نظر اسلام درباره اوقات فراغت و نحوه گذراندن آن
بر اساس آموزه های اسلام، میل به تفریح یکی از نیازهای طبیعی است که با سرشت انسان آمیخته شده و از آغاز تا پایان زندگی همواره وجود دارد، به طوری که در دوران کودکی به شکل بازی های کودکانه انجام می شود و در بزرگسالی به اعتبار تفاوت شرایط اجتماعی و خانوادگی به اشکال گوناگون تحقق می پذیرد. همچنین به همان اندازه که انسان به انجام امور عبادی و مادی دعوت شده، در مورد توجه به اوقات فراغت نیز به وی توصیه هایی شده است. بنابراین توجه به اوقات فراغت از موارد خاصی است که هر مسلمان نباید نسبت به آن بی اعتنا باشد و باید نهایت بهره روحی و معنوی را از آن بگیرد.
اسلام به جهت گیری های عملی انسان تاکید دارد و وی را مکلف می کند تا نسبت به گذراندن اوقات فراغتش احساس مسئولیت کند. از همه مهمتر آن که انسان را موظف به اطاعت وعبادت کرده است. به طور کلی نظر اسلام در مورد پدیده اوقات فراغت در موارد زیر خلاصه می شود:
الف) احکام و دستورهای اسلام در برنامه های تعلیماتی، به گونهای است که میل به لذت را به تعدیل سوق می دهد و آن را با مقیاس مصلحت و سلامت روح و روان اندازه گیری می کند؛
ب) از نظر اسلام، تنها ایمان به خدا و روز جزاست که ضمیر انسان را شاد می کند و او را از وابستگی های این دنیا رها می سازد. بنابراین مومن بهترین فراغت را زمانی می داند که به عبادت می پردازد؛
ج) سیاستمداران و کارگزاران مغرض شرق یا غرب معتقدند که افراد در زمان فراغت، باید هم از هر نوع قید و بند اجتماعی، دنیوی و ... و هم از تاثیر هر گونه ایدئولوژی به دور باشند، در حالی که در دین اسلام این بینش یعنی داشتن اوقات فراغت به مفهوم ره او آزاد از بار ایدئولوژی و عقیده سخنی عبث است. بنابراین انسان خداشناس حتی در اوقات فراغت نیز نباید جهت گیری الهی خود را کنار بگذارد. هرچند بخشی از اوقات فراغت صرف لذت جویی می شود، اما در این مورد نیز نیت الهی متضمن جهت گیری الهی گذران اوقات فراغت است.
پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (علیهم السلام) نیز درباره اوقات فراغت سخنان و رهنمودهایی ارائه کردهاند. پیامبر اکرم (ص) در مورد چگونگی گذراندن اوقات فراغت چنین می فرمایند:
«مومن نیرومند، بهتر و محبوبتر از مومن ناتوان است» و برای جلب توجه مسلمان بدن را شخصی مستقل و صاحب حق قرار دادهاند و می فرمایند: «بدن تو به تو حقی دارد که باید آن را ادا کنی». همچنین در حدیثی از پیامبر اکرم (ص) آمده است: «بیشتر مردم در دو خصلت دچار گمراهی و ضلالت هستند. یکی در مورد سلامت و صحت و دیگری در مورد فراغت» حضرت علی (ع) هم در مورد اوقات فراغت و ضرورت توجه انسان به آن سفارش کرده است، چنانکه به اباذر می فر مایند: ای اباذر، پندهای مرا نگهداری کن تا در جهان سعادتمند شوی. «ای اباذ ر بسیاری از مردم در مورد دو نعمت مغبون هستند و از آن قدردانی نمی کنند. آن دو تندرستی و فراغت است». ایشان در جای دیگری می فرمایند: «تندرسی، نیرو، آسایش خاطر، شادکامی و نشاط را فراموش مکن و با استفاده از این پنج نعمت بزرگ آخرت را طلب کن.»
امام رضا (ع) فرمودهاند: «کوشش کنید اوقات شما چهار قسمت باشد، قسمتی برای عبادت و خلوت با خدا، قسمتی برای تأمین معاش، قسمتی برای آمیزش و مصاحبت با برادران مورد اعتماد و کسانی که شما را به عیوبتان واقف می سازند و در باطن نسبت به شما خلوص و صفا دارند و قسمتی را نیز به تفریحات و لذاید خود اختصاص دهید و از مسرت و نشاط ساعات تفریح، نیروی انجام وظایف و ساعات دیگر را تامین کنید.»
