مثل خاک بسوی آرمانشهر (20) افتادگی آموز اگر طالب فیضی هرگز نخورد آب زمینی که بلند است بنده در برابر پروردگار، خود را محو می‌بیند و باید هم بداند... خدایت در اوج قدرت و عظمت و تو سراپا نیاز؛ تو با تواضع، اوج می‌گیری و پا بر فرق کائنات می‌نهی... تواضع، نماد توانایی است نه ناتوانی و نشان شوکت است نه ضعف! از دیدگاه قرآن « و عباد الرحمن الذین یمشون علی الارض هونا و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما : و بندگان خدای رحمان کسانی‌اند که روی زمین به فروتنی راه می‌روند و چون جاهلان [به ناروا] خطابشان کنند، سلام گویند [و در گذرند] (فرقان/ 63) دیدگاه اهل بیت (علیهم السلام) رسول خدا صلی الله علیه و آله: ان التواضع یزدید صاحبة رفعة فتواضعو یرفعکم‌الله : تواضع باعث بزرگی و عظمت فرد متواضع می‌گردد، پس تواضع کنید تا خدا شما را عظمت دهد. امام رضا علیه السلام: تواضع و فروتنی مراتبی دارد، مرتبه‌ای از آن این است که انسان موقعیت خود را بشناسد و پیش از آنچه شایستگی آن را دارد از کسی متوقع نباشد و با مردم به گونه‌ای معاشرت و رفتار نماید که دوست دارد با او آن گونه رفتار شود و اگر کسی به او بدی نمود در مقابل خوبی کند، خشم خود را فرو خورد و گذشت پیشه کند و اهل احسان و نیکی باشد. روزی رسول خدا فرمودند: « مالی لا آری علیکم حلاوة العبادة؟ قالوا: و ما حلاوة العبادة؟ قال: التواضع !: چه می‌شود که شیرینی عبادت را در شما نمی‌بینم؟ عرض کردند: شیرینی عبادت چیست؟ فرمود: تواضع است!» نگاه بزرگان حکایت اول یکی از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله از حضرت روایت کرده است: آن حضرت خود به شتر علف می‌‌داد و آن را می‌بست و خانه را جارو می‌کرد و گوسفند را می‌‌دوشید. پیامبر خدا نعلین خود را پینه می‌کرد، جامه‌ی خود را وصله می‌نمود و با خدمتکاران غذا می‌خورد و چون خادم از آسیا کردن خسته می‌شد، آن حضرت، خود به آن کار ادامه می‌داد. او از بازار، خرید می‌کرد و دست را به گوشه‌ی جامه خود می‌گرفت و بدین صورت هر چه خریده بود به خانه می‌آورد. او در برخورد با نمازگزاران؛ غنی و فقیر، کوچک و بزرگ، سیاه و سفید و آزاد و بنده، ابتدا سلام می‌کرد. لباس خانه و بیرون او یکی بود و هر کس او را می‌خواند، اجابت می‌کرد و آنچه که او را به آن دعوت می‌کردند حقیر نمی‌شمرد، اگر چه به جز خرمای پوسیده چپز دیگری نبود. رسول گرامی با مردمان، خوش خلق، کریم الطبع، گشاده رو و فروتن و دل او نسبت به همه‌ی مسلمانان و اهل ذمّه(غیرمسلمانان)، رقیق بود. حکایت دوم برای دیدن ایشان [علامه طباطبائی] به منزل ایشان رفتم، دیدم در اتاق روی تشکی نشسته‌اند (به علت کسالت قلب طبیب دستور داده بود روی زمین سخت ننشینند) ایشان از روی تشک برخاستند و مرا به نشستن روی آن تعارف کردند؛ من از نشستن خودداری کردم؛ من و ایشان مدتی هر دو ایستاده بودیم تا بالاخره فرمودند: بنشینید، تا من جمله‌‌ای را عرض کنم! من اطاعت کرده نشستم، و ایشان نیز روی زمین نشستند، و بعد فرمودند: جمله‌ای را که می‌خواستم عرض کنم، اینست که: آنجا نرم‌تر است! حکایت سوم خداوند متعال به موسی علیه السلام وحی کرد: آیا می‌دانی چرا تنها تو را در میان بندگانم، کلیم (هم‌سخن) خود قرار دادم؟ موس گفت: پروردگارا! رازش چیست؟ خداوند فرمود: من بندگانم را زیر و رو کردم، کسی را در میان آنها متواضع‌تر از تو در پیشگاه خود ندیدم. عوامل ایجاد تواضع 1- توجه به عظمت خدا و ضعف خویش نخستین و روشن‌ترین راه برای ایجاد روحیه تواضع، شناخت نقص‌ها و ضعف‌ها و توجه به عظمت خداوند و حیطه قدرت اوست انسان در یابد و ایمان بیاورد که قدرت‌های مادی و معنوی مقهور اراده اوست. 2- شناخت فلسفه آفرینش هدف عالی و غرض نهایی از خلقت انسان، عبودیت یا همان رسیدن به کمال و قرب‌الی‌الله است. انسان‌ها همه با هم مساوی‌اند و هیچ امتیازی بر یکدیگر ندارند. تنها در پرتو تحصیل غرض و پیمودن درجات کمال و ترقی که با قیام به وظایف عبادی و تحصیل دانش و تقوی و جهاد در راه خدا به دست می‌آید، برتری و امتیازی برخی بر برخی دیگر رخ می‌نماید. هر که در این عرصه‌ها پیشگام‌تر است از کرامت و ارزش والاتری برخوردار است. 3- شناخت زشتی تکبر و زیبایی تواضع تکبر، ریشه و اساس هر بدبختی است که بدی‌ها و مفاسد از آن سرچشمه می‌گیرد. آگاهی بر زشتی و تکبر و این که از این رهگذر چه مصیبت‌هایی بر سر انسان آمده است، ما را از آلوده شدن به آن باز می‌دارد و بر ایجاد و تقویت روحیه تواضع ترغیب می‌کند. 4- دانش و آگاهی تکبر ثمره جهل و نادانی است. هر چه آگاهی و دانایی‌اش افزون شود، واقعیات را بهتر از اوهام باز می‌شناسد و موجبات تکبر را که همان ارزش‌های خیالی و پوچ است از خویش می‌زداید. 5- انجام فرایض دینی عبادت و انجام فرایض دینی نیز، مانند علم اگر با آلودگی‌های نفسانی همراه نگردد می‌تواند از عوامل ایجاد و یا تقویت فروتنی در انسان باشد. 6- سختی‌ها و مشکلات مشکلات و سختی‌ها در رشد و تعالی انسان بسیار موثر است. خداوند انسان‌ها را با سختی‌ها می‌آزماید، تا به خود آیند و از تکبر و گردنکشی دست بردارند. 7- اشتغال به کارهای خرد راه معالجه تکبر و ایجاد فروتنی در نفس، ملزم ساختن نفس بر انجام کارهای پیش پا افتاده است که با طبع و منش او سازگار نیست. خداوند متعال به موسی (ع) وحی کرد: آیا می‌دانی چرا تنها تو را در میان بندگانم، کلیم (هم‌سخن) خود قرار دادم؟ موس گفت: پروردگارا! رازش چیست! خداوند فرمود: من بندگانم را زیر و رو کردم، کسی را در میان آنها متواضع‌تر از تو در پیشگاه خود ندیدم. فواید تواضع و فروتنی 1- بزرگی و ارجمندی تواضع و فروتنی بر خلاف تصور متکبران، نه تنها سبب کوچک شدن انسان نمی‌شود، بلکه بر قدر و منزلت وی نیز می‌افزاید و موجب رفعت و بلندی مقام وی می‌گردد. 2- رشد و کمال متکبر نقایص و عیوب خود را نمی‌بیند و خود را مافوق همه می‌داند و از شنیدن هر مطلبی، به جز مدح و تملق مداحان، سرباز می‌زند، چنین شفعی غیر ممکن است که راه صلاح و سداد در پیش گیرد. 3- بهره‌وری از مواهب زندگی آراسته بودن به زیورهای اخلاقی، همچون تواضع، زمینه بهره‌مندی و استیفای هر چه بیشتر و بهتر از مواهب و نعمت‌های الهی را فراهم می‌آورد. فرد متواضع، به آسانی هر مطلبی را که نمی‌داند، می‌پرسد، در پای درس استاد زانو می‌زند و از خرمن فیضش برخوردار می‌گردد. 4- اصلاح و آرامش اظهار خضوع و تواضع، انسان را در اصلاح نفس و رهایی وی از مفاسد اجتماعی و اختلاف‌ها و نزاع‌ها، یاری می‌دهد. آرامش و سعادت وی را تامین می‌کند. 5- محبت و دوستی فروتنی دل‌های مردمان را نرم و نسبت به یکدیگر رئوف و مهربان می‌سازد. ادامه دارد ... منبع: طباطبایی، سید محمد هادی، کتابچه شهر قرآنی، شماره2، با اندکی تصرف، سازمان فرهنگی و هنری شهرداری تهران