مراحل تقوا مهم ترين برنامه اي که قرآن و احاديث به ما معرفي مي کنند، تقواي الهي است. تقوا داراي مراتب و مراحلي است: 1) مرحله اول تقوا، ترک محرمات و عمل به واجبات است . حضرت اميرمؤمنان علي (عليه السلام) فرمودند: «اَلمُتَّقي مَنِ التَّقي الذُّنُوبَ»؛ با تقوا کسي است که از گناه پرهيز کند. و حضرت رسول اکرم (صلي الله عليه وآله) فرمودند: «اِعمَل بِفَرائِضِ اللّهِ تَکُن أتّقَي النّاسِ»؛ به واجبات الهي عمل کن تا با تقواترين مردم باشي. که اين مرتبه اولِ مرحله عمل مي باشد. حضرت آيت الله مجتهدي مي فرمايند: وقتي که ما در قم طلبه بوديم، هر شب موقع خواب از رساله مراجع تقليد مسأله مي خوانديم و با احکام فقهي و نظرات مراجع و دستورات اسلام آشنا مي شديم، بعد مي خوابيديم. امّا الان مردم يا توضيح المسائل در منزل ندارند يا اگر دارند، حال مراجعه کردن ندارند و اگر به مشکلي و يا مسأله اي برخورد کردند، از يکي از روحانيون مي پرسند و چون همه روحانيون مجتهد نيستند، لذا هر کدام از آن بزرگواران نظر مرجع تقليد خودش را بيان مي کند، و کمتر روحاني يافت مي شود که نظرات همه مراجع تقليد را بداند و در مسأله مورد نظر، فتواي همان مرجع را بگويد. حتي بعضي پا فراتر گذاشته اند، يعني مرجع مشخص نکرده اند، يا مي گويند: باقي هستيم، اگر باقي بر تقليد از مرجع ميّت هستند، بايد به اجازه يکي از مراجع زنده فعلي باشد. 2) مرحله دوم تقوا، به جا آوردن مستحبات و ترک مکروهات است. حضرت آيت الله مجتهدي در اين زمينه مي فرمايند: علما بايد مستحبات را براي خود واجب بدانند و مکروهات را حرام. شما طلاب به مستحبات خيلي اهميت بدهيد. همچنين ايشان مي فرمايند: استاد ما حاج شيخ علي اکبر برهان خيلي در مستحبات و مکروهات دقيق بودند، لذا ما جرأت نداشتيم نزد ايشان اين موارد را رعايت نکنيم، استاد ما حتي نسبت به بعضي موارد هم مخالف بودند؛ مثل خوردن آجيل و تخمه و چاي و...، و ما نزد ايشان جرأت چاي خوردن هم نداشتيم. مطلبي که در مستحبات مهم است، اين است که حضرت علي (عليه السلام) فرمودند: «اِذا اَضَرَّتِ النَّوافِلُ بِالفَرائِضِ فَارْفُضُوها»؛ اگر مستحبات به واجبات ضرر زد، مستحبات را رها کنيد. و مطلب ديگر اين که حضرت فرمودند: «اِنَّ لِلْقُلُوبِ اِقْبالاً وَ اِدْباراً، فَاِذا اَقْبَلَتْ فَاحْمِلُوها عَلَي النَّوافِلِ، وَ اِذا اَدْبَرَتْ فَاقْتَصِروُا بِها عَلَي الفَرائِضِ» براي قلب ها روي کردن (حالت ميل و رغبت) و پشت کردن (بي ميلي و بي رغبتي) است. هنگامي که اين قلب ها ميل داشت، آن ها را به انجام مستحبات واداريد و هرگاه قلبتان ميل و رغبت نداشت، به واجبات اکتفا کنيد. مطلب مهم ديگر، دائمي بودن است. حضرت علي (عليه السلام) فرمودند: «قَليلٌ يَدوُمُ خَيْرٌ مِنْ کَثيرٍ مُنْقَطِعٍ» کار کم و هميشگي، بهتر از کار زيادي است که انسان را خسته کند و پيوستگي و دوام نداشته باشد. اين حديث فقط درباره مستحبات نيست، بلکه در تمام امور به کار مي آيد. 3) مرحله سوم تقوا، اين است که انسان مباح هم انجام ندهد. يعني مثلاً در هنگام خوردن و آشاميدن و... که از افعال مباح هستند، صرفاً جهت سير شدن، غذا نخورد، بلکه نيت کند که با سير شدن مي تواند نيروي کافي به دست آورد تا واجبات و عبادات را انجام بدهد و بتواند بهتر درس بخواند و بهتر به اجتماع و اسلام خدمت کند. اين جاست که ضمن برطرف شدن گرسنگي يا تشنگي، خداوند براي او، عبادت هم مي نويسد؛ چرا که رسول اکرم (صلي الله عليه وآله) فرمودند: «اِنَّمَا الاَعْمالُ بِالنِّيّاتِ». و همچنين فرمودند: «يُبْعَثُ النّاسُ عَلي نِيّاتِهِم»؛ مردم در روز قيامت بر طبق نيت هايشان مبعوث مي شوند. بايد توجه داشت که انسان ها عموماً و طلاب خصوصاً، در اين راه دشمنان زيادي دارند که مهم ترين آن ها يکي شيطان است و ديگري نفس امّاره که پيوسته در کمين ما هستند تا ما را منحرف سازند. شيطان در اين زمينه قسم خورده است: «قالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ اَجْمَعينَ» (به عزت و جلال تو قسم که تمام افراد را گمراه خواهم کرد.) خداوند متعال هم مي فرمايد: «اِنَّ الشَّيطانَ لَکُم عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوّاً» به درستي که شيطان براي شما دشمني است (آشکار)، پس شما هم او را دشمن بداريد. «يا اَيُّها الَّذينَ آمَنُوا لاتَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيطانِ» اي کساني که ايمان آورديد از ردّ پاها و گام هاي شيطان پيروي نکنيد. منبع: کتاب آداب الطلاب تهيه و تنظيم: محمد حسين امين - گروه حوزه علميه تبيان