هنر مسلمانان بررسي هنر مسلمانان و بالندگي آن در سرزمينهاي مختلف ـ از قرن هفتم ميلادي ـ سرنوشت سياسي و فرهنگي بسياري از ملتهاي جهان را دگرگون کرد. تأثير جهان بيني و تعاليم متعالي اسلام، همچون بينش توحيدي و وحدت نوع بشر، ميزان و عدالت در هستي، تقدّس علم و قلم،. .. بر روي هنر مسلمانان به خوبي پيداست، دين و هنر از آبشخور واحدي سيراب مي شدند، چرا که هر دو پاسخ به نيازهاي متعالي انسان هستند. در بررسي هنر مسلمانان سه مقوله، مورد نظر قرار مي گيرد: 1ـ تأثير اسلام در هنر مسلمانان 2ـ رشته هاي مختلف هنري در ميان مسلمانان 3ـ نحوه پراکندگي هنر در سرزمينهاي اسلامي پس از بررسي سه موضوع فوق مشخص خواهد شد که آيا هنر مسلمانان هنر اسلامي است و يا اينکه هنر قومي و منطقه اي مسلمانان است؟ و يا تلفيقي از هر دو؟ موضوع نخست خود به سه زير مجموعه مي پردازد: 1ـ جهانبيني توحيد: وحدانيت خالق و يکتائي و بي همتائي او 2ـ عدالت و هماهنگي و توازن در هستي اهميت آگاهي، علم، حکمت، دانش و قلم.. . از سوي ديگر با بررسي و دقت در هنر اسلامي، چند اصل را مي توان از آن انتزاع کرد: 1ـ اشکال و تصاوير کروي در معماري و نقش و ابزار 2ـ پرهيز از محاکات يا تقليد از طبيعت بعنوان مخلوق خداوند 3ـ هماهنگي اشکال و تصاوير کـروي با علم نجوم و کروي بودن فضا و زمين از نظر علمي 4ـ رنگهاي فيروزه اي، آبي و سبز در هنر اسلامي مقايسه و تأمل در اصول اسلام و اصول هنر اسلامي نشان دهنده ارتباط تنگاتنگي در ميان آنهاست: 1ـ تأثير بينش توحيدي را در معماري اسلامي مي توان در شکل گنبد جستجو کرد. شکل گنبد نمادي از مجموعه اي است که در اوج خود به وحدت و يگانگي مي رسد و مي توان از آن به «وحدت در کثرت» تعبير کرد. 2ـ تقدس قلم و علم در اسلام، مسلمانان را بسوي تحقيق و تفکر علمي هدايت کرد. چنانکه علم نجوم در سده نخستين اسلام در ميان مسلمانان بيش از ديگر ملل متمدّن پيشرفت نمود، آنها به کروي بودن زمين و فضا زودتر از ملّتهاي ديگر پي بردند. اين علم در هنر نيز تأثير گذاشت، که تقريبا در تمام رشته هاي هنري اثـري از اين آموزه را مي توان يافت: در معماري، بناهاي گنبدي شکل و مدور بجاي بناهاي مثلثي و زاويه دار در هنر مستظرفه، ظرفهاي کروي و نقوش گرد و زنجيـره اي متصل به هم، در تسليمات، شمشيرهاي قوس دار و سپرهاي گرد در مقابل شمشيرها و سپرهاي مستطيلي مسيحيان در آلات موسيقي، تارو سه تار کروي و دايره زنگدار با زنگهاي کروي، در سماع صوفيه چرخ زدن و گردش مدور سر و گردن و حرکات دايره اي و بدون زاويه. .. 3ـ در رنگها نيز رنگ آبي و فيروزه اي شايد در توجّه به آسمان و بخصوص در نيايشها بعنوان نمادي از غيب، مورد استفاده قرار گرفته باشند. رشته هاي مختلف هنري در ميان مسلمانان: به نظر مي رسد مهمترين اين رشته ها معماري مساجد باشد. چون در ميان مسلمانان مساجد جزء مکانهاي مقدّس به شمار مي روند، بيشترين تلاش صرف ساختن آنها شده است، تا بر اساس الهام از تعاليم ديني مناسب و زيبا طراحي بشوند. مسجد، علاوه بر نقش ديني از کارکرد اجتماعي و سياسي نيز برخوردار بوده است. و اين امر بر اهميت آن افزوده است. البته از معماري ساير بناهاي مذهبي مانند آرامگاههاي ائمه و امامزادگان نيز بايد ياد شود. تزئينات بناها و نقوش مختلف بر آنها رشته مهم ديگري در هنر اسلامي است. شايد بتوان گفت که به جهت تحريم مجسمه سازي و نقاشي در ميان مسلمانان، استعداد هنرمند به سوي تنوع نقوش معطوف شده است. رشته ديگر، صنايع مستظرفه است، نکته مهم اين است که از ساختن ظروف بدون استعمال و صرفا تجملي و نمايشي اجتناب شده است. يعني اين ظروف، با وجود تزئينات و اشکال و نقوش متعدّد همگي موارد استفاده داشته اند. همچنين به رشته هاي