هفتم مهر سالروز تأسيس حزب توده ايران است. اين حزب حدود دو هفته پس از كناره گيرى رضاشاه از سلطنت، توسط گروهى از زندانيان سياسى سابق كه اعضاى گروه معروف ۵۳ نفر بودند تشكيل شد و تا سال ها يكى از تأثيرگذارترين گروه هاى سياسى در عرصه سياست ايران بود. در جلسه هيأت مؤسس حزب توده ايران كه در منزل سليمان ميرزا اسكندرى تشكيل شده بود، ۲۷ عضو آزاد شده گروه ۵۳ نفر، از جمله شيخ محمد يزدى، ايرج اسكندرى، عباس اسكندرى، رضا روستا، دكتر مرتضى يزدى، دكتر رضا رادمنش، عبدالحسين نوشين، دكتر محمد بهرامى، بزرگ علوى و على اميرخيزى شركت داشتند. سليمان ميرزا اسكندرى در همان نخستين جلسه به عنوان دبيركل حزب انتخاب شد. نخستين اهداف گروه، تأمين آزادى اعضاى ۵۳ نفر كه هنوز زندانى بودند، تثبيت حزب توده به عنوان يك سازمان قانونى، انتشار يك روزنامه و تدوين برنامه اى بود كه بتواند علاوه بر ماركسيست ها، دموكرات ها و اصلاح طلبان غيرماركسيست راديكال را نيز جذب كند. گروهى كه در تاريخ ايران به ۵۳ نفر مشهورند، حلقه اى از جوانان علاقه مند به سوسياليسم بودند كه گرد شخصيت دكتر تقى ارانى و مجله اى كه او به نام «دنيا» منتشر مى كرد جمع شدند و در سال ۱۳۱۶ توسط شهربانى رضاشاه به زندان افتادند. ارانى كه در آلمان تحصيل كرده بود، پس از بازگشت به ايران به عنوان معلم مشغول به كار شد و به انتشار مطالب علمى و نظرى در مجله اى به نام دنيا پرداخت. او به سرعت توانست گروهى از جوانان علاقه مند را گرد خود جمع كند. اين گروه با وجود اينكه هنوز وارد فعاليت جدى سياسى نشده بود، در اثر ندانم كارى يكى از اعضا لو رفت و همه اعضاى آن دستگير و محاكمه شدند. دكتر ارانى، رهبر گروه در زندان درگذشت ولى بازماندگان گروه پس از فروپاشى ديكتاتورى رضاشاه توانستند حزب توده ايران را تشكيل دهند.حزب توده به سرعت به بخش بزرگى از اهداف اوليه اش دست يافت. هنوز سال ۱۳۲۰ به پايان نرسيده بود كه اعضاى باقى مانده ۵۳ نفر آزاد شدند، حزب دو روزنامه منتشر كرد، پليس فعاليت حزب را به رسميت شناخت و برنامه موقت حزب انتشار يافت . حزب توده با وجود گرايش همه رهبران و مؤسسانش نمى توانست از عنوان كمونيسم استفاده كند، زيرا قانون اساسى كشور داشتن «مرام اشتراكى» را ممنوع كرده بود. در اسفند 1320 نخستین شماره روزنامه منتشر شد و باشگاه حزب نیز در دفتر روزنامه در خیابان اسلامبول فعالیت خود را آغاز کرد، اما پیش از سیاست روزنامه ای دیگر با سیاست ضد فاشیستی و با حمایت انگلیسی‌ها و روس‌ها به نام روزنامه مردم منتشر شد که صاحب امتیاز آن مصطفی فاتح، رئیس شرکت انگلیسی نفت، بود و نویسندگان آن را اعضای حزب توده همچون احسان طبری، انورخامه ای، عبدالحسین نوشین و ... تشکیل می دادند. مطالب این روزنامه بر ضد آلمان هیتلری و متحدین و حمایت از متفقین بود. هزینه چاپ روزنامه نیز از سوی شوروی و انگلیس که نیروهایشان در ایران مستقر بودند پرداخت می‌شد. برخی از اعضای