سيف‌الله داد و مستندسازان سينماي ايران

نوشتاري از ابرهيم مختاري؛

ابراهيم مختاري مستندساز يادداشتي را تحت‌عنوان «سيف‌الله داد و مستندسازان» را منتشر كرد.

مختاري در متن اين يادداشت كه در اختيار بخش سينمايي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، گذاشته آورده است: «اولين‌بار در مرداد سال 76 سيف‌الله داد را در خانه سينما ديدم. در آن زمان عضو هيات موسس بودم و ( با محمد تهامي‌نژاد و پيروز كلانتري) مي‌خواستيم انجمن مستندسازان را تاسيس كنيم و چون رسميت يافتن انجمن‌هاي صنفي سينما در گرو عضويت در خانه سينما بود درپي عضويت انجمن در خانه سينما بوديم. كار سخت بود چون سابقه نداشت انجمني كه ارتباطي با سينماي سنتي نداشت (به معناي فيلم‌هائي كه در سالن سينماهاي شهر نمايش داده مي‌شد) به عضويت خانه سينما درآيد يا اساسا تشكيل شده باشد.(1) با اين حال ما با بعضي از اعضاي هيئت مديره غيررسمي گفتگو و تا حدودي نظرشان را جلب كرده بوديم.

در جلسه تصميم‌گيري ما خواسته‌مان را براي عضويت در خانه سينما توضيح داديم. يکي دو عضو هيئت‌مديره سوال‌هايي کردند و دست آخر رئيس هيئت مديره - سيف الله داد - گفت خانه سينما براي سينما تاسيس شده نه براي مستندسازي.

گفتيم مگر فيلم مستند سينما نيست؟ گفت (در خانه سينما) نه. سينما فيلم‌هائيست که در سالن سينماها اکران مي‌شود.

گفتم پس نام خانه سينما را بگذاريد خانه سينماي اکران. واگرنه سينما از ثبت حرکت روي نوار فيلم شكل مي‌گيرد و مي‌تواند داستانگو باشد مثل آنكه شما مي‌گوئيد يا مستند باشد مثل آنكه ما درپي آنيم و يا انيميشن باشد.

گفت سينماي مستند وابسته به كمك دولت و تلويزيون است و شما بايد از تلويزيون کمک بخواهيد.

تهامي نژاد گفت مگرپول سينماي شما را دولت نمي‌دهد؟ گفت چرا، اما اين چه دخلي به مستندسازي دارد؟ ولي اگر بخواهيد جواب مي‌دم. سينماي ما را دولت اشغال کرده است. گفتم سينماي مستند را هم دولت و تلويزيون اشغال کرده‌اند.

سيف الله داد كوتاه نيامد و درپايان صحبتش رو کرد به من و گفت: شما عضو کانون کارگردانانيد. آقاي تهامي نژاد هم عضو انجمن منتقدان است. بقيه هم مي‌توانند در انجمن‌هاي موجود عضو شوند و نيازي به اينکه يک انجمن تازه تاسيس کنيد نيست. خانه سينما نمي‌تواند چنين انجمني را بپذيرد. تشکر کرديم و گفتيم که به کوشش براي تاسيس انجمن ادامه خواهيم داد.

من سيف الله داد را به عنوان سينماگر دولتي مي‌شناختم. شنيدن اين که «سينما را دولت اشغال کرده» از زبان او در ميان جمع برايم کنجکاوي برانگيز شد.

-چند ماهي طول نکشيد که دولت اصلاحات تشکيل شد و سيف الله داد معاون سينمائي وزارت ارشاد شد. روزي از مدير دفترش وقت گرفتم و به ديدارش رفتم و مقام تازه را به او تبريک گفتم و گفتم امده‌ام راجع به سينماي مستند صحبت كنم. گفت فلاني، اشتباه آمده‌اي. بايد به خانه سينما بروي. من ديگر رئيس هيئت مديره خانه سينما نيستم. گفتم به ديدن معاون سينمائي وزارت ارشاد آمده‌ام که متکفل سينماي ايران است و سينماي مستند يکي از شاخه‌هاي اين سينماست. گفت شما كه اين همه از سينماي مستند حرف مي‌زني ميشود اسم چند کارگردان و چند فيلم مستند را بشماري. گفتم اجازه بديد جلسه‌اي با حضور تعدادي از کارگردانان مستندسازان برگزار کنيم.

هفته بعد با کامران شيردل، خسرو سينائي، محمدرضا اصلاني، محمد تهامي نژاد. محمدرضا مقدسيان. پيروز کلانتري. بهرام عظيم پور، و... در دفتر معاون سينمائي وزارت ارشاد جمع شديم و نزديک به يکي دو ساعت با سيف الله داد راجع به مسائل سينماي مستند گفتگو کرديم. گمان مي‌کنم از آن تاريخ تصور سيف الله داد نسبت به سينماي مستند ايران تغيير يافت.

-در بهمن ماه 76 انجمن مستندسازان تشکيل شد و به عضويت خانه سينما درآمد. از اين پس من در تركيب هيئت مديره انجمن با سيف الله داد روبرو مي‌شدم. بحث ما با او براي گشودن بازار سينماي مستند ايران بود.

