ساخت سرای ملک ساخت سرای ملک در سال ۱۳۳۰ ﻫ .ق به پایان رسیده و در سال ۱۳۴۵ ﻫ .ق مرمت و تعمیرات بنا انجام شده است و عملیات بازسازی این سرا طبق طرح مشاور در سال ۸۶ مطالعه و اجرا شد ولی در سال های اخیر به دلیل عدم همکاری مالکان حجره های موجود، بنای سرای ملک رو به تخریب می رود. ساخت سرای ملک در سال ۱۳۳۰ ﻫ .ق به پایان رسیده و در سال ۱۳۴۵ ﻫ .ق مرمت و تعمیرات بنا انجام شده است و عملیات بازسازی این سرا طبق طرح مشاور در سال ۸۶ مطالعه و اجرا شد ولی در سال های اخیر به دلیل عدم همکاری مالکان حجره های موجود، بنای سرای ملک رو به تخریب می رود. در قلب بافت بازار تاریخی زنجان سرایی خودنمایی می کند که روزگاری جنب و جوش خاصی در آن جریان داشت و امروز درهای بسته حجره ها، این سرا را در سکوتی غمناک فرو برده است. برنامه ریزی های مسئولان تا به امروز نتوانسته این سرا را که قرار بود بازاچه صنایع دستی شود احیا کند. عدم مرمت مناسب و تنها اتکا به ظاهر سازی در مرمت بنا موجب شده این بنا با چالش های زیادی مواجه شود و خطر ریزش در برخی نقاط آن به عینه قابل مشاهد باشد. سرای ملک به مساحت ۸۲/۲۸۱۱ متر مربع، دارای یک حیاط و سه دالان ورودی و یک دالان ورودی جنوبی که از سمت شرق دارای یک ورودی دیگر است و در یک طبقه بنا شده است. این بنا از الگوی سراهای رواق دار تبعیت کرده است که امروزه رواق های آن مسدود شده و به حجره ها اضافه شده است. حیاط دارای معماری چهار ایوانه با پلان مربع که دور تا دور آن دارای بیست حجره و چهار راهروی دسترسی بین حجره های شرقی و غربی است. ستون های رواق ها به صورت مستطیل با نیمه ستونی گرد اجرا شده است. ایوان شمالی از همه مرتفع تر بوده و سه ایوان دیگر با ارتفاع کمتر و قوس کلیل آذری پوشش داده شده است. معماری با تزئینات آجر کاری و کاشی معقلی یکی از زیباترین سراهای زنجان است. در خصوص تزئینات بنا نیز می توان گفت ورودی سرا از راسته اصلی بازار ، دارای تزئینات كاشی و آجر با رسمی بندی زیبایی می باشد . به صورتی كه خطوط رسمی بندی با كاشی فیروزه ای رنگ حمیل بندی گردیده و داخل قطعات كاربندی نیز با كاشی تزئین شده است و چهار جلد اصلی كه گنبد بر روی آن قرار گرفته دارای تزئین آجر و كاشی می باشد . فضای مركزی سرا دارای الگوی چهار ایوانی می باشد . ایوان شمالی روبه روی ورودی حیاط دارای تزئینات كاشی كاری و آجر كاری می باشد . تزئینات این ایوان شامل كاشیكاری در زمینه كاربندی كه نقوش گره و هندسی با تكنیك معرق داخل (مقعلی) كار شده است . تویزه طاق نیز تركیبی است از كاشی در زمینه آجری دو ضلع طرفین داخل ایوان دو نوار كتیبه مانند كاشی (معقلی) در قاب آجری قرار گرفته است . نوار كتیبه آجركاری در جبهه داخل ایوان نیز كه به خط بنایی كلمات الله محمدعلی و ... بر آن نقش بسته است .در دو طرف این كتیبه ، دو نقش گره چینی در زمینه گچی به شكل دایره وجود دارد كه به دو رنگ در میان كاشی ها مقعلی موجود در نیم گنبد ایوان یك كتیبه به شكل دایره كه از چهار تكه كاشی هفت رنگ خشتی تشكیل یافته است . تقریبا هیچ یك از دربهای موجود در سرا ، دربهای اصلی نمی باشد . تنها یك درب شش تایی در دالان شرقی وجود دارد كه به صورت ناقص كار گذاشته شده است . بنظر می رسد كه مربوط به مكان دیگری می باشد كه در این مكان نصب شده است . یك درب كوچك چوبی در سمت شرقی ایوان اصلی در بخش تخریب شده موجود می باشد كه بنظر می رسد كه مربوط به خود بنا باشد . دور درب ساده چوبی نیز در گوشه شمال غربی بنا در فضای مسقفی قرار دارند این دو درب نیز با توجه به شباهت با یكدیگر و عوارض موجود بر روی آنها ، مربوط به فضای دیگری هستند كه در این مكان نصب شده اند. تاریخچه ساخت و نام سازنده بنا چنین آمده : «... ابتدا در روز عید غدیر کردند و با اتمام عجل السادات الغطا آقا میرزا هدایت الله ملک التجار زنجانی در عید غدیر ۱۳۰۰ (هـ .ق)به اتمام رسید.» سرای ملک از دیر باز محلی برای رونق اقتصادی بوده و در قلب بافت بازار تاریخی زنجان خودنمایی می‌کند، امروز هم اگر وارد بازار زنجان شوی ، این سرا را به عظمت تاریخ بازار زنجان زیبا و با شکوه میبینی اما روزگار با این سرا بد تا کرده و امروز در سکوت حاکم رنج می‌برد. سرای ملک قرار بود به بازارچه صنایع دستی تبدیل شود، اما هنوز از رونق صنایع دستی در این سرا خبری نیست و به حال خود رها شده است، البته گزارش‌هایی مبنی بر توجه به این سرا هر از گاهی ارائه می‌شود، اما هنوز دستی برای احیای این سرا دست به کار نشده است. مرمت سرای ملک در چند سال گذشته مورد توجه بوده و مرمت‌هایی نیز باید به حق گفت که صورت گرفته است، سرای ملک در مجموعه بازار تاریخی زنجان با شماره ثبت 1440 در تاریخ 56.7.11 ثبت شده است و مرمت این سرای زیبا از سال 88 آغاز شده است. به نظر می‌رسد مرمت حجره‌ها، آوار برداری، مرمت طاق‌ها، نما و داخل حجره‌ها، کف سازی، محوطه سازی از مهم‌ترین فعالیت‌های صورت گرفته در سرای ملک است. این سرا در حال حاضر استفاده مناسبی ندارد و صاحبان قبلی که هجره‌هایی را در این سرا داشتند، به دلیل عدم اقتصادی بودن رها کرده‌اند. البته تبدیل این سرا به سرای صنایع دستی می‌تواند موثر باشد که باید در انتظار تصمیم مسئولان در این زمینه بود چرا که در حال حاضر بسیاری از فعالان صنایع دستی استان در مغازه‌های اجاره‌ای که هزینه‌های بسیاری را به آنها تحمیل می‌کند، فعالیت می‌کنند. اگر چه تبدیل سرای ملک به بازارچه در حد شعار باقی مانده است اما امیدواریم مسئولان جدید برای این سرا برنامه ریزی داشته باشند. درحالی سرای ملک به عنوان قلب تپنده بازار زنجان در گذشته به شمار می‌رفته که امروز هم می‌تواند رونق یافته و بهره‌برداری‌های لازم از این سرا شود. سرای ملک در ابتدای بازار پایین زنجان از طرف خیابان فردوسی سمت راست، نرسیده به سرای گلشن واقع شده است.