نقش رنگ ها بر لباس اقوام گلستان؛ پوشش های کهن در نگارستان ایران «بخش اول»
گرگان – نگارستان ایران زمین رنگینکمانی از اقوام ایرانی و غیر ایرانی را در دل خود جای داده و هر قوم با لباس و سنت های خاص خود در گلستان در کنار یکدیگر زندگی می کنند.
استان گلستان که به دلیل تنوع قومیتی مشهور به رنگینکمان اقوام ایران زمین است. مردمانی از قومیتهای مختلف با آداب و رسوم متفاوت و پوششی رنگارنگ را در دل خود جای داده است.
پوشش هر قومیت نشان اصالت و فرهنگ بر خواسته از سرزمینشان و در واقع هویتشان است. اقوام متعددی که در این استان زندگی میکنند، شامل ترکمنها، فارسیزبانان، سیستانیها، بلوچها، ترکها (آذربایجانی و قزلباش)، کردها، تاجیک ها، مازندرانی و قزاقها هستند.
در اینجا به بررسی پوشش محلی هر یک از قومیتهای گلستان میپردازیم.
پوشاک سنتی ترکمنها
پوشش و لباس ترکمنها را در وهله اول میتوان به دو دسته سنتی و امروزی تقسیم کرد. پوشش سنتی یا قدیم تا قبل از تلاشهای رضاخان برای یکدست کردن شکل لباس در ترکمنصحرا و کل ایران استفاده میشد و پوشش جدید که تداول آن به دوره بعد از یکدست شدن شکل لباس مربوط بوده و تا حال حاضر تداوم دارد.
پوشش سنتی لباسهای ترکمنی از مواد گوناگونی چون ابریشم، پوست، کتان و پنبه فراهم میشد. البسه اصیل ترکمنی اعم از مردانه و زنانه از جنس ابریشم بود.
لباسهای مردان را میتوان به چهار قسمت تنپوش، شلوار، کلاه و کفش تقسیم کرد.
تنپوشها
دون (don): لباس اصیل تركمنی ردای بلندی بود كه از ابریشم دوخته میشد و تا زیر زانوان میرسید و «دون» نام داشت. دون بنا به رنگ و نوع بافت بر دو نوع بود. اگر از ابریشم کاملاً قرمزرنگ دوخته میشد، «قیزیلدون» یا «قیرمیز دون» و اگر از ابریشمی دوخته میشد كه رنگ آن متمایل به زرد بوده و بافت پارچه آن یكنواخت نبود، درواقع اگر رنگارنگ و راهراه بود «قار مادون» نام داشت. بر حاشیه دون، نوارهای سوزندوزی از نوع آلاجا «دو نخ تافته سیاه و سفید یا تیره و روشن» وجود داشت كه به زیبایی این لباس میافزود. بر كمره دون كمربندی از شال گاه آراسته به نقره میبستند كه به آن قوشاق و یا «تیرمه شال» میگویند.
چأكمن: بالاپوشی است بلندتر از کتهای كنونی كه از كرك شتر تهیه میشود. چأكمن تهیهشده از كرك ظریف و مرغوب را «اینچه چأكمن» و چأكمنی را كه از كرك زبر تهیه میشود «یوغینچأكمن» مینامند.
ایچمك: یا پوستین كه در هوای سرد استفاده میگردد و بنا به نوع پوستی كه از آن تهیه میشد، انواع مختلفی داشت. پوست بهکار رفته در ایچمك دباغیشده و سپس با انواع مواد طبیعی به رنگ زرد درآورده میشود.
كوینك: پیراهنی ساده و فاقد یقه بود و یا یقهای كوتاه و مدور و بدون دكمه داشت با آستینهایی بلند كه بهجای دكمه، بندهایی در آن به كار میرفت. پیراهن دیگری نیز دوخته میشد كه آن هم ساده، منتها دارای یقه كج یا كناری بود. این یقه با سوزندوزیهای مفصلی زینت داده میشد و سرآستینش نیز گلدوزی شده بود.
شلوار: شلوار مردانه عبارت از تنبان گشادی بود که رشتهای پنبهای لیفه آن را تشكیل میداد و سر آن را گاه با «هوتاز» یا منگوله میآراستند این شلوار «بالاق» نام داشت.
کلاه
تلپك: کلاه پوستی با پشمهای نسبتاً بلند كه انواع گوناگون داشت كه عبارتند از دوومه تلپك، بوخار تلپ، شیپیرما تلپك.
بؤروك: یا عرقچین كه غالباً با نقوش گوناگون سوزن دوزی میشد و در برخی لهجهها «تاخیا» یا «تایخا» خوانده میشد.