مي‌گفتيم بازار سينماي مستند يکي تلويزيون است و دومي سالن سينما و ويدئوي خانگي است. گشودن بازار تلويزيون که از دست شما بيرون است. از اين دو بازار اخير، نمايش در سالن سينماها تا وقتي آثار مستند توانائي جذب تماشاگر عام را ندارد نبايد به سراغش رفت. اما دولت مي تواند درهاي ويدئوي خانگي را به روي سينماي مستند باز كند. بدين صورت که سالانه تعدادي از توليدهاي بخش خصوصي سينماي مستند را- توسط رسانه تصويري - با پرداخت يارانه بخرد و به بازار عرضه كند. در دومين جلسه سيف الله داد گفت براي راه انداختن بازار ويدئو فكر مي‌كنيد چقدر بودجه لازم است؟ من كه به اين زودي انتظار چنين پرسشي را نداشتم گفتم اجازه بديد بررسي كنيم. گفت از اين اتاق بيرون نمي‌رويد مگر به يك توافقي بر سر مبلغ بودجه برسيم. او توضيحي از وضعيت بودجه سينما داد و به مبلغي رسيد كه در اختيار رسانه‌هاي تصويري قرار دهد و يكي دو روز بعد اين بودجه را رسمااعلام كرد.2)

سال 78 بود که دبير جشنواره فيلم مستند کيش(کامران شيردل) معاون سينمائي وزارت ارشاد(سيف الله داد) را به اختتاميه جشنواره دعوت کرد. سيف الله داد در سخنراني خود گفت: مديريت تلويزيون بايد به مستندسازي كشور کمک کند واگرنه ما براي نمايش آثار سينماي مستند تلويزيون کابلي راه مي‌اندازيم. گرچه راه انداختن تلويزيون کابلي در اختيار وزارت ارشاد نبود ولي زبان گوياي مستندسازان شدن براي آشکار کردن سياست منفي مديران تلويزيون نسبت به سينماي مستند ايران بسيار مهم بود.

-انجمن مستندسازان به مدير وقت سينما جشنواره فيلم «سينما دو رئل» (فرانسه) پيشنهاد كرد مروري بر آثار سينماي مستندايران از آغاز تا آن روز را در اين جشنواره برگزار كند. دوسال بعد همين اتفاق در جشنواره ايدفاي آمستردام(هلند) برگزار شد. مديران اين جشنواره‌ها به دعوت انجمن مستندسازان به ايران آمدند و فيلم‌ها را ديدند و انتخاب كردند و براي نخستين بار آثار سينماي مستند ايران در كشورهاي اروپايي به نمايش درآمد. در اين اتفاقات چه بسا اگر معاون سينمائي وزارت ارشاد – سيف الله داد – عملا پشتيبان انجمن نمي‌بود اين دو رويداد اتفاق نمي‌افتاد.

-بازار فيلم فجر بود. سالن بازار (هتل لاله) پر از سينماگران و تهيه‌كنندگان وعلاقه‌مندان به اقتصاد و هنر سينما بود. در ميان جمعيت سيف الله داد را ديدم كه دورش را گرفته بودند و گفتگو و لابد چاق سلامتي مي‌كردند. او مدتي بود از مديريت دولتي كناره گرفته بود. مستندسازان هم غرفه‌اي در بازار فيلم داشتند. گرچه از تشكيلات صنفي كناره گرفته بودم اما كنجكاو فعاليت مستندسازان در بازار بودم و به تماشا ايستاده بودم. صداي سلامي شنيدم. سيف‌الله داد بود دستش را به سمت من دراز كرد و گفت: آمدم حالتونو بپرسم. منهم با علاقمندي از او احوالپرسي كردم. و گفتم فروتني از بزرگي است - در دلم البته ـ وقتي كه ازهم سوا شديم.

- هفت مرداد هشتاد و هشت مراسم تشيع پيکر سيف الله داد از خانه سينما بود. سينماگران و تهيه‌کنندها و منتقدان و علاقمندان به سيف الله داد با گرايش‌هاي متفاوت آمده بودند. يک از همکاران گفت چهار دوربين تلويزيوني دارند از اين مراسم تصويريرداري مي‌کنند. مکثي کرد و گفت سيف الله جزو فهرست «ممنوع کار» اخير مديران تلويزيون بود؟ برگه‌هاي عکس سيف الله داد را ميان جمعيت پخش مي‌کردند که رويش نوشته بود: داد از غم بي‌«داد»ي.

- مستندسازان همچنان با سماجت درپي‌گشايش بازار و رفع موانع رشد سينماي مستند ايران هستند. در اين ميان سيف‌الله داد نخستين مدير در وزارت ارشاد بود كه مديران تلويزيون را به‌خاطر داشتن نقش منفي در سينماي مستند خطاب قرار داد و نخستين مدير در دولت بود كه براي «رفع موانع توسعه بازار سينماي مستند» زحمت کشيد. ده سال از معاونت وزيري سيف الله داد مي گذرد و هنوز او تنها مدير دولتي است كه براي حل اين مشکل در سينماي مستند ايران گام برداشته است. روانش شاد باد.»

پي‌نوشت:

1- انيميشن‌سازان به‌عنوان سازندگان تيترا‍ژ فيلم‌هاي سينمايي در خانه سينما عضو بودند. با استدلال مستندسازان يراي شناسائي انجمن مستندسازان به عنوان شاخه‌اي از سينماي ايران موجب شناسائي انجمن انيميشن‌سازان – نه به عنوان سازندگان تيتراژ فيلم‌هاي اکران که- به عنوان نماينده شاخه سينماي انيميشن ايران شد.

2- رقم بودجه 200 ميليون تومان بود كه در اعلام رسمي به 120 ميليون تومان كاهش يافت. اين بودجه قرار بود از سازمان حج تامين شود که در اختلافات مالي ميان دو طرف، اين بودجه تامين نشد و اين كوشش به نتيجه نرسيد.