دیوار گرگان؛ دیواری به قدمت دیوار چین «بخش دوم» دیوار گرگان، دیوار بزرگ اسکندر یا دیوار سرخ نام‌هایی است که بر دیوار گرگان در ادوار مختلف تاریخ گذاشته‌اند. دیوار گرگان، دیوار بزرگ اسکندر یا دیوار سرخ نام‌هایی است که بر دیوار گرگان در ادوار مختلف تاریخ گذاشته‌اند. دیواری که به گفته مورخان قدمتی هم‌اندازه دیوار چین دارد. این دیوار عظیم تاریخی که ۲۰۰ کیلومتر طول دارد در ۲۹ تیرماه سال ۱۳۷۸ و به شماره ۲۳۴۵ ‪ به ثبت ملی رسیده ‌است. در ادامه با ما همراه باشید تا بیشتر با این سازه تاریخی آشنا شوید.‬ نخستین پژوهش‌های باستان‌شناسی این دیوار توسط ژاک دمورگان فرانسوی صورت گرفت. بعد از او باستان‌شناس سوئدی «آرن» در سال ۱۳۱۲ شمسی بخشی از دیوار گرگان را به صورت پیمایشی شناسایی و معرفی کرد. در سال ۱۳۱۶، اریک اشمیت، خلبان آمریکایی، که با هواپیمای خود از نقاط باستانی ایران عکاسی می‌کرد، با پرواز بر فراز منطقه خط قرمز رنگی را روی زمین مشاهده کرد که با پیچ و تاب از دریا به سمت کوه‌های پیش کمر در شرق استان ادامه یافته است. عکس‌برداری‌های او اسناد مهمی را برای باستان‌شناسان بعدی بر جای گذاشت. در سال ۱۳۵۰، محمد یوسف کیانی، باستان‌شناس ایرانی، با انجام مطالعاتی طول دیوار را در حدود ۱۷۵ کیلومتر برآورد کرد. اهیمت تاریخی دیوار گرگان این دیوار از دیوار هادریان که توسط امپراتور هادریان در مرز انگلستان و اسکاتلند احداث شد طولانی‌تر و از بسیاری از بخش‌های دیوار چین، کهن‌تر است. تصور می‌شود که این دیوار سومین دیوار بزرگ تاریخی (بعد از دیوار چین و دیوار سمیز آلمان) جهان و بزرگ‌ترین دیوار آجری دنیا باشد. دیوار گرگان به حد کافی عریض بوده و دارای گذرگاه و موانع مستحکم‌تری نسبت به سایر دیوارهای مشابه و مانع عظیم خطی برای یک ارتش قدرتمند و بزرگ است. این دیوار همچنین طولانی‌ترین اثر تاریخی ایران است که طی ۹۰ سال ساخته شده ‌است. دیوار بزرگ گرگان از نظر طولی پس از دیوار چین، دومین دیوار طولانی در قاره‌ آسیاست؛ ولی در جهان پس از دیوار چین با حدود شش‌هزار كیلومتر طول و دیوار سمیز با حدود ۵۰۰ كیلومتر طول سومین دیوار طولانی جهان است. طبق برآوردها ۳۰ هزار سرباز می‌توانستند در طول دیوار مستقر شوند. تحقیقات روی یکی از دژها یا سربازخانه‌های این دیوار دفاعی نشان می‌دهد که حداقل تا یک قرن پس از ساخته شدن فعال بوده‌ و نشانه‌هایی از حضور سربازان در آن دیده می‌شود، اما بعد از آن به عللی متروک شده ‌است. از جمله دلایل متروک شدن این تأسیسات دفاعی می‌تواند نیاز به حضور سربازان بیشتر در نبرد با امپراتوری بیزانس یا مقاومت در برابر حمله اعراب بوده باشد. پشت دیوار گرگان ۳۶ قلعه با وسعت‌های ۵ تا ۲۰ هكتار شناسایی شده‌اند كه همه‌ آن‌ها ویژگی‌های دفاعی دارند. البته در نواحی غربی دیوار كه بیشتر دشت و بیابان است و دید بیشتری وجود دارد قلعه‌ها با تراكم كمتری ساخته شده‌اند، ولی در نواحی شرقی كه تپه ماهور و كوهستان بیشتری به‌ چشم می‌خورد قلعه‌ها متراكم‌تر هستند. یكی از نكات جالب توجه درباره‌ این قلعه‌ها این است كه علاوه بر ارگ، حصار و برج و بارو همه‌ آن‌ها نیز خندق داشته‌اند. خندق دیوار بیشتر در نواحی شرقی قلمرو دیوار بزرگ گرگان سالم و دست نخورده باقی‌مانده و در بعضی قسمت‌ها در داخل آن کشاورزی صورت می‌گیرد. همچنین بزرگ‌ترین قلعه در میان این قلعه‌های پشتیبان، ۳۳۰ هكتار وسعت دارد. بررسی‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که مهندسی ایران و امپراتوری ساسانی به خوبی با مهندسی امپراتوری روم رقابت داشته یا حتی از آن پیشی گرفته ‌است. می‌توان گفت مستحکم‌ترین دیوار دفاعی بوده که به دست معماران ایرانی ساخته شده است. یكی از جنبه‌هایی كه دیوار گرگان را با ۱۷۰۰ سال قدمت مطرح كرده، به مهندسی آن مربوط می‌شود كه از دیوار چین و سیمز پیشرفته‌تر است. در دیوار چین از مصالحی مانند سنگ، چوب و آجر استفاده شده، ولی تمام ۲۰۰ كیلومتر دیوار گرگان از آجر ساخته شده است و این نشان از مهندسی قوی به كار رفته در این دیوار دارد. دیوار دفاعی یا دیوار بزرگ گرگان که یکی از آثار شگفت‌انگیز معماری پیش از اسلام به شمار می‌آید، هم اکنون از سوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران به‌عنوان یکی از گزینه‌های اصلی برای ثبت در فهرست آثار میراث جهانی (یونسکو) مطرح است، اما به دلیل تغییراتی که توسط ساکنان اطراف این دیوار در ساختار خود دیوار و تأسیسات آن شده و همچنین به دلیل تغییرات فرسایش آب و هوایی بخش زیادی از دیوار یا نابود یا زیر خاک مدفون شده است. از سویی به دلیل وجود روستاهایی در مسیر و همچنین زمین‌های کشاورزی روی این دیوار، میراث فرهنگی عملا با چالشی جدی برای ثبت جهانی این میراث عظیم روبه‌رو است.