پرسش:آيا در صدر اسلام كه يهوديان و مسيحيان و ... به مسلمانان جزيه مي دادند در لباس پوشيدن و آرايش و ... (مثل كراوات زدن، حجاب نداشتن زنان، لباس تنگ پوشيدن و ...) در آن زمان كاملا آزاد بودند؟
پاسخ: از تاريخ استفاده مي‏شود كه اهل كتاب هم حجاب داشتند. منتها حجاب‏ آنان با حجاب‏ مسلمين فرق داشته است. شايد اين‏كه در روايات اسلامي داريم كنيزها واجب نيست سرشان را بپوشانند، به خاطر اين بوده كه اينان مسلمان نبودند، تحت حكومت اسلامي آمدند و حجاب را در تمام بدن رعايت مي‏كنند، منتها در موهاي سر رعايت نمي‏كردند. اين در حالي است كه ما مي‏بينيم بعضي از اهل كتاب هم پوشش سر را رعايت مي‏كردند. در مورد حكومت اسلامي كه نسبت به اين‏ها چگونه رفتار كردند، به يقين حكومت اسلامي، فشار زيادي روي اهل كتاب و اهل ذمه نداشته و شايد در ميان آن‏ها زناني بودند كه موهاي خود را نمي‏پوشاندند و در اجتماع ظاهر مي‏شدند؛ ولي گاهي مي‏شود اگر تبعيضي ميان زنان مسلمان و غير مسلمان در يك جامعه واقع شود، به عنوان ثانوي، منشأ مشكلات مي‏شود؛ مثل زنان عصر ما، حكومت اسلامي مي‏تواند از آن‏ها هم بخواهد براي رعايت احترام جامعه اسلامي و همرنگ شدن با مسلمين و براي اين‏كه در محيط تبعيضي نباشد، احتراماً ارزش‏هاي كشوري را كه در آن زندگي مي‏كنند، رعايت كنند. كه يكي از آن ارزش‏ها حجاب است. (برگرفته از: فرهنگ حجاب؛ بيم‏ها و اميدها، قم: دفتر مطالعات ديني زنان، 138)
آنچه مسلم است چه در عصر نبى اكرم(ص) و چه در عصر حضرت على(ع)، مسأله امر به معروف ونهى از منكراجرا مى‏گشته و در حد امكان جلوى بى‏حجابى و بدحجابى گرفته مى‏شد. اينكه تا چه حد ممكن بوده، بستگى به ميزان قدرت اجرايى آن بزرگواران داشته است. چه بسا امروزه، قدرت اجرائى‏مان بيشتر باشد و ابزار، امكانات،وسايل و نيروى انسانى بيشترى در اختيار داشته باشيم. بايد دانست که حجاب زنان در طول تاريخ با توجه به فرهنگ و رسوم قبايل و ملتها به گونه هاي مختلف رعايت مي شده زيرا زنان به عنوان ناموس خانواده هميشه مورد حمايت و حفاظت بوده اند. آنچه اسلام به آن پرداخته حجاب کاملتر و برتر مي باشد که براي توضيح بيشتر به نكاتى اشاره مى‏كنيم:

1- حكم حجاب در سال ششم هجرت تشريع گرديد. شاهد بر آن، آيات سوره نور است. در همين زمان بود كه منافقان و اراذل و اوباش در صدد برآمدند با ايجاد شايعه درباره زنان پيامبر(ص) و با درست كردن مزاحمت‏ها راهى براى زنان آزاده به بهانه كنيز انگاشتن آنها قلوب پيامبر و مسلمانان را جريحه‏دار بكنند. به دنبال اين اوضاع و شرايط بود كه خداوند آيات مربوط به پوشش را براى بازگويى به امت نازل فرمود.
2- آيات مربوط به حجاب در دو سوره از قرآن (نور و احزاب) آمده است. سوره نور، آيه 30 و 31 كيفيت پوشش را بيان مى‏كند. ابتدا مى‏فرمايد: بگو (اى پيامبر) براى مؤمنين و مؤمنات كه نگاه‏هايشان را كوتاه كنند يعنى هنگام نگاه به يكديگر به صورت خيره به هم نگاه نكنند. از نگاه به گونه وراندازى و استقلالى پرهيز كنند. آنگاه به زنان مومن خطاب كرده و مى‏فرمايد: «وليضربن بخمرهن على جيوبهن»؛ مى‏بايد روسرى خود را بر روى سينه و گريبان خويش قرار دهند»، (احزاب، آيه 59). هم به اين مطلب اشاره دارد. در اين آيه چنين آمده است: اى پيغمبر... به زنان مؤمن بگو كه جلباب‏هاي (روسري) خويش را به خود نزديك سازند. روشن است كه وقتى به زن بگويند روسرى‏ات را به خود نزديك كن مقصود اين است آن را رها نكن، آن را جمع و جور كن و خود را با آن بپوشان. اطلاعات بيشتر درباره كيفيت خاص پوشش را از همان آيه 31 سوره نور كه گذشت بهتر مى‏توان استنباط كرد.
