اسلام براي همه مراحل زندگي به ويژه ازدواج، برنامه‌هاي جامعي دارد. از جمله‌ اين برنامه‌ها؛ وظيفه‌ها و مسئوليت‌هاي دوجانبه‌اي است كه دين مبين اسلام براي همسران قرار داده و آنان را به انجام آن، امر كرده است. به طور گذرا به برخي از مهم‌ترين اين مسئوليت‌ها مي‌پردازيم.

1ـ نفقه و فراهم آوردن نيازهاي ضروري
وجوب نفقه و هزينه خانواده بر شوهر در شمار مسلمات فقه و حقوق اسلامي است. وجوب نفقه دو شرط دارد: دايم بودن ازدواج و تمكين زن از شوهر.[82]هم‌چنين از غذا، لباس، فرش، وسايل آشپزي و اثاثيه، وسايل آرايش، مسكن، خدمت كار متناسب با شأن زن و بر اساس عرف و عادت، در شمار نفقه نام برده‌اند.

امام صادق(عليه‌السلام) در پاسخ به گروهي كه در باره حق زن بر شوهر پرسيده بودند، فرمود: او را سير كند و تنش را بپوشاند و... .

هم چنين، در حديثي ديگر، زن را يكي از كساني مي‌داند كه نفقه و پرداخت هزينه زندگي او بر مرد واجب است.


2ـ برآوردن نيازهاي جنسي
يكي از وظيفه‌هاي مهم مرد، برآوردن نيازهاي جنسي همسر است. به امام رضا(عليه ‌السلام) گفتند: مردي همسر جواني دارد، ولي به دليل مصيبتي كه بر او وارد شده، چند ماه ـ بلكه يك سال ـ است همسرش را ترك كرده است. البته او قصد آزار دادن زنش را نداشته و اين كار تنها به دليل مصيبتي است كه به او رسيده است. آيا او در اين مورد، گناه كرده است؟ امام رضا(عليه‌السلام) فرمود: اگر زنش را 4 ماه ترك كند (در امر زناشويي) پس از آن گناه كرده است.


3ـ اكرام و محبت
در ديدگاه اسلامي، زن همانند امانتي در دست شوهر است. بنابراين، شوهر نبايد اين امانت الهي را تباه كند، بلكه بايد گرامي بدارد و دوست داشته باشد. پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) فرمود: از دنياي شما تنها زنان و بوي خوش را بهره گرفتم.

اكرام و محبت همسر و آزار ندادن او آن قدر مهم است كه پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) آزار زن را سبب نپذيرفته شدن نماز و روزه و كار نيك مرد معرفي مي‌كند. امام علي(عليه‌السلام) در نامه‌اي خطاب به امام حسن(عليه‌السلام) فرمود: زن دسته ريحانه (ظريف) است نه قهرمان.

اين سخن بدان معنا است كه رفتار و كردار مرد نسبت به همسرش بايد مانند رفتار با يك دسته گل باشد. در حديثي ديگر، پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد: زن لعبت (و مسرت بخش زندگي) است. هر كس زن بگيرد، نبايد او را تباه و ضايع كند.

هم چنين ايشان مي‌فرمايد: كسي كه زن مي‌گيرد بايد به او احترام بگذارد.


4ـ ارشاد و هدايت
در بخش پي‌آمدهاي فردي ازدواج گفتيم كه ا زدواج مايه تكامل دين است. شوهر بايد از دين و ايمان زن پاسداري كند و بر آن بيفزايد. از امام صادق(عليه‌السلام) پرسيدند: خداوند مي‌فرمايد: خود و كسان خود را از آتشي كه هيزمش، انسان‌ها و سنگ است، نگه داريد[92] ما چگونه زنان خود را از ا ين آتش حفظ كنيم؟ امام فرمود: به زنان‌تان امر (به معروف) ونهي از منكر كنيد.

علامه مجلسي در توضيح آيه 6 سوره تحريم، 4 وظيفه را براي سرپرست خانواده برمي‌شمارد: دعوت خانواده به پرستش خداوند، آموزش احكام و واجبات، نهي از زشت‌كاري‌ها، تشويق به كارهاي نيك.


