خداوند دارای صفات مختلفی است اما شاید دو صفت رحمانیت و رحیمیت بیش از سایر صفات الهی کاربرد دارد و در هر نمازی و در ابتدای شروع هر کاری به کار برده می شود. اما تفاوت این دو مفهوم در چیست؟ تفاوت صفت رحمانیت و رحیمیت مشهور در میان گروهى از مفسران این است که صفت «رحمان»، اشاره به رحمت عام خدا است که شامل دوست و دشمن، مؤمن و کافر و نیکوکار و بدکار می‌باشد؛ زیرا می‌دانیم «باران رحمت بی‌حسابش همه را رسیده، و خوان نعمت بی‌دریغش همه جا کشیده» و همه بندگان از مواهب گوناگون حیات بهره‌‏مندند، و روزى خویش را از سفره گسترده نعمت‌هاى بی‌پایانش بر می‌گیرند، این همان رحمت عام او است که پهنه هستى را در بر گرفته و همگان در دریاى آن غوطه‌‏ورند. ولى «رحیم» اشاره به رحمت خاص پروردگار است که ویژه بندگان مطیع و صالح و فرمانبردار است؛ زیرا آنها به حکم ایمان و عمل صالح، شایستگى این را یافته‌‏اند که از رحمت و بخشش و احسان خاصى که آلودگان و تبه‌کاران از آن سهمى ندارند، بهره‌‏مند گردند. آیت الله سید صادق روحانی نیز دراینباره می فرماید: «از روایات نقل شده از اهل بیت علیهم السلام در این باره، چنین استفاده می شود که تفاوت معنا مربوط به تعلق رحمت است. در صفت رحمانیت ، رحمت خداوند به همه مخلوقات از جمله انسان‌های مومن و کافر و نیز غیر انسان‌ها تعلق می گیرد اما در صفت رحیمیت، رحمت الهی ویژه ی انسان مومن است و نه تنها غیر انسان را در بر نمی گیرد که حتی شامل غیر مؤمنین نیز نمی شود. این حالت هم در دنیا و هم در آخرت، جریان دارد و در برخی از دعاها نیز بدان اشاره رفته است.» آیا بهره مندی از نعمت های دنیا مصداق مورد رحمت قرار گرفتن است؟ آنچنانكه از امام صادق (ع) نقل شده كه فرمود: والله اله کل شیء، الرحمن لجمیع خلقه؛ الرحیم بالمؤمنین خاصه [1] خداوند، خدای همه چیز است، رحمانیت او برای تمام مخلوقات و رحیمیت او مخصوص مؤمنین است اما بايد توجه داشته باشيد كه بهر مندي بيشتر از نعمتهاي ظاهري دنيا دليل بر شمول رحمانيت بيشتر و و در نتيجه سعادت آنها نيست چرا كه قرآن و عمل ائمه به عنوان الگوي كامل يگانه عامل سعادت را عمل به دستورات خدا و در نتيجه تقوا و رسيدن به نعمتهاي ابدي دانسته و مي فرمايد: «مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى‏ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُون؛[2] هر كس كار شايسته ‏اى انجام دهد، خواه مرد باشد يا زن، در حالى كه مؤمن است، او را به حياتى پاك زنده مى‏ داريم و پاداش آنها را به بهترين اعمالى كه انجام مى‏ دادند، خواهيم داد» آنچنانكه در سيره ائمه نيز بهره مندي كامل آنها را از نعمت هاي به ظاهر مادي را مشاهده نمي كنيم و چه بسا در برخي مواقع بهرمندي ديگران از نعمتهاي ظاهري، نه تنها عاملي براي سعادت آنها نبوده بلكه به خاطر اعمال سوء خود آنها ، به عنوان عاملي براي گمراهي و دوري بيشتر از خداوند باشد لذا خداوند در قرآن مي فرمايد: «أَ يَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنين"نُسَارِعُ لهَمْ فىِ الخَيرْاتِ بَل لَّا يَشْعُرُون؛ [3] آن ها گمان مى‏ كنند اموال و فرزندانى كه بعنوان كمك به آنان مى‏ دهيم براى اين است كه درهاى خيرات را با شتاب به روى آنها بگشاييم!! » جمع بندی در دعای جوشن کبیر می خوانیم «یا من سبقت رحمته غضبه» یعنی ای کسی که رحمتش بر غضبش پیشی دارد. این عبارت بسیار امیدبخش است. از طرفی گفته شد خداوند علاوه بر رحمت خاصه یک رحمت عامی دارد که هر کسی می تواند مورد آن رحمت قرار گیرد. پس از رحمت خداوند ناامید نباشیم... پی نوشت ها: [1] معاني الاخبارچ دفتر انتشارات اسلامي ، قم 1361 ه ش ، ص 3 [2] نحل (16) آيه 97. [3] مومنون (23) آيه 55 و 56 . منابع: اسلام کوئست شفقنا پاسخگو