تحصيلات تحصيلات عزيمت به حوزه علميه قم عزيمت به حوزه علميه نجف اساتيد شيوه تدريس شاگردان تحصيلات او سيزده ساله بود (1334 ق) که براي ادامه تحصيل به حوزه پر رونق تهران عزيمت کرد و به مدرسه علميه سپهسالار - که زير نظر مرحوم آيت اللّه شهيد سيدحسن مدرس اداره مي شد - شتافت و مورد توجه و عنايت ويژه آن بزرگوار قرار گرفت و اين همه 12 سال به طول انجاميد. کيفيت آشنايي و بذل توجه مرحوم شهيد مدرس به ايشان را از زبان خودشان بشنويم: «...تا سيزده سالگي در آمل بودم و بعد به تهران آمدم، جوان غريبي در شهر بودم. نزد مرحوم استاد شيخ حسين نوائي برخي علوم عربي را فراگرفتم و در مدرسه سپهسالار سکونت داشتم. اين مدرسه بسيار نامنظم بود، پس از مدّتي مرحوم مدرس عهده دار مديريت آنجا شد و تمام آقازاده هايي را که اهل کار و تدريس نبودند از مدرسه اخراج کرد و امتحانات سختي را براي ورود به مدرسه قرار داد. وقتي به من برخورد، فرمود: چه ميخواني؟ گفتم: اسفار مي خوانم. تعجب کرد و پرسيد: تو با اين سن اسفار مي خواني؟ گفتم: بلي، وقت امتحان روشن مي شود. او از من امتحان گرفت و من خيلي خوب از عهده برآمدم. از آن به بعد مورد توجه مرحوم مدرس قرار گرفتم و حجره مناسبي به من داد که به تنهايي از آن استفاده مي کردم و ماهي پنج تومان هم برايم مقرري تعيين کرد و به خادم مدرسه هم گفته بود تا در شستن لباسها و تهيه خوراک به من کمک کند. آنقدر خوشحال شده بودم که شايد آن شب از خوشحالي خوابم نبرد، مجدّانه مشغول تحصيل شدم، درس فلسفه، رسائل، مکاسب و مقداري از درس خارج را در تهران فراگرفتم(3)...» از اساتيد معظم له در تهران مي توان از مرحوم ميرزا محمدرضا فقيه لاريجاني و حاج سيدمحمد تنکابني، مرحوم ميرزا يداللّه نظرپاک، مرحوم آقاشيخ محمدعلي لواساني و ميرزا طاهر تنکابني و آيت اللّه حاج ميرزا ابوالحسن شعراني و آيت اللّه شيخ محمدعلي شاه آبادي نام برد . وي کتابهاي شوارق، منظومه، اشارات و اسفار را از مرحوم نظرپاک و مرحوم ميرزا طاهر تنکابني، و شرح لمعه و قوانين را از نزد ميرزا عبداللّه غروي آملي و سطوح عالي را از فقيه لاريجاني و سيدمحمد تنکابني آموخت(4). عزيمت به حوزه علميه قم آيت اللّه آملي پس از پشت سر نهادن سطوح عاليه، در سال 1345 ق (1305 ش) براي بهره وري از خرمن فيض آيت اللّه العظمي حايري به قم آمد و در درسهاي فقه و اصول آيت اللّه مؤسس و در کنار آن به درس آيات عظام: حجت کوهکمري، شاه آبادي و حاج شيخ محمدعلي حايري قمي حاضر شد و در مدّت شش سال از محضر آنان بهره ها برد و مباني علمي خويش را استوار ساخت. او در اين مدت فقه، اصول، رجال، حديث، فلسفه و عرفان را نيک آموخت و اين درسها را با حضرات آيات: سيدمحمد محقق داماد، سيد يحيي يزدي و حاج ميرزا حسن يزدي به مباحثه نشست. عزيمت به حوزه علميه نجف مرجع فقيد در سال 1351 ق، پس از اخذ اجازه اجتهاد از دو استاد بزرگوارش آيت اللّه حايري و آيت اللّه حجت، براي بهره وري از محفل پررونق درسي بزرگان حوزه نجف و جستجو از آراء و مباني اصول رهسپار آن ديار شد و پس از زيارت مرقد مطهر باب علم نبوي اميرالمؤمنين علي (ع) و طلب توفيق از آنحضرت، در مدرسه بزرگ آخوند سکني گزيد و در درس فقه و اصول آيت اللّه سيدابوالحسن اصفهاني حاضر شد و ابواب طهارت، حج و بيع را از ايشان فراگرفت. و همزمان در درسهاي آيات عظام: نائيني و آقاضياء عراقي نيز شرکت جست و علاوه بر درس اصول، ابواب فقهي صلاة، اجاره، غصب، بيع و قضا را از آقاضياء عراقي و معاملات را از ميرزاي نائيني فراگرفت. ايشان پس از مدتي مورد توجه بسيار مرحوم آيت اللّه آقاضياء عراقي قرار گرفت تا بدانجا که از نزديکان و اصحاب استفتاء ايشان گرديد و در تدوين حاشيه دوم محقق عراقي بر «عروةالوثقي» نقش به سزايي داشت. معظم له خود مي فرمود: «...