معرفي بزرگ ترين اثر فقهي شيعه کتابي مشروح و استدلالي در فقه شيعه، در قرن سيزدهم هجري قمري به زبان عربي. اين کتاب، شرح مبسوط کتاب « شرايع الاسلام » علامه محقق حلي متوفي 676 هـ ق، است. نويسنده: شيخ محمدحسن نجفي اصفهاني، معروف به "صاحب جواهر" عالم و فقيه بزرگ شيعه در قرن 13 هـ ق. جواهرالکلام را مي توان دائرة المعارف فقهي شيعي ناميد زيرا از نظر گسترش و جامعيت نظرات و آراء دانشمندان و فقهاي اثني عشري، از تمام کتب قبل، برتر است. چنانکه در وصف آن گفته شده که: نسبت جواهر به فقه، مثل نسبت کتاب بحارالانوار علامه مجلسي است نسبت به اخبار اهل بيت اطهار عليهم السلام . مولف در اين کتاب، تمامي فروعات فقهيه را از اول تا آخر (عبادات، عقود، ايقاعات، احکام) با ادله آنها در کمال دقت نظر بررسي کرده و مسائل و موضوعات گوناگون و متنوع را از جنبه هاي مختلف با احاطه کامل بر اقوال علما و استناد به آيات قرآني و روايات و استدلالات منطقي، تطبيق داده است. نام کامل کتاب «جواهر الکلام في شرح شرايع الاسلام» مي باشد. معرفي اجمالي نويسنده: شيخ محمدحسن نجفي، فرزند شيخ باقربن ... شريف اصفهاني و معروف به صاحب جواهر و ملقب به شيخ الفقهاء از ارکان علماي شيعه و فقيه کامل که در زمان خودش نيز، مرجعيت عامه داشت. مراتب کمالات او، مورد قبول و مسلم شيعه و سني است. اصليت او عراقي و در نجف اشرف ساکن بود. در همانجا حوزه عظيمي براي علوم ديني داشته و رياست مذهبي علمي عموم شيعيان از عرب و عجم را به عهده گرفت و شاگردان زيادي تربيت کرد. او شاگرد شيخ جعفر کاشف الغطاء و شاگرد شاگرد او سيد جواد، صاحب «مفتاح الکرامه» است. دوران زندگي صاحب جواهر، زمينه رشد علمي و شکوفايي حوزه هاي علميه، فراهم بود و اين به دليل نهضت نوين علمي در فقه و اصول (بعد از فروافتادگي سراسري در قرون 11 و 12 هـ ق) و اواخر قرن دوازدهم به دست موسس بزرگ آقا محمدباقر وحيد بهبهاني و سپس تلاش هاي شاگردان وي، در کربلا و سپس نجف بود. بخش بزرگي از اين تحول و نشاط علمي، مرهون وجود گرانبهاي « صاحب جواهر » است که بياني شيرين و رسا، تدريس شيوا و دانش فراوان و جست و جوي پي گيرانه اي، در يافتن پاسخ براي مشکلات و مسائل فقهي و اصولي داشت. اين عالم بزرگوار، آثار متعدد ديگري از خود، برجاي گذاشته است. وفات شيخ محمدحسن، در اول شعبان سال 1266 هـ ق، در نجف (مصادف با اوايل سلطنت ناصرالدينشاه در ايران) و مدفن او نيز در همان شهر نجف مي باشد. ساختار و تقسيم بندي کتاب: کتاب جواهر الکلام، شرحي مزجي است و شامل چهار بخش کلي که عبارتست از: 1- عبادات 2- عقود 3- ايقاعات 4- احکام 5- بخش مهمي درباره چگونگي استنباط احکام فقهي از احاديث 6- اقوال و آراء فقهاي متقدم و متاخر شيعه و عده اي از فقهاي معاصر شيعه 7- اقوال فقهاي مذاهب ديگر مانند «زيديان» و بعضي از فقهاي بزرگ اهل تسنن مانند "ابوحنيفه و شافعي" (البته اين آراء و اقوال در بعضي احکام آمده است). علاوه بر مباحث فقهي و اصولي و قرآني و حديثي و ادبي، مطالب متنوع ديگري از جلمه: عادات و سنت هاي متداول آن زمان، حوادث مهم آن زمان مانند «واقعه شيوع بيماري طاعون» و در مبحث نماز، ذکر امارات قبله، زاويه انحراف قبله شهرهاي مختلف اسلامي. ويژگي کتاب: از ويژگي هاي مهم «جواهر الکلام» اينکه: 1- فروع فقهي زيادي در هر موضوع را شامل شده است بطوري که بعضي مسائل که در هيچ منبع فقهي مطرح نشده، در اين کتاب پيدا مي شود. 2- مولف ضمن اين که مسائل جزئي فقهي را در ذيل