نگاه متفکران و اندیشمندان اسلامی نیز نسبت به فعالیت های اوقات فراغت نگاهی آزاداندیشانه و متعالی است. از دیدگاه اسلام، اوقات فراغت در کنار اوقات کار قرار دارد و فرصتی است که باید از آن برای پاسخ دادن به حس کمال جویی انسان بهره برداری کرد. در این زمینه به طور کلی می توان گفت: در عین حال که اوقات فراغت در رفع خستگی و تفریح و سرگرمی تاثیری غیرقابل انکار دارد، اما توجه به کارکرد دیگر آن که رشد و شکوفایی شخصیت است، اهمیت ویژهای دارد.
در نظام مبتنی بر ارزش های دینی، کار و فعالیت اقتصادی در واقع مقدس و در حد عبادت باری تعالی است. در چنین نظامی انسان با کار بیگانه نیست و از این رو نمی توان گفت که فراغت به معنی خلاص شدن از کار است. بنابراین رویکرد نظام های الهی به فراغت از پایه و اساس، با آن چه که در بسیاری از جوامع صنعتی که متاسفانه در بین عدهای از مردم ما نیز رایج شده است، کاملاً متفاوت است.
از میان متفکرانی که درباره اوقات فراغت نظر دادهاند می توان از خواجه نصیرالدین طوسی نام برد. او معتقد است: برای آموختن فن و حرفهای که آغازش در حدود 13 سالگی و بعد از آن است، ورزش و حداقل استراحت فعال لازم است. یعنی حرکت بدنی و فعالیتی حتی مختصر که موجب رفع کسالت حاصل از تعلیم شود و خستگی ذهنی ناشی از فشار فکری و توجه بیش از حد را مرتفع کند.
شیخ الرئیس ابوعلی سینا در مورد اهمیت ورزش و تفریحات سالم می گوید: کسی که به تمرینات بدنی می پردازد، به هیچ درمانی نیاز ندارد، درمان ا و در جنبش و حرکت است.
امام خمینی (ره) در مورد نیاز به ورزش و ورزشکار فرمودند: مملکت ما همین طور که به علما و دانشمندان احتیاج دارد به قدرت شما ورزشکاران هم نیاز دارد.
مرحوم دکتر رجبعلی مظلومی که نقش بسیار مهمی در تبیین موضوع های نو در زمینه اصول و فلسفه تربیت بدنی و مسائل تربیتی ورزش در تعلیم و تربیت جامعه اسلامی داشته است، در مورد اوقات فراغت و نحوه گذراندن آن نکاتی را متذکر شده و چنین گفته است:
نکته اول: تفریح کلمهای مناسب است برای پر کردن اوقات فراغت اما بدان معنا که:
دل را فرح و نشاط بخشد، روح و روحیه را آماده اقبال به صفاها، پاکی ها، درستی ها و خیرها سازد، نفس را رسم آزادگی بخشد و وود را در خط فطرت سالم قرار دهد. تفریح نه به معنای گذراندن بیهوده و نه مشغولیت صرف، بلکه خستگی ها را کنار زدن و استعدادها را به کار داشتن و تنبلی ها را کنار گذاشتن و حرکت لایق زندگی را تداوم بخشیدن و با آزادی، متن وجود را به آموزش های معنوی رسانیدن و در نهایت شخصیت انسان را مایه ور ساختن، است.
نکته دوم: چنانچه تفریح با میل انسان مطابقت داشته باشد، با آزادی کامل صورت می پذیرد. اما اگر با میل نباشد پیوسته احساس وابستگی تحمیل خواهد شد و وابستگی و تحمیل هم خرج زیاد دارد. این گونه گذراندن اوقات فراغت بلایای زیادی برای انسان و جامعه در پی دارد.
نکته سوم: از وجود خفقان زدگی جامعه و بدآموزی ها و اثرهای سوء بعضی عادات و رسم ها و تلقیات نباید غافل بود. به این دلیل باید در د رجه اول در راه تهذیب فرهنگی جامعه گام برداشت و به انسان ها آگاهی داد که چه تفریحاتی از نظر عقلانی و انسانی شایسته است تا آن ها اوقات فراغت خود را به آن گونه بگذرانند و از آن لذت ببرند.
نکته چهارم: سعی، کوشش و اهتمام مسئولان، دست اندرکاران و روشنفکران جامعه، همواره معطوف به این نکته باشد که برای افراد جامعه بهترین و سودمندترین تفریحات و امکانات گذراندن اوقات فراغت را فراهم ساخته و زمینه فرهنگی آن را فراهم سازند. اگر تفریحی را عدهای پسندیدند، اما مضرات و مشکلات فردی یا اجتماعی آن ها تشخیص داده شد، باید کوشش کرد از اشاعه آن جلوگیری شود.