حزب با اداره روزنامه توسط فاتح مخالف بودند و از همین رو پس از آنکه خطر فاشیست‌ها برطرف شد روزنامه کاملاً در اختیار حزب توده و روسها قرار گرفت. حزب اندک اندک رونق می گرفت. در 1321 باشگاه حزب رسماً در خیابان فردوسی گشایش یافت و بر تعداد اعضای حزب افزوده می‌شد و برای انجام برخی اصلاحات در مهر 1321 نخستین کنفرانس ایالتی خود را به صورت محرمانه تشکیل داد. در انتخابات دوره چهاردهم مجلس شورای ملی حزب توده نیز بیست نامزد داشت و از این بیست نفر با مساعدتهایی که روسها انجام می دادند هشت نفر به مجلس راه یافتند و فراکسیون حزب توده را تشکیل دادند. نمایندگان حزب در شمال ایران بیشترین آراء را به دست آوردند، درست در مناطقی که در اشغال نیروهای شوروی بود. این هشت نفر عبارت بودند از: اردشیر آوانسیان نماینده ارامنه شمال، محمد پروین گنابادی نماینده سبزوار، عبدالصمد کامبخش نماینده قزوین، ایرج اسکندری نماینده ساری و تنکابن، رضا رادمنش نماینده لنگرود و لاهیجان، ولی الله شهاب فردوس نماینده فردوس و تون و طبس، فریدون کشاورز نماینده بندرپهلوی و تقی فداکار نماینده اصفهان. حزب توده به رغم موفقيت هايى كه به ويژه در سال هاى اول در گسترش به نقاط مختلف كشور داشت، هرگز به اهداف بلندپروازانه اش نرسيد. اين حزب در دو سال نخست فعاليت، سازمان خود را در مناطق شمال كشور (كه تحت اشغال ارتش اتحاد شوروى بود) گسترش داد. سپس به عضوگيرى در جنوب كشور (به ويژه ميان كارگران صنعت نفت) پرداخت. گروهى از جناح اصلاح طلب حزب كه به سياست ها، شيوه رهبرى و نوع رابطه حزب با سفارت شوروى انتقاد داشت سرانجام در آذر ۱۳۲۶ ناچار به انشعاب شد.در سال ۱۳۲۷ و پس از يك سوءقصد ناموفق عليه شاه، حزب توده رسماً غيرقانونى اعلام شد و رهبران آن يا گريختند و يا دستگير شدند. دو سال بعد و همزمان با اوج گيرى نهضت ملى، حزب توده نيز بار ديگر به تجديد سازمان پرداخت و فعاليت خود را از سر گرفت. در مورد موضع گيرى هاى حزب توده در جريان نهضت ملى انتقادات فراوانى مطرح شده است. گروهى از رهبران حزب توده، اقدامات خود را در اين دوره سرنوشت ساز موجه دانسته اند، هر چند سال بعد از كودتاى ۲۸ مرداد ،۱۳۳۲ رهبرى حزب رسماً به اشتباه خود در جريان نهضت ملى اعتراف كرد.در سال هاى پس از كودتا روند فعاليت هاى حزب توده كاملاً رو به افول گذاشت و در دوره اى به فعاليت هاى بسيار محدود در خارج از كشور خلاصه شد. ساواك با موفقيت فعاليت هاى حزب را سركوب كرد، پايگاه مردمى حزب در اثر دگرگونى هاى اجتماعى و اقتصادى از ميان رفت و رهبران سالخورده آن به تدريج از دور خارج شدند. علاوه بر اين انشعاب هاى متعدد موقعيت حزب را تضعيف كرد. اين وضعيت تا آستانه انقلاب ادامه يافت تا اينكه در شرايط بحرانى سال ،۱۳۵۷ فعاليت هاى حزب توده در ايران دوباره آغاز شد. پی نوشت: 1- سایت فرارو 2- سایت خبرگزاری فارس 3- موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی