کتابهاي متداول درسي در حوزه‏هاي علميه قسمت دوم جهت ديدن قسمت اول اينجا کليک کنيد کتابهاي متداول درسي در حوزه‏هاي علميه شيعه در طي زمانهاي مختلف با يکديگر متفاوت بوده و در هر دوره و زماني کتابهاي خاصي تدريس مي‏شده است. البته علوم و مباحثي که در سالهاي مختلف تحصيل در حوزه در نظر گرفته مي‏شده، غالبا يکي بوده و جز موارد اندکي تغيير نيافته است. اما کتابهايي که در هر زمينه از علوم جهت تحصيل انتخاب مي‏شده‏اند متفاوت بوده، تا اينکه سرانجام اين کتابها در قرن سيزدهم هجري به صورت يکدست و يکنواخت درآمد. و اين ترکيب تا مدت زيادي ادامه داشت تا اينکه در سالهاي اخير مرکز مديريت‏حوزه علميه قم با الهام از فرمايشات رهبر معظم انقلاب اسلامي ايران در صدد تغيير و تحول نظام آموزشي حوزه، خصوصا اصلاح متون درسي حوزه برآمد و در اين جهت تغييرات خاصي هم انجام شده است. علم فلسفه اسلامي نام کتاب: بداية الحکمة مؤلف: علامه سيد محمد حسين طباطبايي توضيحات: اين کتاب مختصر بنا به درخواست عده‏اي از فضلاي حوزه به عنوان نخسيتن کتاب درسي فلسفه نوشته شده و معمولا در پايه هفتم حوزه تدريس مي‏شود. نام کتاب: نهاية الحکمة مؤلف: علامه سيد محمد حسين طباطبايي توضيحات: اين کتاب مفصل‏تر از بداية الحکمة و به عنوان دومين کتاب درسي فلسفه است که در پايه‏هاي نهم و دهم حوزه تدريس مي‏شود. نام کتاب: شرح منظومه سبزواري مؤلف: ملا هادي سبزواري توضيحات: اين کتاب در گذشته نه چندان دور به عنوان اولين کتاب درسي فلسفه بود اکنون جزو دروس رسمي حوزه نيست و تنها کساني که با علاقه و اختيار در زمينه فلسفه علم مي‏آموزند اين کتاب را مي‏خوانند. نام کتاب: الاشارات و التنبيهات مؤلف: ابو علي سينا توضيحات: اشارات و تنبيهات تقريبا آخرين اثر ابن سينا است و از استحکام علمي و برهاني ويژه‏اي برخوردار است اين کتاب از ديرباز مورد توجه دانشمندان بوده و اکنون نيز در علمي خصوصي خارج از برنامه رسمي حوزه تدريس مي‏شود. نام کتاب: الهيات شفا مؤلف: ابو علي سينا توضيحات: بخش الهيات شفا از ديرباز در حوزه‏هاي علميه شيعه جزو متون درسي بوده و اکنون نيز به صورت غير رسمي خارج از برنامه رسمي حوزه توسط علاقمندان به آن خوانده مي‏شود. نام کتاب: الحکمة المتعالية في الاسفار العقلية الاربعة (اسفار) مؤلف: صدر الدين شيرازي (ملا صدرا) توضيحات: اين کتاب آخرين کتابي است که در حوزه‏هاي علميه شيعه در زمينه فلسفه مي‏خوانند گرچه جزو برنامه درسي حوزه نيست اما هيچ گاه جايگاه رفيع خود را براي متخصصين و اهل اين فن از دست نداده و همواره در مجامع علمي مورد بحث و بررسي قرار مي‏گيرد. نام کتاب: آموزش فلسفه مؤلف: محمد تقي مصباح يزدي توضيحات: اين کتاب در سالهاي اخير در بعضي از مراکز حوزوي به عنوان اولين متن در زمينه فلسفه محسوب مي‏شود. علم عرفان اسلامي نام کتاب: تمهيد القواعد مؤلف: صاين الدين علي بن محمد توضيحات: اين کتاب شرح قواعد التوحيد اثر صدر الدين ابو حامد محمد ترکه است و در گذشته از