ديگري مثل موسيقي، تعزيه گرداني، مرثيه، فرش و. .. نيز مي توان اشاره نمود. شکل پراکندگي هنر اسلامي در سرزمينهاي مختلف: در اين بحث به اختصار مي توان گفت، در سده هاي آغازين اسلام، در شرق سلسله هاي مستقل ايراني مانند طاهريان، صفّاريان و سامانيان روي کار آمدند. و در هر دوره نيز سبک هنري ويژه اي پديدار گشت. در دوره سامانيان هنرهاي مختلفي چون سفال سازي، فلزکاري و معماري توسعه يافت و شهرهاي معروفي چون بخارا، سمرقند و نيشابور از مراکز مهم هنر اسلامي بودند. ظروف سفالين زيبا با لعاب شفّاف و تزئينات و نوشته هاي کوفي و همچنين با طرح گياهان و حيوانات متداول شد. صنعت فلزکاري نيز در شهرهاي خراسان و نواحي درياي خزر رواج يافت و اوايل دوره سلجوقيان از درخشانترين دوره هاي صنايع اسلامي محسوب مي گردد. در آن دوره معماري نيز به حدّ اعلاي شکوفائي خود رسيد. در هنر سفالسازي، ظروف لعابدار يکرنگ و رنگارنگ با نقوش قالب زده، طلائي و مينائي با نقوش کنده کاري شده و همچنين ظروف معروف به کلابي با تکنيک خاصي در مراکز سفال سازي مهم چون ري، کاشان، جرجان و نيشابور ساخته مي شد. تقدس علم و قلم در اسلام، مسلمانان را به سوي تحقيق و تفکر علمي هدايت کرد. چنانکه علم نجوم در سده نخستين اسلام در ميان مسلمانان بيش از ديگر ملل متمدن پيشرفت نمود. آنها به کروي بودن زمين و فضا زودتر از ملّتهاي ديگر پي بردند. اين علم در هنر نيز تأثير گذاشت که تقريبا در تمام رشته هاي هنري اثري از اين آموزه را مي توان يافت. در دوره مغول، معماري، نقّاشي (نقش نگاري) سفال سازي، فلز کاري و تزئينات معماري رواج يافت که مرکز آنها تخت سليمان و سلطان آباد و ورامين بود. همچنين مساجد، قصرها، کاروانسراها و پل ها، قالي بافي، فلز کاري، نقاشي و سفال سازي در شهرهاي مختلف گسترش يافت. در اين دوره ساخت ظروف سفالين ديگري بنام آبي و سفيد، کو پاچه و طلائي و رنگارنگ در کرمان، اصفهان، تبريز و حوزه فارس متداول گرديد. در دوره صفوي، ظروف چيني معروف به آبي و سفيد با طرح هائي چون اژدها، گلهاي شقايق و ابرهاي پراکنده معروف بوده و در بازارها عرضه مي شد. در آن روزگار فلزکاري اشيائي مانند شمعدان پايه بلند، سيني، بشقاب و کاسه با تزئينات مختلف آرايش مي شد. اما از قرن دوازدهم هجري به بعد به دليل تحوّلات عصر جديد، آفرينشهاي هنري اسلامي گرفتار رکود شد و توسعه آثار هنري به شيوه جديد و مدرن جايگزين هنرهاي سنتي گرديد. ويژگيهاي هنر اسلامي اشتراک در اعتقادات ديني در ميان مسلمانان تأثيري قوي تر از آنچه در دنياي مسيحيّت وجود دارد، بر فعّاليتهاي فرهنگي آنان داشته است. اشتراک در مذهب باعث شد. تا بر روي اختلافات نژادي و سنن باستاني ملّتهاي مسلمان پل بسته شود و از فراز آن نه تنها علايق معنوي بلکه حتي آداب و رسوم کشورهاي گوناگون را بطرز حيرت انگيزي در جهت روشن و شخصي هدايت نمايد. چيزي که بيش از همه در اين فعل و انفعال جهت ايجاد وحدت و پاسخ به جميع مسائل زندگي قاطعيّت داشت، قرآن بود. انتشار قرآن به زبان اصلي در فرمانروائي خط عربي، پيوندي بوجود آورد که تمام دنياي اسلام را به هم مربوط ساخت و عامل مهمي در خلق هر نوع اثر هنري گرديد. آنچه در تزئين عمارات و توليد صنايع مستظرفه اهمّيت داشت، دوري از تضاد (Contrast) در کنده کاري بود. از همه مهمتر اينکه در هيچ کجا نمي بايست طرحي به تنهائي نظر بيننده را جلب مي کرد، بلکه بدنبال هم قرار گرفتن و تکرار يک نقش بدون تاکيد در برتري يک قسمت بخصوص، مورد توجه بود تا به کمک آن بتوان تاثيري کلي از يک اثر گرفت و قانون کلي «پر کردن مطلق سطوح» به بهترين وجهي با اين نظريه مطابقت داشت. منبع: حوزه هنري استان قم تنظيم:اميد واضحي آشتياني_حوزه علميه تبيان