متن شرايع مطرح کرده، در بعضي موارد، بابي گشوده و با عنوان «فائده، فوائد و امثالهم» آنچه را که محقق حلي و ديگران به آن نپرداخته اند، بحث کرده است. 3- تعابير اختصاري زيادي در مورد نام اشخاص و آثار علمي آمده است مانند "فاضل" براي علامه حلي، "خراساني" براي فاضل سبزواري، "شارح الدروس" براي آقاحسين خوانساري و .... بايد گفت که شيوه صاحب جواهر در اين کتاب چنين است که نخست يک اصطلاح فقهي را آورده و به بحث درباره جنبه هاي ادبي و لغوي آن پرداخته و بعد عبارت متن «شرايع الاسلام» را به صورت مزجي ذکر کرده و با استدلال تفصيلي، ضمن اشاره به اقوال و آراء دانشمندان بزرگ شيعه، در هر مورد، آن را نقد کرده و راي نهايي خود را با استدلال منطقي و استناد به آيات و روايات و اجماع و دلايل عقلي ثابت نموده است. منابع کتاب: طيف گسترده اي از منابع فقهي، اصولي، کلامي، قرآني، تاريخي، حديثي و ادبي را در برمي گيرد که بخش مهمي از آن، کتب فقهي فقهاي مشهور شيعه از زمان امامان عليهم السلام تا زمان خود مولف است که برخي از آنها عبارتست از: آثار شيخ صدوق، شيخ مفيد، سيدمرتضي، محقق اردبيلي، شهيد اول و ثاني، محمدباقر مجلسي، وحيد بهبهاني و شاگردانش. تعداد اين منابع را اگر چه 551 اثر گفته اند لکن مي دانيم که شمار قابل توجهي، منابع با واسطه بوده است. از منابع با واسطه اهل سنت، منابع فقه شافعي و حنفي بيشتر در کتاب به چشم مي خورد. نيز بعضي از منابع فارسي زبانان چون «روض الجنان ابوالفتوح رازي»، «جامع عباسي شيخ بهائي» و «حديقه المتقين مجلسي اول» استفاده شده است. اين کتاب: -مولف، اين کتاب را در 25 سالگي اش شروع و بيشتر از 30 سال طول کشيد. - اين کتاب، بعد از تاليف، بسيار مورد اقبال و ستايش علماء شيعه قرار گرفت و اين به دليل شخصيت و اعتبار علمي مولف متن (محقق حلي) از يک سو و اعتبار علمي و شخصيت شارح (صاحب جواهر) و ويژگي هاي انحصاري کتاب از سوئي ديگر بود. - اين کتاب را « اثري بي نظير در تاريخ اسلام» ، « بزرگ ترين اثر فقهي »، « معجزه اي پايدار »، « برترين شگفتي عصر خود »، « مظهر نبوغ يک انسان » شمرده و گفته اند که هيچ فقيهي براي استنباط فقهي اش، از آن بي نياز نيست. لازم به ذکر است که به رغم اهميت و عظمت کتاب، پاره اي از آراء اصولي و ديدگاهها و استدلال هاي فقهي «صاحب جواهر» در محافل علمي فقهاي امامي و مجالس درس، مورد بحث و نقد، قرار گرفته و مي گيرد. آن چنان که از جانب شيخ انصاري و آية الله حکيم، تحليل و نقد شده است. - اين کتاب به علت شهرت و مقبوليتش، نام مولف و خاندانش را در ذيل خود قرار داده و نجفي در زمان فقها به «صاحب جواهر» معروف شد. شرح و چاپ: شروح و حواشي متعددي بر جواهر الکلام يا بخش هايي از آن تاليف شده که شرح حال آنها در کتاب «البدرالزاهرفي تراجم اعلام کتاب الجواهر» اثر ناصر کرمي قم 1424 آمده است. اولين چاپ در زمان حيات مولف 1262 هـ ق، در شش مجلد رحلي بود که تا سال 1376 هـ ق 24 بار چاپ شد. چاپ جديد آن در فاصله سالهاي 1377 تا 1398 هـ ق در 43 جلد، در نجف، تهران و بيروت بود. چاپ اخير اين کتاب با تحقيقي کامل و استوار در موسسه نشر اسلامي قم در حال انجام است که تاکنون 16 جلد آن منتشر شده است. منبع: 1- دانشنامه جهان اسلام به نقل از 30 منبع 2- الذريعه 5/275، 13/47 3- جواهر الکلام، تصحيح رضا استادي 4- خدمات متقابل اسلام و ايران (شهيد مطهري) 5- ريحانة الادب تنظيم براي تبيان حسن رضايي گروه حوزه علميه برگرفته از کتابخانه طهور