اهل در لغت به معنای خانواده و پیرو کیش است و ذمّه از ریشه "ذ‌م‌م" به معنی سرزنش کردن می‌آید و عهد و پیمان را ذمام می گویند که انسان با زیر پا گذاشتن آن سرزنش شود. ذمی به معنی پناه آور و اهل ذمه به غیرمسلمانی گفته می‌شود که در پناه اسلام باشد. 

پيشينه اهل ذمه در اسلام

در زمان هجرت پیامبر از مکه به مدينه و آغاز حكومت اسلامى و همزیستی مسلمانان با برخى اهل كتاب؛ از جمله يهوديان بنى‌قريظه و بنى‌نضير و بنى قينقاع، پيامبر با آنان عهدنامه‌هايى امضا كرد كه نخستين منشور زندگى مسالمت‌آميز ميان پيروان اديان الهى به شمار مى‌رود.

اهل ذمه در اصطلاح فقهی به چه معناست؟

در اصطلاح فقه اهل ذمه؛ قراردادی که میان مسلمانان و برخی از غیر مسلمانان منعقد می‌شود. و به موجب آن، این افراد ملزم به پرداخت جزیه و رعایت شرایطی دیگر می‌شوند و در مقابل حکومت اسلامی وظیفه دارد از مال، جان و دیگر حقوق آن‌ها حراست کند.

به غیرمسلمانانی که این قرارداد با آنان منعقد می‌شود "اهل ذمّه" می‌گویند. به همین دلیل اهل ذمّه با دادن جزیه، مال و جانشان در امنیت قرار می‌گیرد وبا بستن قرارداد ذمّه در پیمان مسلمانان داخل می‌شوند.  غرض از بستن این قرارداد، پایان دادن به تضاد و دشمنی میان پیروان ادیان و ایجاد نوعی اتحاد و همزیستی مسالمت‌آمیز میان مسلمانان و غیر مسلمانان در قلمرو حکومت اسلامی می باشد. از مزایای دیگر بستن قرارداد ذمه این است که باعث می شود پیروان ادیان دیگر با حقایق اسلام آشنا شوند و به دین اسلام تمایل پیدا کنند.

نکته مهم: طرف قرارداد در این عقد امام یا نایب خاص او و در عهد غیبت حاکم اسلامی است. 

شرایط عقدقرارداد با اهل ذمه 

برای چنین عقدی شرایط گوناگونی در فقه اسلامی بیان شده که مهم‌ترین آن‌ها عبارت است از:

- ‌پرداخت جزیه.
- خودداری از هر کاری که با مصالحه میان طرفین سازگار نباشد. (مانند جاسوسی کردن) 
- پرهیز از آزار رسانی به مسلمانان و انجام دادن کارهای خلاف. (مانند زنا و سرقت)
- ‌تظاهر نکردن به کارهای ناپسندی مانند نوشیدن شراب و خوردن گوشت خوک، هرچند در دین آنها جایز است.
- پرهیز از احداث کنیسه و ناقوس زدن.
- التزام به احکام قضایی مسلمانان. 

 

احكام اهل ذمه

در قرآن كريم احكام متعددى درباره اهل ذمّه مطرح شده است كه برخى از آنها مربوط به وظايف اهل ذمّه در برابر حكومت اسلامى بوده، شمارى ديگر درباره تكاليف مسلمانان و حكومت اسلامى در برابر اهل ذمّه است.

شرایط گواهى دادن اهل ذمّه

در صورت امكان و اختيار، شاهدان بايد مسلمان و عادل باشند؛ اما در فرض وجود ضرورت و دسترسى نداشتن به مسلمان عادل، شهادت اهل ذمّه عادل در دين خودشان بر اموال قابل پذيرش دانسته شده است.

شرایط احكام جزايى اهل ذمّه

در صورتى كه كار موجب حد از اهل ذمّه سرزند به استناد عموم آيات مربوط به حد، اقامه حد بر آنان واجب خواهد بود؛همچنين به نظر بيشتر فقهاى شيعه و اهل سنت در صورت كشته شدن عمدى ذمّى بدست مسلمان؛ برخى روايات، قاتل قصاص نمى‌گردد؛ اما برخى با استناد به عموم آيات قصاص و ادله ديگر چنين قاتلى را مشمول حکم قصاص دانسته‌اند؛ اما در صورتى كه مسلمان فردى از اهل‌ ذمّه را از روى خطا بكشد بايد ديه بپردازد.

شرایط مراوده با اهل ذمه و احسان كردن به آنان

قرآن در آياتى مسلمانان را از دوستى و مراوده با اهل كتاب كه بيشتر آنان همپيمان با مسلمانان؛ منع كرده است.

در آياتى ديگر علت منع دوستى با آنان اين امر دانسته شده كه اهل كتاب درصدد بازگرداندن مسلمانان از دينشان هستند؛ از مجموع آيات و علت هايى كه براى منع دوستى بيان گرديده مراوده و دوستى با آن دسته از غيرمسلمانان (اعم از اهل ذمه يا غير اهل ذمه) كه با مسلمانان دشمنى دارند و قصد گمراه كردن مسلمانان را داشته، خير و سعادتى را براى مسلمان نمى‌خواهند و عزت و استيلاى مسلمانان در اين رابطه از بين مى‌رود ممنوع است؛ اما در غير اين صورت ارتباط و احسان كردن به آنان جايز خواهد بود.