چكمه
اصلیترین پاپوش مردان چكمههای بلند چرمی با نوك برگردان بود که در تركمنی نیز «چكمه» نام داشت. چاریق، دولاق و چپك انواع مختلف چکمههای ترکمنی است که مورد استفاده مردان ترکمن قرار میگیرد.
لباس زنان
لباسهای زنان تركمن بسیار متنوع است. این نوع تنوع علت و فلسفه خاصی دارد كه با دورههای سنی آنان مرتبط است. همچنین زنان و دختران تركمن از لباسهایی با زیورآلات گوناگون استفاده میكنند كه تنوع جالب توجهی دارد. لباس زنان ترکمن هم نیز به چهار دسته تقسیم میشود.
تنپوشها
زنان تركمن پیراهنهای ابریشمین میپوشیدند كه غالباً به رنگ قرمز بود و «قیرمیز كؤینك» نام داشت و در قسمت یقه و سرآستین سوزن دوزی میشد.
بالاق یا شلوار
انتهای پاچه شلوار زنانه سوزندوزی مفصلی داشت كه به اسامی گوناگونی خوانده میشد. از جمله «دویه كله»، «سكدیرمه چویچه»، «ایكیحورمان» و غیره كه به ترتیب از پایین تا نزدیكی ساق پا را تشكیل میداد.
کلاه و روسری
بؤروك یا عرقچین روی این كلاه گرد و صاف (بدون برجستگی) بود و دختران آن را با زینت آلات نقرهای ازجمله پولكی و قبكها میآراستند. دختران غالباً بؤروك را بر سر گذاشته و از روسری استفاده نمیكردند.
در میان برخی از طوایف روسریهایی به نام «چأشو» رواج داشت كه خود بر چند نوع است از قبیل: «اریش چأشو»، «المینچه چأشو»، «آتلاز چأشو»، «قارتما چأشوو»، «چأشو چارقد» كه عموماً به روسری مربعی شكل و ابریشمین اطلاق میشود.
در میان برخی از ترکمنها نیز روسری بر دو قسم بود: یكی نسبتاً ضخیم با سوزندوزی مفصل كه به آن»كورته» میگفتند و دیگری بافتهای از ابریشم نازك كه «قینگاچ» نام داشت و این روسری خود بر دو نوع «قیرمیزی قینگاچ» و «كلهلی قینگاچ» بود.
کفش
كفش زنان تركمن را غالباً هنرمندان محلی میدوختند. كفشهایی نظیر گل میخلی، قیرما كفش با نوك برگردان و پاشنهای بلند در میان آنها استفاده میشد.
پوشش بلوچ و سیستانی
مردان بلوچ همچون مردان سیستانی، لباس ساده و بلند به همراه دستاری که عموماً سفید است بر تن دارند گفتنی است نوع بستن دستار در مناطق مختلف بلوچستان تفاوتهایی دارد. آنچه بیش از همه جلب توجه میکند تغییراتی است که به لحاظ گذشت زمان و همجواری با کشور پاکستان و افغانستان در دوخت و برش لباسها ایجاد شده است.
در روزگاری نه چندان دور مردان وزنان از پاپوش سواس« sovas» که از الیاف نخل وحشی به نام داز «daz» ساخته میشد استفاده میکردند. پوشاک زنان و دختران از زیبایی ویژهای برخوردار است. در دوخت و تزیین لباسهای زنانه از هنر منحصربهفرد سوزندوزی و پریوار دوزی بلوچ استفاده میشود که هنر سوزن دوزی روی پیشسینه، سرآستین، جیب بلند در جلو و همچنین حاشیه شلوار در پایین خودنمایی میکند.
دستار زنان بلوچ، روسری مستطیل شکلی است که توسط هنر بلوچی و پریوال دوزی تزیین میشود. باید گفت آنچه زیبایی پوشاک زنان بلوچ را کامل میکند. زیور آلاتی از طلا و جواهر است که ساخت آن نیز یکی از هنرهای سنتی و اصیل منطقه است.
زنان سیستانی علاوه بر لباس سنتی و روزانه خود، نوعی لباس نیز جهت اعیاد و جشنها تدارک میبینند که در نوع خود هنرمندانه و زیباست. از مشخصات لباس روزمره زن سیستانی، نوعی سوزندوزی است که در حاشیه یقه و سرآستین لباس به کار میرود و در محل به آن «سیاه دوزی» گویند. این لباس از پیراهن و شلوار گشاد تشکیل میشود. بلندی پیراهن تا پایین زانو و دور کمر آن چیندار است.
زنان سیستانی نیز دستاری مستطیل شکل بر سر میبندند. پوشاک جشنها و مراسم شاد که امروزه کمتر از آن استفاده میشود متشکل از شلواری پرچین، پیراهنی تا بالای زانو با دو چاک از دو طرف است.