جمله کتب درسي در حوزه علمي عرفاني تهران و اصفهان بود و اکنون نيز براي اهل فن به صورت خصوصي و خارج از برنامه رسمي حوزه تدريس مي‏شود. نام کتاب: فصوص الحکم مؤلف: محيي الدين عربي توضيحات: اين کتاب نيز در نزد اهل فن از جايگاه ويژه‏اي برخوردار است و براي آنها تدريس مي‏شود. نام کتاب: مصباح الانس مؤلف: محمد بن حمزة بن محمد رومي توضيحات: ساليان متمادي است که اين کتاب از جلمه متون درسي عرفان در حوزه‏هاي تشيع بوده و به صورت غير رسمي تدريس مي‏شده است علم هيئت و رياضيات نام کتاب: تشريح الافلاک مؤلف: بهاء الدين محمد عاملي توضيحات: علم هيئت و رياضيات در قديم در حوزه‏هاي علميه تدريس مي‏شد و مدتها است که اين علوم از حوزه‏ها رخت‏بر بسته و فقط نوادري به فراگيري آن مي‏پردازند لذا نمي‏توان تعيين کرد که چه کتابي در اين زمينه‏ها تدريس مي‏شده است و در اين خصوص فقط به معرفي چندين اثر که معمولا براي تدريس رواج بيشتري داشته اکتفا مي‏کنيم. نام کتاب: شرح چغميني مؤلف: عبدالله محمود بن محمد بن عمر چغميني نام کتاب: بيست‏باب ملا مظفر مؤلف: ملا مظفر جنابذي (گنابادي) علم اصول نام کتاب: معالم الدين و ملاذ المجتهدين مؤلف: شيخ حسن فرزند شهيد ثاني توضيحات: اين کتاب ساليان متمادي در تمامي حوزه‏هاي علميه ايران و عراق به عنوان اولين متن درسي و در علم اصول بوده است، اما امروزه کتابهايي مثل اصول الاستنباط نوشته سيد علي نقي حيدري و اصول شهيد مطهري به جاي معالم در پايه چهارم خوانده مي‏شوند. نام کتاب: اصول الفقه مؤلف: محمدرضا المظفر توضيحات: دومين کتاب درسي در علم اصول است که از سالهاي قبل تاکنون تدريس شده است. امروزه جلد اول اصول فقه در پايه پنجم و جلد دوم آن در پايه ششم تدريس مي‏شود. نام کتاب: قوانين الحکمة في الاصول مؤلف: ميرزا ابوالقاسم گيلاني (محقق قمي) توضيحات: اين کتاب قبل از اصول الفقه مرحوم مظفر از کتب درسي حوزه‏ها بوده اينک نيز گاهي مورد تعليم و تعلم قرار مي‏گيرد. نام کتاب: فرائد الاصول (رسائل) مؤلف: شيخ مرتضي انصاري توضيحات: اين کتاب ساليان متمادي است که در حوزه در مرحله سطح دوم تدريس شده و اکنون نيز در پايه‏هاي هفتم و هشتم حوزه به عنوان متن اصلي درس اصول شمرده مي‏شود. نام کتاب: کفاية الاصول مؤلف: آخوند محمد کاظم خراساني توضيحات: کفاية الاصول آخرين متن درسي علم اصول قبل از مرحله خارج است. اين کتاب نيز از زمان تاليف تاکنون مورد تعليم و تعلم قرار گرفته و هم اکنون جلد اول آن در پايه نهم و جلد دوم آن در پايه دهم حوزه تدريس مي‏شود. نام کتاب: دروس في علم الاصول مؤلف: سيد محمد باقر صدر توضيحات: يکي از کتابهاي مفيد در زمينه علم اصول است که به تازگي در مجموعه متون درسي حوزه قرار گرفته. اين کتاب گرچه رسما در برنامه درسي مرکز مديريت نيامده اما بسياري از طلاب عرب‏زبان و حتي طلاب غير عرب‏زبان آن را به عنوان متن درسي به جاي اصول الفقه مرحوم مظفر برمي‏گزينند. علم فقه نام کتاب: تبصرة المتعلمين في احکام الدين علامه