5ـ توسعه در امر زندگي و گشاده دستي
اسلام تنها به فراهم آوردن هزينه‌هاي واجب زن بسنده نكرده است. در مواردي، افزون بر واجب دانستن نفقه زن، مرد را تشويق مي‌كند كه براي نشان دادن مهر و محبت خود، هدايايي براي زن بخرد و با پرهيز از بخل ورزيدن، در زندگي، دستي گشاده داشته باشد. امام رضا(عليه‌السلام) فرمود: بر صاحب نعمت واجب است كه بر عيالش گشاده دستي داشته باشد.

پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) نيز در تشبيه زيبايي مي‌فرمايد: همانا مؤمن همانند رفتار خداوند در حق خانواده‌اش عمل كند. هرگاه خداوند در روزي به او وسعت داد، او نيز توسعه بدهد و هرگاه خداوند در روزي بر او سخت گرفت، او هم سخت بگيرد.

ايشان در نكوهش بخل فرموده است: كدام درد از بخل و خسيس بودن درد ناك‌تر است.

هم چنين احاديثي وجود دارد كه مرد را به خريدن تحفه براي زن تشويق مي‌كند.

رسول خدا(صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد: كسي كه به بازار برود و هديه‌اي براي عيالش بخرد، مانند كسي است كه حامل صدقه‌اي براي مستمندان است.

امام سجاد(عليه‌السلام) مي‌فرمايد: بازار رفتن و خريد يك درهم گوشت براي همسرم كه ميل به خوردن آن پيدا كرده، براي من از بنده آزاد كردن دوست داشتني تر است.

البته ا ين گشاده دستي نبايد به اسراف و تبذير بيانجامد؛ زيرا عقل و شرع، آدمي را به ميانه روي سفارش مي‌كنند. رسول خدا(صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد: هر كس در زندگي، ميانه روي پيشه كند، خداوند به او روزي مي‌دهد و هر كس تبذير و اسراف كند، خداوند آن را حرام كرده است.


6ـ درگذشتن از خطاي زن
اسلام به مرد سفارش مي‌كند كه اگر زن، خطايي انجام داد، او را ببخشد، و در صورت بداخلاقي زن، بردباري ورزد. پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد: هر مردي كه بر بدي اخلاق زنش صبر كند، خداوند براي هر صبر او در برابر اين بداخلاقي همان پاداش را مي‌دهد كه به صبر ايوب در برابر بلاهايش داد.

ايشان در حديثي ديگر مي‌فرمايد: هر كس براي رضا‌ي خدا در برابر اخلاق بد زنش صبر كند، خداوند پاداش شاكران را به او مي‌دهد.

امام صادق(عليه‌السلام) در حديثي كه در گذشتن از خطا را از حقوق زن بر مرد، معرفي مي‌كند، مي‌فرمايد: پدرم زني داشت كه آزارش مي‌داد، ولي پدرم، او را مي‌بخشيد.


7ـ آراستگي
تأكيد اسلام بر آراستگي و پاكيزگي و بهره‌گري از عطر و بوي خوش و... مخصوص زنان نيست، بلكه مردان را نيز در برمي‌گيرد. اين نكته در حديث زيبايي به خوبي بيان شده است. حسن بن مبهم مي‌گويد: امام كاظم(عليه‌السلام) را ديدم در حالي كه خضاب كرده بود. گفتم: فدايت شوم (شما هم) خضاب كرده‌ايد (و خود را آراسته‌ايد؟) امام فرمود: آري، آراستگي از آن چيزهايي است كه عفت زن را افزون مي‌كند. زنان بدين سبب آلوده شده‌اند، كه شوهرانشان، خود را نياراستند. ايشان سپس فرمود: آيا دوست داري كه همسرت را بدون آرايش و در ژوليدگي ببيني؟ گفتم: نه. فرمود: او هم چنين است، نظافت و خوش بو بودن و كوتاه كردن مو از اخلاق پيامبران(عليهم‌السلام) است.

اين‌ها شمه‌اي كوتاه از مسئوليت‌هاي مرد و حقوق زن بر شوهر بود. افزون بر اين ‌ها مرد بايد وظيفه‌هايي هم چون: همكاري در منزل، خوش زباني، احترام به خانواده زن، همكاري با زن در پرورش فرزندان و ديگر اصول انساني و اسلامي را نيز رعايت كند.
گفتني است برخي از اين وظيفه‌ها مانند نفقه، واجب و برخي ديگر مانند توسعه در زندگي، مستحب است. هم چنين اين وظيفه‌ها با رويكرد حديثي بيان مي‌شود.

پایان بخش اول

منبع: سایت موسسه جهانی سبطین