آشنايي با کتابهاي درسي حوزه‏هاي علميه کتابهاي متداول درسي در حوزه‏هاي علميه شيعه در طي زمانهاي مختلف با يکديگر متفاوت بوده و در هر دوره و زماني کتابهاي خاصي تدريس مي‏شده است. البته علوم و مباحثي که در سالهاي مختلف تحصيل در حوزه در نظر گرفته مي‏شده، غالبا يکي بوده و جز موارد اندکي تغيير نيافته است. اما کتابهايي که در هر زمينه از علوم جهت تحصيل انتخاب مي‏شده‏اند متفاوت بوده، تا اينکه سرانجام اين کتابها در قرن سيزدهم هجري به صورت يکدست و يکنواخت درآمد. و اين ترکيب تا مدت زيادي ادامه داشت تا اينکه در سالهاي اخير مرکز مديريت‏حوزه علميه قم با الهام از فرمايشات رهبر معظم انقلاب اسلامي ايران در صدد تغيير و تحول نظام آموزشي حوزه، خصوصا اصلاح متون درسي حوزه برآمد و در اين جهت تغييرات خاصي هم انجام شده است. تحصيل در حوزها به سه دوره مقدمات، سطح و خارج تقسيم مي‏شود: دوره مقدمات: سالهاي اوليه طلبگي (اول تا سوم) را سالهاي مقدمات و دروس مربوط به اين دوره را دروس مقدمات مي‏نامند، طلاب در اين سالها بيشتر به علوم صرف و نحو و معاني و بيان و منطق مي‏پردازند و از اين طريق براي فهم و فقه و اصول، قرآن و حديث و ورود به مراحل سطح و خارج آماده مي‏شوند. دوره سطح: دوره سطح معمولا به پايه‏هاي چهارم تا دهم گفته مي‏شود که خود نيز به دو قسمت‏سطح يک و دو تقسيم مي‏شود در اين مرحله طلاب به تفصيل با همه مباحث فقهي و اصولي آشنا شده و يک دوره کامل فقه و نيمه استدلالي را مي‏گذارنند کتابهايي که براي اين مرحله از تحصيل طلاب نوشته شده‏اند، حاصل تلاش فقها و متخصصان علوم فقه و اصول است که با الهام از مکتب غني اهل بيت مباني استوار و ژرف فقهي، اصولي، کلاس و فلسفي را به يادگار گذاشته‏اند. علوم قرآن، تفسير، و حديث و کلام از جمله مباحث ديگري است که در اين مرحله تدريس مي‏شوند. دوره خارج: اين مرحله معوملا بعد از گذاراندن حداقل ده سال تحصيلي در حوزه است طلاب در اين مرحله به شکل عميق و گسترده و به صورت کاملا استدلالي مباحث فقه و اصول را مورد بحث قرار داده و پايه‏هاي علمي خود را در جهت نيل به قله رفيع اجتهاد پرورش مي‏دهند. تفصيل کتابها در سه مرحله تحصيل در حوزه به شرح زير است: کتابهاي درسي در علم صرف کتابهاي درسي در علم نحو کتابهاي درسي در علوم بلاغي کتابهاي درسي در علم منطق کتابهاي درسي در علم کلام کتابهاي درسي در علم فلسفه اسلامي کتابهاي درسي در علم عرفان اسلامي کتابهاي درسي در علم هئيت و رياضيات کتابهاي درسي در علم اصول کتابهاي درسي در علم فقه کتابهاي درسي در درس خارج علم صرف نام کتاب: الامثله و شرح الامثله مؤلف: مير سيد شريف جرجاني توضيحات: اين کتاب به زبان فارسي و در ضمن مجموعه جامع المقدمات است و از ديرباز در حوزه‏هاي علميه شيعه جزو متون درسي بوده است. نام کتاب: صرف مير مؤلف: مير سيد شريف جرجاني توضيحات: اين کتاب به زبان فارسي و در ضمن مجموعه جامع المقدمات است تاکنون جزو متون درسي حوزه علميه بوده ولي در حال حاضر کتابهاي ديگري مثل صرف ساده و مبادي‏ء العربيه جايگزين آن شده‏اند. نام کتاب: التصريف مؤلف: عبدالوهاب بن عباد الدين زنجاني شافعي توضيحات: کتاب تصريف و شرح آن در ضمن مجموعه جامع المقدمات است که از ديرباز جزو کتب درسي طلاب علوم ديني بوده است. نام کتاب: