به اسمش واکنش نشان ندهد نیاز به بررسی فوری شنوایی است.

علائم هشدار جهانی

در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، بدون توجه به سن کودک، مراجعه به فوق تخصص مغز و اعصاب اطفال الزامی است:

برگشت مهارت: کودک مهارتی را که بلد بوده، مثلاً بای‌بای کردن یا راه رفتن، از دست بدهد.

عدم تقارن حرکتی: استفاده دائمی از یک دست یا لنگیدن واضح.

لرزش یا حرکات تکراری: تکان دادن مداوم سر یا بدن به صورت غیرارادی.

فقدان واکنش به محیط: انگار در دنیای خودش است و به محرک‌های صوتی یا بصری پاسخ نمی‌دهد.

فقدان توجه مشترک: اگر کودک تا ۱۵ ماهگی به چیزی اشاره نمی‌کند تا شما هم به آن نگاه کنید، یا وقتی شما به چیزی اشاره می‌کنید او نگاه نمی‌کند.

سفتی یا شلی غیرعادی عضلات: در منابع به آن سفتی بیش از حد مثل چوب و شلی بیش از حد مثل عروسک پارچه‌ای می‌گویند.

عدم پاسخ به لبخند: عدم وجود لبخند اجتماعی تا ۳ ماهگی یک زنگ خطر جدی عصب‌شناختی است.

توصیه نهایی

در هر ویزیت چکاپ کودک (معمولاً در سنین ۱، ۲، ۴، ۶، ۹، ۱۲، ۱۵، ۱۸، ۲۴ ماه و سپس سالانه)، نقاط عطف رشد کودک را با پزشک بررسی کنید.

اگر نگرانی دارید، منتظر ویزیت بعدی نمانید، زودتر مراجعه کنید.

در کودکان نارس (تولد قبل از هفته ۳۷)، باید تا سن ۲ سالگی از سن اصلاح شده برای بررسی نقاط عطف استفاده کرد. مثلاً اگر کودک ۲ ماه زودتر به دنیا آمده، در ۴ ماهگی باید انتظار مهارت‌های یک کودک ۲ ماهه را از او داشت.

و بدانید تأخیر در رشد همیشه به معنای یک مشکل دائم نیست. گاهی با چند جلسه کاردرمانی یا گفتاردرمانی، کودک به سرعت به هم‌سالان خود می‌رسد. هدف این گزارش ترساندن شما نیست، بلکه تجهیز شما به دانش برای اقدام به موقع است.