3- صاحب كشاف، وضع زنان را در پيش از نزول آيات حجاب چنين شرح مى‏دهد: زنان، گريبان‏هايشان گشاد و باز بود، گردن و سينه و اطراف سينه‏هاشان ديده مى‏شد و داخل روسرى‏ها را معمولاً از پشت سر برمى‏گرداندند و قهراً قسمت‏هاى گردن و بناگوش و سينه ديده مى‏شد، (كشاف، ج 3، ص 231).
حكم پوشش اسلامي با نزول اين آيه از قرآن اعلام گرديد: «قل للمؤمنين يغضوا من أبصارهم و يحفظوا فروجهم ذلك ازكي لهم ان الله خبير بما يصنعون و قل للمؤمنات يغضضن من أبصارهن و يحفظن فروجهن و لا يبدين زينتهن الا ما ظهر منها وليضربن بخمرهن علي جيوبهن ...»؛ (سوره نور، آيه 31) در اين آيه با جمله «و ليضربن بخمرهن علي جيوبهن» پوشش اسلامي بيان شده است. اين جمله مي گويد: زنان مؤمن روسري خودشان را طوري بكنند كه گريبانشان با اين روسري پوشانده شود و در نتيجه گوشها، گوشواره ها، گردن و سينه پوشانده شود.
در شأن نزول اين آيه در روايت حضرت امام باقر(ع) آمده است: يكي از جوانان مدينه با يكي از زنان مدينه روبرو شد. در آن زمان زنان روسري خود را به پشت گردن مي انداختند. وقتي كه آن زن از كنار اين جوان گذشت، به آن زن خيره شد و از پشر سر به او نگاه مي كرد. اين جوان در پي او راه افتاد و داخل كوچه اي شد و در حال راه رفتن، استخوان يا شيشه به او اصابت كرد و زخمي شد. او پيش خود گفت: بايد خدمت پيامبر اسلام(ص) برسم و داستان را براي او بگويم. آن جوان نزد پيامبر آمد و پيامبر فرمود: چه شده است؟! در اين حال جبرئيل نازل شد و اين آيه را براي پيامبر آورد، (وسائل الشيعه7 ج 14، ص 138، باب 104، ح 4، مقدمات نكاح، تفسير صافي، ج 2، ص 165، چاپ دو مجلدي، تفسير برهان، ج 3، ص 129، چاپ رحلي، الميزان، ج 15، چاپ بيروت، عربي، طبع دوم، ص 435)
از اين آيه و حديث، وضع پوشش زنان عرب جاهلي به دست مي آيد. زنان جاهلي، پيراهني مي پوشيدند كه سينه اش باز مي ماند، روسري آنها تنها سر را مي پوشانيد و ادامه روسري از پشت گوشها به پشت گردن انداخته مي شد و در نتيجه گاهي برخي زينتهاي آنها ديده مي شد. آيه شريفه نازل شد و دستور داد كه روسري خود را طوري بپوشند كه گوش، گردن، سينه و زينتهاي آنها ديده نشود و مسلمانان پس از نزول آيه، به آن عمل كردند، (مسأْله حجاب، چاپ 52، 1379، ص 139، تفسير نمونه، ج 14، ص 440، الميزان، ج 15، ص 116، تفسير كشاف، ج 3، ص 231)
زنان عرب جاهلي يك روسوري ديگري هم داشتند كه بزرگتر از روسري معمولي بود. اين روسري از چادر كوچكتر و از روسري معمولي بزرگتر بود. روسري بزرگ مخصوص بيرون بود. استفاده از روسري بزرگ در آن زمان، دو جور بوده است. برخي از آن به عنوان لباس تشريفاتي استفاده مي كردند ولي برخي از زنان به عنوان پوشش استفاده مي كردند همانطوري كه در عصر ما در ايران چادر به دو صورت به كار مي رود. برخي آن را به عنوان پوشش كاملتر به كار مي برند و برخي فقط به عنوان تشريفات به كار مي برند و هيچگونه پوششي به حساب نمي آيد. آيه 59 سوره احزاب نازل شد و به زنان مؤمن دستور داد كه روسري بزرگ را به عنوان پوشش كاملتر به كار ببرند و مسلمانان از آن زمان به بعد چنين كردند. در آيه 59 سوره احزاب آمده است: «... يدنين عليهن من جلابيبهن ...» جلابيب، جمع جلباب و به معناي لباسي است كه از روسري معلمولي بزرگتر و از چادر و عبا كوچكتر است، (مسأله حجاب، ص 174، چاپ 38 و تفسير نمونه، ج 17، ص 426 به بعد) اين آيه در صدد بيان حكم ديگري در مورد پوشش نيست بلكه اين آيه تأكيد است بر عمل كردن به آيه سوره نور كه حكم پوشش اسلامي را بيان مي كند، (مسأله حجاب، ص 178، چاپ 38 و تفسير نمونه، ج 17، ص 426 به بعد)
بنابراين زنان عربي، لباس خاصي داشتند و با نزول حكم اسلامي پوشش، خود را بر اساس پوشش اسلامي پوشاندند و زنان مؤمن اين حكم را خوب مراعات مي كردند و خود را در برابر مردان نامحرم مي پوشاندند.