تعهداتی که فقها به موجب قرارداد ذمه برای اهل ذمه قائل می شوند

- هر مرد ذمی بالغ، آزاد و سالم،مکلف به پرداخت جزیه است
- ذمی نباید به دین اسلام حمله کند و یا نسبت به امور مسلمانان بی احترامی روا دارد
- ذمی نباید هیچ گونه جسارت و بی احترامی نسبت به پیامبر اسلام(ص) و قرآن روا دارد
- ذمی نباید به جان و مال مسلمانان تعرض کند و یا با تحریک و وسوسه، آن ها را به ارتداد بکشاند
- ذمی مجاز نیست که با زن مسلمان ازدواج کند و یا نسبت به او مرتکب فحشا شود.
- ذمی مجاز نیست که به دشمن کمک کند یا بیگانه حربی یا جاسوسان را پناه دهد و اسرار مسلمانان را فاش کند و یا به نفع دشمن جاسوسی نماید.

- ذمی اجازه ندارد شراب بفروشد یا رباخواری کند و آشکارا شراب بنوشد و گوشت خوک مصرف کند.
- ذمی باید لباس معین و مشخص بپوشد، زنار ببندد و کلاه بلند و رنگین برسر گذارد.
- ذمی اجازه ندارد سوار اسب شود و یا حامل اسلحه باشد، اما می تواند بر استر و الاغ سوار شود.
- ذمی نباید خانه را مرتفع تر از خانه مسلمانان بنا کند، بلکه ارجح است که کوتاه تر بسازد.
- ذمی نباید به هنگام خواندن دعا، صدای خود را بلند کند و یا ناقوس را بلند بنوازد.
- ذمی نباید بر جنازه مرده بلند بگرید و نیز باید مرده های خود را دور از مقابر مسلمانان در محل جداگانه ای دفن نماید.
تعهداتی که جامعه اسلامی به موجب قرارداد ذمه بر اهل ذمه قائل می شوند

نکته مهم: به‌مقتضای قرارداد ذمه، در برابر وظایفی که برای ذمیان مقرر می شد، مسوولیت ها و تعهداتی نیز متوجه جامعه اسلامی است که دولت مسوول و صلاحیتدار اسلامی می بایست با تمام امکاناتی که در اختیار دارد در انجام و اجرای آن تلاش نماید. نخستین مسوولیتی که به‌واسطه قرارداد ذمه بر عهده مسلمین (دولت اسلامی) است، تعهد مصونیت مطلق و همه جانبه متحدان ذمی بود که بر اساس آن، جان و مال و ناموس آن ها مورد حمایت و حفاظت کامل دولت اسلامی قرار گیرد و مانند سایر هم وطنان مسلمان از مصونیت همه جانبه بهره مند گردند. این تضمین و تعهد از دو ناحیه داخلی و خارجی صورت می پذیرفت:

- از ناحیه داخلی؛ همه افراد ذمی در سراسر قلمرو اسلامی نسبت به هرگونه تجاوز و سوء قصد به جان، مال و ناموس و سایر حقوق مشروع و قانونی خود مورد حمایت دولت اسلامی قرار می گرفتند.

- از ناحیه خارجی؛ مسلمانان موظفند که در صورت تهاجم نیروهای بیگانه به اهل ذمه ساکن قلمرو اسلامی، با تمام قوا به دفع تهاجم اقدام نمایند.

مسوولیت دیگری که مسلمانان بر اساس قرارداد ذمه بر عهده دارند؛ اعطای آزادی مذهبی به ذمیان است. آن ها می توانند با استفاده از حق مشروع خود در این زمینه، در مراسم و آداب مذهبی خود از آزادی و امنیت و مصونیت کامل برخوردار شوند. علاوه بر این، کلیه معابد و اماکن آنها مورد احترام جامعه اسلامی قرار گرفته و از امنیت و مصونیت کامل برخوردار باشد.

آزادی مسکن نیز از جمله تعهدات مسلمانان در برابر ذمیان است که به موجب آن، اهل ذمه می توانند هر نقطه از سرزمین اسلامی (به استثنای حرم و حجاز) را که مناسب بدانند، به عنوان مسکن موقت یا دایمی خود انتخاب کنند؛ این حق شامل آزادی درترک سرزمین اسلامی نیز می شود. همچنین اعطای استقلال قضایی به اهل ذمه در بعضی موارد؛ از جمله تعهدات دولت اسلامی است.

 

قوانین حقوق قضایی برای اهل ذمه

در اسلام با وجود این که حقوق ذمیان با قرارداد ذمه تضمین می شود، در مواردی حقوق قضایی نیز برای آنان در نظر گرفته شده است و به آن ها اجازه داده می شود تا در موارد ذیل از این حق مشروع خود استفاده نمایند:

- ذمی مدعی و مسلمان مدعی علیه باشد.
- مسلمان مدعی و ذمی مدعی علیه باشد.
- طرفین دعوی هر دو ذمی باشند.

قوانین مالیات اسلامی برای اهل ذمه

مالیات های اسلامی بخشی از نظام اقتصاد اسلامی هستند که برای تنظیم امور مالی جامعه اسلامی وضع شده اند؛ مانند خمس، زکات و جزیه سه نوع مالیات اسلامی هستند که دارای منشإ قرآنی بوده و در عصر رسول اکرم(ص) معمول بودند.

دو مالیات اول؛ تنها از مسلمانان اخذ می شد و مالیات سوم (جزیه) اختصاص به اهل کتاب دارد. طبیعی است که دریافت جزیه از اهل کتاب منوط به انجام تعهداتی از سوی حاکم اسلامی بود که در دوره حکومت خود می بایست بدان عمل نماید.

در باب میزان اخذ جزیه از اهل ذمه، بیش تر فقهای اسلامی بر این عقیده اند که اخذ جزیه بر اساس تنزیل بوده و میزان دریافت آن بسته به نظر حاکم اسلامی است.

تمام فقها متفق القول براین عقیده هستند که؛ بر فقیری که قادر به پرداخت جزیه نمی باشد و نیز بر پیران، زنان و کودکان پرداخت جزیه واجب نیست.

---