صرف ساده مؤلف: سيد محمد رضا طباطبايي توضيحات: در دو بخش فعل و اسم تدوين شده که بخش اول فارسي و بخش دوم آن عربي است. در سال 1352 شمسي به چاپ رسيد که تاکنون بش از 40 بار چاپ شده و از متوني است که در همه حوزه‏ها تدريس مي‏شود. نام کتاب: مبادي‏ء العربيه مؤلف: رشيد خوري شرتوتي توضيحات: در بيست‏سال اخير و در بعضي از مدارس علميه جزو متون درسي است. نام کتاب: شرح التصريف مؤلف: ملا سعد تفتازاني توضيحات: در گذشته جزو متون درسي حوزه‏هاي علميه بوده است. نام کتاب: شرح النظام مؤلف: حسين بن محمد حسين قمي توضيحات: در گذشته جزو متون درسي حوزه‏هاي علميه بوده است. علم نحو نام کتاب: العوامل في النحو مؤلف: ملا محسن محمد طاهر قزويني توضيحات: اين کتاب در ضمن مجموعه جامع المقدمات است که در گذشته جزو کتب درسي حوزه‏ها به شمار مي‏رفته است نام کتاب: شرح العوامل في النحو مؤلف: عبد القاهر جرجاني توضيحات: در گذشته و حال جزو کتابهاي درسي حوزه‏هاي بود و در اولين سال تحصيلي در حوزه تدريس مي‏شود. نام کتاب: الهداية في النحو مؤلف: عبد الجليل غزنوي توضيحات: اين کتاب نيز در گذشته در حال در اولين سال تحصيلي در حوزه تدريس مي‏شود. نام کتاب: الانموذج مؤلف: زمخشري توضيحات: اين کتاب نيز در گذشته جزو متون درسي حوزه‏ها بوده ولي اکنون فقط بعضي از طلاب به دلخواه آن را فرا مي‏گيرند. نام کتاب: مبادي‏ء العربيه مؤلف: رشيد خوري شرتوتي توضيحات: اين کتاب در بيست‏سال اخير جزو متون درسي بعضي از حوزه‏ها قرار گرفته و علاوه بر آن در رشته‏ي ادبيات عرب و دانشگاهها نيز تدريس مي‏شود. نام کتاب: الصمديه مؤلف: شيخ بهايي توضيحات: يکي از کتابهاي جامع المقدمات است که از زمان تاليف تاکنون در حوزه‏هاي علمي تدريس مي‏شود. نام کتاب: البهجة المرضية في شرح الالفيه (سيوطي) مؤلف: جلال الدين سيوطي توضيحات: اين کتاب مشهور به سيوطي است که از ديرباز تاکنون همواره جزو متون اصلي در زمينه ادبيات عرب در حوزه‏هاي علميه بوده و همواره مورد عنايت طلاب مبتدي بوده است. نام کتاب: مغني اللبيب مؤلف: ابن هشام انصاري توضيحات: اين کتاب در هشت‏باب تنظيم شده است که در حوزه‏هاي ايران فقط باب اول و چهارم آن خوانده مي‏شد در حال حاضر کتابهاي ديگري که معوملا تلخيص مغني البيب هستند به جاي آن خوانده مي‏شوند. نام کتاب: شرح ابن عقيل مؤلف: عبدالله بن عقيل توضيحات: اين کتاب يکي از شرحهاي الفيه اين مالک است که در بعضي از مراکز حوزوي به جاي سيوطي خوانده مي‏شود. نام کتاب: قطر الندي و بل السدي مؤلف: ابن هشام انصاري توضيحات: اين کتاب از جمله متون است که از ديرباز در بعضي از حوزه‏هاي علميه شيعه تدريس مي‏شود و هم اکنون نيز در بعضي از حوزه‏هاي عرب‏زبان آموزش داده مي‏شود. علوم بلاغي نام کتاب: تلخيص المفتاح مؤلف: خطيب قزويني توضيحات: از تاليف آن بيش از هفت قرن مي‏گذرد و در حوزه‏هاي اهل سنت‏به عنوان اولين متن درسي در علوم بلاغت است در گذشته اين کتاب جزو متون درسي حوزه‏هاي تشيع هم بوده است. نام کتاب: مختصر المعاني مؤلف: مسعود بن عمر تفتازاني توضيحات: اين کتاب شرح مختصري بر تلخيص المفتاح خطيب قزويني است که در سه فن معاني، بيان و بديع تدوين شده است و از گذشته تاکنون در حوزه‏هاي علميه شيعه جزو متون اصلي محسوب مي‏شود. نام کتاب: کتاب