تجسّس يک آسيب اجتماعي(1) يکي از صفات رذيله و نکوهيده در آيات قرآن و احاديث اهل بيت (ع) تجسّس در زندگي و احوال ديگران است. در ارتباط با موضوع تجسّس عناوين متعددي براي بررسي وجود دارد لکن با توجه به گستردگي دايره اين بحث چند عنوان انتخابي را در حوصله يک جلسه و اجتماع عمومي مورد بررسي قرار مي دهيم؛ از قبيل: 1- معني و مفهوم تجسّس 2- حکم شرعي تجسّس با تمسّک به آيات و احاديث 3- پيامد ها و آثار سوء تجسّس 4- بررسي انگيزه هاي اقدام به تجسّس 5- درمان بيماري تجسّس 6- موارد استثناء در تجسّس الف: معني تجسس: 1- صاحب مجمع البحرين مي نويسد: اَلتَّجَسُّسُ: التَّفْتيشُ عَنْ بَواطِنِ الْأُمُورِ وَ تَتَبُّعُ الْأَخْبارِ وَ اَکْثَرُ ما يُقالُ فِي الشَّرِّ وَ مِنْهُ الْجاسُوس لازم به ذکر است که مجمع البحرين ذيل همين واژه حديثي را نقل مي کندکه : اَلنّاسُ جَواسيسُ الْعُيوبِ فَاحْذَرُوهُمْ 2- زُبيدي در تاج العروس مي نويسد: اَلجَسُّ: اَلْمَسُّ بِالْيَدِ وَ مِنَ الْمَجازِ اَلْجَسُّ: تَفَحُصُّ الْأَخْبارِ وَ الْبَحْثُ عَنْها (2) 3- در تفسير نمونه ذيل آيه شريفه 12 سوره حجرات مي نويسد: تجسُّس و تحسُّس: هردو بمعناي جستجوگري است ولي اوّلي معمولاً در امور نامطلوب مي آيد و دوّمي غالباً در امر خير که حضرت يعقوب به فرزندانش دستور مي دهد يا بَنِيَّ اِذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَ اَخيهِ اي فرزندانم برويد و در جستجوي يوسف باشيد. 4- مرحوم علامه طباطبائي در تفسير الميزان مي نويسد: اَلتَّجَسُّس بِالْجيمِ تَتَبُّعُ ما اِسْتَتَرَ مِنْ اُمُورِ النّاسِ لِلْاِطِّلاعِ عَلَيْها 5- در فرهنگ قرآن مي نويسد: تجسّس در اصطلاح قرآن به معناي کسب اطلاعات از لغزشهاي مؤمنان است که در شمار رذايل اخلاقي قرار دارد. ب: حکم شرعي تجسس: در قرآن مي فرمايد: يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ اِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا اي کسانيکه ايمان آورده ايد از بسياري از گمانها بپرهيزيد چرا که بعضي از گمانها گناه است و هرگز ( درکار ديگران ) تجسّس نکنيد در ارتباط با تفسير آيه شريفه چند نکته لازم به يادآوري است: 1- علّت اينکه پس از نهي از سوءظن اِجْتَنِبُوا کَثيراً مِنَ الظَّنِّ نهي از تجسّس را مطرح فرمود: وَ لا تَجَسَّسُوا بدليل اين است که شايد کسي بگويد حالا که سوءظن مورد نکوهش قرار گرفته است من براي رهايي از آن و کشف حقيقت به جستجو از حالات شخصي ديگران مي پردازم تا ظن خود را به يقين تبديل کنم لذا نهي از تجسّس مي خواهد از اين اقدام خلاف جلوگيري بکند. از ظاهر آيه شريفه استفاده مي شود سوءظن سرچشمه تجسّس است و تجسّس موجب افشاي عيوب و اسرار پنهاني ، و آگاهي بر اين امور سبب غيبت مي شود که در ادامه آيه شريفه مي فرمايد: وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً لذا دين اسلام از معلول و علت ، همگي نهي کرده است. تجسّس از ديدگاه روايات: 1- عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ و أَبِي عَبْدِاللهِ عَلَيْهِما السَّلام: قالا: أَقْرَبُ مَا يَکُونُ الْعَبْدُ إِلَي الْکُفْرِ أَنْ يُواخِيَ الرَّجُلَ عَلَي الدّينِ فَيُحْصِيَ عَلَيْهِ عَثَراتِهِ وَ زَلاّتِهِ لِيُعَنِّفَهُ بِها يَوْماً مّا امام باقر و امام صادق (ع) ، فرمودند: نزديکترين وضعي که بنده به کفر دارد اين است که با مردي برادر ديني باشد و لغزشها و خطاهاي او را شماره گيرد تا يک روزي او را بدانها سرزنش کند 2- عَنْ اَبِي جَعْفَرٍ (ع) قالَ رَسول اللهِ (ص) : ... لا تَتَبَّعُوا عَثَراتِ الْمُسْلِمينَ فَاِنَّهُ مَنْ تَتَبَّعَ عَثَراتِ الْمُسْلِمينَ تَتَبعَ اللهُ عَثْرَتَهُ وَ مَنْ تَتَبعَ اللهُ عَثْرَتَهُ يَفْضَحْهُ دنبال لغزشهاي مسلمانان نباشيد چون کسيکه لغزشهاي مسلمين را دنبال کند خداوند نيز پيگير لغزشهاي او خواهد بود و هر کس خدا پيگير لغزشهايش باشد او را مفتضح خواهد کرد انگيزه هاي تجسّس : يکي از مباحث مهم در موضوع تجسّس انگيزه هاي آن است. چون شناخت انگيزه ها رسيدن به درمان را آسان مي کند لذا لازم است به مواردي از اين انگيزه ها که نوعاً در احاديث اهل بيت (ع) وارد شده است اشاره گردد: 1- صفات رذيله : در کُتب اخلاقي مطرح شده است عامل بسياري از اعمال ناپسند از جمله تجسس، بودن صفات و ويژگيهاي رذيله در وجود انسان است از قبيل : حسادت ، بدخواهي ديگران ، کينه توزي ، عداوت ، تنگ نظري ، غرور و عقده حقارت 2- بدبيني : بعضي انسانها در اثر عوامل متعدد ژنتيکي ، تربيتي و محيطي آدمهاي بدبيني هستند و در ارتباط با همه پديده ها ديدگاه منفي دارند لذا از جمله آثار و تبعات بدبيني تجسس در اسرار ديگران است که به شدت مورد نکوهش قرار گرفته اند. رسولخدا (ص) مي فرمايد : شَرُّ النّاسِ الظّانُّونَ وَ شَرُّ الظّانّينَ اَلْمُتَجَسِّسُونَ وَ شَرُّ الْمُتَجَسِّسينَ اَلْقَوّالوُنَ وَ شَرُّ الْقَوّالينَ اَلْهَتّاکُون بدترين مردم سوء ظن برندگانند و بدترين سوءظن برندگان تفتيش کنندگانند و بدترين تفتيش کنندگان پُرحرفان نند و بدترين پرحرفان هتاکان هستند. 4- قدرت طلبي : در جامعه هستند افرادي که علاقه دارند با از بين بردن آبروي ديگران خودشان را در ميان مردم محبوب القلوب ببينند و براي رسيدن به اين هدف روش تجسّس از عيوب آنان را انتخاب مي کنند. حجت الاسلام و المسلمين سيدرضي شکوري موسوي، امام جمعه و مدير حوزه هاي علميه خوي تنظيم :مجيد نقدي گروه حوزه علميه