حلي اين کتاب در گذشته نه چندان دور کتاب درسي طلاب مبتدي در بعضي از حوزه‏هاي علميه بود که غالبا به عنوان اولين کتاب فقهي در کنار معالم الدين خوانده مي‏شد. نام کتاب: مختصر النافع مؤلف: نجم الدين، جعفر بن الحسن حلي (محقق اول) توضيحات: اين کتاب خلاصه شرايع الاسلام است که مثل تبصرة المتعلمين در بعضي از حوزه‏ها به عنوان اولين کتاب فقيه تدريس مي‏شده است. نام کتاب: الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية مؤلف: شهيد زين الدين جبل عاملي (شهيد ثاني) توضيحات: اين کتاب شرح لمعه شهيد اول است که در گذشته به عنوان دومين کتاب فقهي حوزه‏ها محسوب مي‏شد. اما امروزه اولين کتابي است که در زمينه فقه استدلالي در پايه‏هاي چهارم و پنجم و ششم تدريس مي‏شود. نام کتاب: شرايع الاسلام مؤلف: نجم الدين شيخ جعفر بن حسن حلي (محقق حلي) توضيحات: شرايع الاسلام از قديم جزو متون درسي فقه مخصوصا در نجف و کشورهاي عربي بوده و در ايران نيز در مواردي تدريس مي‏شده است. اما در حوزه علميه قم شرح لمعه رواج بيشتري داشته است. نام کتاب: المکاسب مؤلف: شيخ مرتضي انصاري توضيحات: مکاسب آخرين متن درسي فقهي در حوزه‏هاست. اين کتاب ساليان متمادي در حوزه‏ها متداول بوده و در حال حاضر نيز در پايه‏هاي هفتم، هشتم، نهم و دهم تدريس مي‏شود. درس خارج کتب درسي حوزه‏ها تا مرحله پيش از خارج را معمولا طلاب طي ده سال مي‏خوانند در حوزه‏هاي تشيع عده‏اي از طلاب پس از گدراندن اين مراحل به امور تدريس، تبليغ، امامت جمعه يا جماعت، مديريت مراکز اسلامي يا اموري از اين قبيل مي‏پردازند. اما اکثر طلاب به مراحل عالي‏تري گام مي‏نهند که موسوم به مرحله «خارج‏» است. اين مرحله را از آن جهت‏خارج ناميده‏اند که استاد کتاب خاصي را تدريس نمي‏کند و خارج از کتاب مطالب فقهي و اصولي را مطرح مي‏کند. استاد درس خارج کسي است که در بالاترين سطح علمي و تحقيقي و تطبيقي فقه و اصول باشد که بعد از تجربيات تحقيقي و علمي در مسند تدريس مي‏نشيند. شاگرد اين مرحله کسي است که بعد از فراگيري فقه و اصول و منطق و فلسفه و ادبيات و غيره در سطح عالي از دانش قرار گرفته و براي فراگيري نحوه تطبيق اصول با فقه و روش تحقيق در علم فقه واصول و صاحب نظر شدن، در مسند شاگردي مي‏نشيند. اساتيد درس خارج کتاب خاصي را تدريس نمي‏کنند اما به جهت منظم شدن سير بحث‏يکي از متون کتابهاي اصولي يا فقهي را مبنا قرار مي‏دهند و براساس ابواب و فصول آن تدريس مي‏کنند. کتابهايي که امروزه معمولا مبنا وملاک درس خارج فقه يا اصول قرار مي‏گيرند عبارتند از: 1- عروة الوثقي اثر سيد محمد کاظم يزدي براي درس خارج فقه 2- شرايع الاسلام اثر محقق حلي براي درس خارج فقه 3- تحرير الوسيله اثر امام خميني براي درس خارج فقه 4- شرح لمعه اثر شهيد ثاني براي درس خارج فقه 5- المکاسب اثر شيخ انصاري براي درس خارج فقه 6- کفاية الاصول اثر آخوند خراساني براي درس خارج اصول تنظيم براي تبيان حسن رضايي گروه حوزه علميه منبع: حوزه نت