بشر از روزی که فهمید آب مایه حیات است بر سر این مادهٔ مرکب بر روی سطح کره زمین و بستر اولیه حیات نزاع و درگیری داشت. طبق متون تاریخی قدیمی‌ترین جنگِ آب به ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح و بین دو قوم لاگاش و اوما در سومر باستان برمی‌گردد. این دو قبیله در استفاده مصرف کشاورزی آب با یکدیگر به مشکل خوردند و جنگی ۱۰۰ ساله را به عنوان اولین جنگِ آبی تاریخ بشریت تا جایی که حداقل امروزه می‌دانیم رقم زدند.

از همان موقع تا امروز که در سال ۲۰۲۴ میلادی هستیم، تا کنون ۱۶۳۴ درگیری کوچک و بزرگ داخلی و بین‌المللی بر سر آب داشته‌ایم، درگیری‌هایی که به آن «جنگ آب» گفته می‌شود. جنگ آب به معنای هرگونه مناقشه، منازعه یا جنگی است که بین گروه‌ها، جوامع و یا کشورهای مختلف بر سر منابع آبی به وقوع بپیوندد. مناقشاتی که ممکن است در مسئله تقسیم و نحوه استفاده، دسترسی، قطع دسترسی به منابع آبی باشد و حتی به آلودگی عمدی، سرقت و  از بین بردن آن‌ها نیز ختم شود و در بیان  دیگر به استفاده عامدانه یا حتی غیرعامدانه از آب به عنوان سلاح، جنگ آب گفته می‌شود.

گوشه‌ای از تنش‌های آبی جهان در سال ۲۰۲۳

همانطور که اشاره کردیم «جنگ آبی» اشکال مختلفی دارد و تقریبا در اکثر نقاط جهان هم به نوعی وجود دارد. جدیدترین نمونه ثبت شده از جنگ آب در غرب آسیا به بعد از ۷ اکتبر و تجاوز رژیم صهیونیستی به فلسطین برمی‌گردد که در آن منابع آبی مردم فلسطین آلوده شد. در اروپای شرقی پس از آغاز جنگ روسیه-اوکراین تا کنون چندین مورد حمله به سد گزارش شده است. در آفریقای شمالی پس از آغاز جنگ داخلی سودان بین ارتش و نیروهای شبه‌ نظامی، جریان آب و برق به سمت شهر خارطوم توسط شبه‌نظامی‌ها قطع شد. در جنوب صحرای آفریقا، بورکینافاسو، آفریقای جنوبی، کنیا مستقلا درگیر تنش‌های داخلی بر سر آب هستند.  در آمریکای شمالی ۷ ایالت کالیفرنیا، کلورادو، نیومکزیکو، نوادا، یوتا و وایومینگ به خاطر مصرف بی‌رویه و عدم هماهنگی با یکدیگر درگیر تنش آبی هستند. در آمریکای لاتین هم درگیری داخلی پرو به دلیل عدم دسترسی به آب کافی و اعتراضات خشونت آمیز جمهوری دومینیکن که به خاطر کمبود منابع و افزایش قیمت آب بود اشاره کرد.  در منطقه غرب آسیا به غیر از تجاوز رژیم صهیونیستی به غزه و منابع آبی آن می‌توان به مناقشات ایران و افغانستان در استفاده از منابع هیرمند، و درگیری‌های کوچکتر عراق و یمن اشاره کرد.

جنگ آب در منقطه MENA

اما چرا خیلی از کارشناسان باور دارند که خطر بروز جنگ آب در منطقه MENA که غرب آسیا و شمال آفریقا را در بر می‌گیرد بیشتر است؟ به طور کلی نحوه تمرکز جغرافیایی منابع طبیعی (آب) و محدودیت آن یکی از عوامل مهمی است که منجر می‌شود تا بازیگران دولتی و غیر دولتی به دنبال سوءاستفاده و غارت این منابع باشند. پروفسور فیلیپ لو بیون؛ استاد جغرافیای دانشگاه بریتیش کلمبیا معتقد است زمانی که یک منبع طبیعی مانند آب که جغرافیای ثابتی دارد و به تبع امکان بهره‌برداری از آن برای چند طرف وجود دارد احتمال غارت و منازعه برای دستیابی به آن بیشتر باشد. این تعریف دقیقا وضعیت منطقه MENA را نشان می‌دهد. سه حوزه آبی رودخانه اردن(مورد استفاده سوریه، فلسطین، لبنان، اردن و رژیم صهیونیستی) – دجله و فرات(ترکیه، سوریه، عراق، ایران و کویت) – رودخانه نیل(جمهوری دموکراتیک کنگو، تانزانیا، بروندی، رواندا، اوگاندا، کنیا، اتیوپی، اریتره، سودان جنوبی، سودان و مصر) و حوزه فرعی‌تری مانند رودخانه هیرمند (ایران، افغانستان)، از دیرباز تا کنون گلوگاه تنش‌های آبی منطقه بوده‌اند. بنابراین در کنار عواملی مثل تغییرات اقلیمی، جغرافیای خشک منطقه، کمبود منابع آبی، افزایش جمعیت و مصرف، بحران تروریسم و ... که همگی عاملی برای تنش‌های آبی هستند. قرار گیری منابع آبی منطقه MENA در جغرافیای مشترک یکی از عوامل اصلی است که زنگ خطر وقوع «جنگ آب» را در این منطقه به صدا در می‌آورد. در واقع بحران آب و نزاع بر سر آن در این منطقه از دوران باستان وجود داشته و در قرن بیست و یکم به اوج خود نزدیک می‌شود. شاید به همین دلیل بود که پطرس غالی دبیرکل سازمان ملل، در سال ۱۹۸۵ پیش بینی کرد: «جنگ بعدی در خاورمیانه(غرب آسیا) بر سر آب است»

منابع:

https://www.worldwater.org/conflict/list/

https://today.usc.edu/the-water-wars-of-the-future-are-here-today/

https://tisri.org/?id=d۰mxq۱۸f

https://en.wikipedia.org/wiki/Water_conflict_in_the_Middle_East_and_North_Africa