توجه داشته باشيد كه هدف اساسي اين است كه مردان و زنان طوري عمل كنند كه فساد آور نباشد و آنانكه به حقيقت، دين اسلام را پذيرفتند، آنگونه عمل مي كردند كه دين دستور داده بود. اگر زن يا مرد، پوششي به خود بگيرد كه زبان حال آن پوشش، دعوت به فساد باشد، اين پوشش، اسلامي نيست حتي اگر به صورت ظاهر هم اسلامي باشد همان طوري كه اگر كسي نماز بخواند و هدفش ريا باشد، آن نماز نماز نيست گرچه بصورت ظاهر هم نماز باشد. بر اين اساس هم مردان و هم زنان بايد در پياده كردن پوشش اسلامي به هدف اساسي دين اسلام توجه كنند. البته به اين مطلب توجه بكنيم كه شكل لباس، در عصر ها و زمانهاي مختلف، متحول مي شود ولي آن هدف اساسي همواره ثابت است. اگر لباس، لباسي باشد كه دعوت به فساد نكند و آن مواضعي كه بايد پوشانده شود، پوشانده شود، در اين صورت، آن لباس اشكالي نخواهد داشت و چنين نيست كه در همه كشورها و همه شهرها لباس همه مردم يكسان باشد. سليقه ها، عادتها، فرهنگها و شرائط جغرافيائي متفاوت است و به خاطر همين، لباس ها هم متفاوت است. ترديدي نيست كه حجاب يكي از ضروريات دين اسلام و بي حجابي جزء منكرات شمرده مي شود و آيات و روايات فراواني كه در زمينه فريضه امر به معروف و نهي از منكر آمده، بر اين تأكيد دارند كه بايد با تظاهر گناه و فساد با شرائطش مبارزه شود. يكي از آن ها پديده بي حجابي است. و اين دستور به صورت يك قضيه حقيقي و قانون ملي الاهي بيان شده و همگان را در گستره خود قرار مي دهد، پيامبر(ص) و اميرالمؤمنين(ع) نيز از اين قانون مستثني نيستند. لذا آن چه مهم است رعايت مراتب امر به معروف و نهي از منكر و چگونگي اجراي آن مي باشد كه در زمان پيامبر(ص) و بعد از آن در ميان دين داران معمول بوده است به طوري كه مردم به طور زباني تذكر مي دادند و با بيان آيات و روايات هشدار مي دادند. و اما مرحله نظارت بر توليد كنندگان لباسها و كنترل واردات و ممنوعيت حضور در برخي مكان ها و ديگر روشهاي باز دارنده به عهده نيروهاي مجاز مي باشد.
توجه داشته باشيد كه از سوي پيامبر و امامان با بدحجابي برخورد بد نمي شد بلكه آنها را هدايت مي كردند.در حديثي آمده است كه نگاه به سر و موهاي سر زنان اهل تهامه شبه جزيره و اعراب و اهل عراق و كافران اشكالي ندارد .(وسائل الشيعه ج 14 ص 149 باب 113 حديث اول ) البته اين نگاه، نگاه شهوي نيست بلكه نگاه معمولي است و گرنه نگاه شهوي درست نيست . اگر زني ديوانه باشد و موهاي سرش بيرون باشد نگاه كردن به موهاي سر او اشكالي ندارد .( همان)
اينگونه روايات نشان مي دهند كه از طرف امامان با بد حجابي برخورد مناسب صورت مي گرفته است .
به اين نكته هم توجه داشته باشيد كه در طول تاريخ امامان حاكم نبودند و فقط حضرت علي عليه السلام چند سال حاكم شد و او را هم كشتند و مانع اجراي درست دين خدا شدند .