ارتباط مرحوم آقاضياء عراقي با من بيش از ارتباط استاد با شاگردش بود. بسياري از اوقات پس از درس همراه ايشان بودم و اشکالات خود را تصحيح مي کردم. حتي برخي از شبها در منزل آقاضياء مي خوابيدم، ايشان نيمه شبي مرا بيدار کردند و فرمودند: فکري به ذهنم رسيده است، آنرا بنويسيد...» و نيز مي فرمودند: «علاقه مرحوم آقاضياء به ما به حدّي بود که تا زمانيکه ما در درس ايشان حاضر نمي شديم، درس را شروع نمي کردند حتي ما شاگرد خانگي آقاضياء بوديم، ما در درس ايشان را سرِ حرف مي آورديم تا بفهميم مطلب استاد چيست؟» اساتيد * عبدالکريم حايري يزدي * ميرزا حسين نائيني * آقاضياءالدين عراقي * سيدابوالحسن اصفهاني * محمدعلي شاه‏آبادي * سيدمحمد حجت کوه کمري * ميرزا ابوالحسن شعراني * سيدمحمد تنکابني * شيخ محمد علي حايري قمي * ميرزا مهدي آشتياني * يدالله نظرپاک کجوري تهراني * ميرزا طاهر تنکابني شيوه تدريس استاد معظم آيت اللّه حاج شيخ محمدعلي اسماعيل پور - که يکي از قديمي ترين شاگردان استاد به شمار مي رود - پيرامون کيفيت تدريس مرحوم آيت اللّه آملي مي گويد: «از آنجا که استاد ما اصولي بسيار ماهر بودند، درس فقه ايشان آکنده از تحقيقات اصولي بود و ديدگاه خويش را با ذکر تحقيقات اعاظم علماي پيشين و معاصر خود ذکر مي کردند. ايشان هر وقت وارد مطلبي شده و بحثي را آغاز مي کردند، تحقيق آن مطلب را از همان اول بيان مي کردند و تا آخر هم بر روي آن مبنا ايستادگي کرده و ادلّه مخالفين را به نقد مي کشيدند. معظم له در تدريس خود نظرات موافق را کمتر نقل مي نمود و اگر از بزرگان مطلبي بيان مي کرد بيشتر براي نقد و بررسي بود. آقا خودشان را مقيد کرده بودند که قبل از تدريس حتما درس را مطالعه و يادداشت نموده و دفترچه اي داشتند که بحثها را در آن تنظيم کرده و بعد به جلسه درس تشريف مي آوردند.» آقا به ساعت آغاز و انجام درس بسيار مقيد بودند و حتي براي محظورات شاگردان، زمان درس را تغيير نمي دادند و به رفع اشکالات شاگردان نيز اهتمام مي ورزيدند. ايشان خود را در فقه و اصول فدا کردند و هرچه داشتند در قالب اين دو علم پياده کردند. معظم له هميشه تاکيد داشتند که روي فقه و فقاهت - که مبناي اسلام و مرکز ثقل علوم اهل بيت (ع) است - کار کنيد. دأب آن بزرگوار اين بود که بيشتر به فکر کردن در اطراف مطلب مورد بحث خود اهميت مي داد. ايشان در رويّه فکري پير و شيخ انصاري بود و در فهم و جمع روايات ائمه اطهار (ع) در احکام الهي دقت تام مي نمود. آنجا که درس اصول معظم له به مباحث فلسفي مربوط مي شد، بهتر از عهده برمي آمدند. مثلا در بحث طلب و اراده، جبر و اختيار، قاعده الواحد لايصدر عنه الاّالواحد بسيار جالب بحث مي نمودند، درس ايشان يک درس جامع اصولي و فلسفي بود ...» شاگردان مرحوم آيت اللّه آملي از پس تدريس ساليان دراز در حوزه هاي علميه نجف اشرف و قم، تلاميذ بسياري را در محفل درس خود پرورش داد و آنان را به سرمنزل مقصود رسانيد. شاگرداني که هم اينک از اساتيد و علماي بزرگ حوزه هاي علميه به شمار مي روند و مدار تدريس و تاليف و تحقيق در حوزه ها بر وجود آنان مي گردد. اينک به نام برخي از شاگردان آن بزرگ که در نجف و قم از محضرش بهره برده اند، اشارتي مي شود: - محمد علي اسماعيل پورقمشه اي - ميرزا جوادآقا تبريزي - هاشم تقديري - صابر جباري - عبداللّه جوادي آملي - سيداحمد حق شناس - محمدباقر دار ابکلائي - محسن دوزدوزاني - محمدهادي روحاني - سيدحسن شجاعي - اسماعيل صالحي مازندراني - سيدحبيب اللّه طاهري گرگاني - سيدرضا علوي تهراني - علي غياثي - سيدعلي فرحي قمي - محمدعلي فيض لاهيجي - سيدجعفر کريمي - محمدتقي مجلسي - عباس محفوظي - سيدعلي محقق داماد - سيدمصطفي محقق داماد - محمد محمدي گيلاني - حسين محمدي لائيني - سيدمحمدحسن مرتضوي لنگرودي - سيدمحمدمهدي مرتضوي لنگرودي - محمدحسين مسجد جامعي - محمدهادي معرفت - شهيد محمد مفتح - ناصر مکارم شيرازي - سيدابوالفضل موسوي تبريزي - ضياءالدين نجفي تهراني - عبداللّه نظري - محمد يزدي -------------------------------------------------------------------------------- منبع: پايگاه باشگاه نت. تهيه و تنظيم: محمد حسين امين - گروه حوزه علميه تبيان