الملول مؤلف: مسعود بن عمر تفتازاني توضيحات: در اين کتاب مباحث مطالب علوم بلاغت همراه با تجزيه و تحليل و مثالهاي بيشتري آورده شده است. در گذشته از متون درسي حوزه بوده ولي اکنون به عنوان کتابي مرجع شناخته مي‏شود و تنها کساني که در زمينه علوم بلاغي به نحو تخصصي تحقيق مي‏کنند از آن استفاده مي‏کنند. نام کتاب: جواهر البلاغه مؤلف: سيد احمد الهاشمي توضيحات: اين کتاب که به شکل مدون و منظم همراه با تمارين و اشعار عرب به عنوان شاهد مثال، تهيه شده است در سالهاي اخير جايگزين مختصر المعاني شده و به عنوان متن اصلي در علم بلاغت، تدريس مي‏شود. علم منطق نام کتاب: الکبري في المنطق مؤلف: مير سيد شريف جرجاني توضيحات: اين کتاب در عين اختصار تقريبا تمام عناوين علم منطق را مورد بحث قرار داده است و از ديرباز در حوزه‏هاي علميه تشيع به عنوان اولين کتاب در علم منطق تدريس مي‏شده است. نام کتاب: حاشيه ملا عبد الله يزدي مؤلف: ملا عبد الله بن شهاب الدين يزدي توضيحات: اين کتاب شرح تهذيب المنطق تفتازاني است و مدت زمان طولاني از جمله متون با ارزش و مورد عنايت‏حوزه‏هاي شيعي و اکثر حوزه‏هاي شافعي بوده است امروزه با رواج کتاب المنطق يا تلخيص آن، را از رونق اين کتاب کاسته شده است. نام کتاب: شمسيه و شرح شمسيه مؤلف: متن/ علي بن عمر بن علي شافعي. شرح/ قطب الدين رازي توضيحات: شرح شمسيه در روزگاران پيشين جزو کتب درسي حوزه‏هاي شيعه و سني بوده است ولي حدودا از چهل سال پيش، از حوزه درسي خارج شده و امروز کاملا مهجور است. نام کتاب: اللئالي المنتظمه (شرح منظومه سبزواري) مؤلف: سبزواري توضيحات: اين کتاب شرح منظومه حکيم ملا هادي سبزواري است که از زمان خود مؤلف جزو متون درسي طلاب علوم ديني بوده. و تا سالهاي اخير تدريس مي‏شد اما امروزه اين کتاب از حوزه درس و تدريس خارج شده است. نام کتاب: منطق اشارات شفا مؤلف: ابو علي سينا توضيحات: اين دو کتاب در روزگاران پيشين جزو متون درسي حوزه‏ها بود ولي امروزه به عنوان کتاب درسي شناخته نمي‏شوند. نام کتاب: المنطق مؤلف: محمدرضا المظفر توضيحات: از ابتداي تاليف تاکنون در حوزه‏هاي علميه شيعه تدريس و کم کم جايگزين حاشيه ملا عبدالله شد. اخيرا به جاي المنطق، کتاب تلخيص المنطق که خلاصه آن است تدريس مي‏شود. علم کلام نام کتاب: شرح باب حادي عشر مؤلف: مقداد بن عبدالله سيوري توضيحات: اين کتاب ساليان متمادي جزو متون درسي حوزه‏هاي علميه تشيع بوده و معمولا در دومين يا سومين سال تحصيل در حوزه تدريس مي‏شده است، ولي اکنون از برنامه درسي علوم حوزوي خارج شده است. نام کتاب: عقائد الاماميه مؤلف: شيخ محمدرضا المظفر توضيحات: اکنون اين کتاب خوانده نمي‏شود بلکه شرح آن در سالهاي چهارم و پنجم حوزه تدريس مي‏شود. نام کتاب: کشف المراد في شرح تجويد الاعتقاد مؤلف: علامه حلي توضيحات: شرح تجريد از کتابهاي ارزشمند کلامي است که در گذشته نه چندان دور براي طلاب تدريس مي‏شده ولي امروزه کتابهاي ديگري جايگزين آن شده‏اند. نام کتاب: بداية المعارف مؤلف: سيد محسن خرازي توضيحات: اين کتاب که شرح عقائد الاماميه است در سالهاي اخير از جمله متون اصلي دوره سطح يک در حوزه است که جايگزين شرح باب هادي عشر و شرح تجريد شده است. منبع حوزه نت تنظيم براي تبيان حسن رضايي گروه حوزه علميه