کمتر از دویست سال پیش و با ورود ایران به دوران مدرن، صنعت چاپ نیز وارد ایران شد و همزمان، لزوم تصویرسازی برای روزنامه ها و مجلات، امری اجتناب ناپذیر گشت. با گذر زمان و ورود به دوران پهلوی، رشته تصویرسازی به عنوان یک رشته مستقل درآمد و پیشرفت قابل ملاحظه ا

سه‌شنبه ۲ آذر ۱۳۹۵ - ۰۰:۰۰
شکل گیری تصویرسازی در ایران معاصر
شکل گیری تصویرسازی در ایران معاصر کمتر از دویست سال پیش و با ورود ایران به دوران مدرن، صنعت چاپ نیز وارد ایران شد و همزمان، لزوم تصویرسازی برای روزنامه ها و مجلات، امری اجتناب ناپذیر گشت. با گذر زمان و ورود به دوران پهلوی، رشته تصویرسازی به عنوان یک رشته مستقل درآمد و پیشرفت قابل ملاحظه ای کرد بطوریکه امروزه تصویرسازی ایران، رتبه بالایی در جهان دارد. سمیه رمضان ماهی- بخش هنری تبیان هنر تصویرگری که به واسطه هنر کتابت نسخ خطی، قدمتی کهن در ایران داشت، با ورود به دوران صفوی متاخر افول یافت. در دوران افشاریه و زندیه نیز همچنان هنر تصویرسازی مهجور ماند و در دوران قاجار هم شکوه نسخ خطی هیچگاه باز نگشت. اما تحولی خاص در دوران قاجاریه باعث شد بار دیگر هنر تصویرسازی پاگیرد؛ با ورود صنعت چاپ سنگی به ایران، تصویرسازی برای روزنامه ها و مجلات از یک سو و رواج نسخ خطی با چاپ سنگی (که شامل کتب ادبی و ادبیات عامیانه می شد) بار دیگر جانی دوباره بر پیکر تصویرسازی بخشید. این نوع تصویرگری که با تکثیر همراه بود، در کتابها نتیجه تلفیق مینیاتورهای ساده و واقع گرایی غربی، و در روزنامه ها تصویرگری واقع گرا را شامل می شد. صنیع الملک (ابوالحسن غفاری) و ابوتراب غفاری، بی شک از مهمترین و برجسته ترین تصویرسازان این دوره به سبک واقعگرا هستند. کم کم نوعی طنز تصویری هم وارد نشریات شد. اولین نشریه با تصاویر طنز، نشریه ادب، چاپ مشهد بود که طراحی های آن را حسین موسوی، نقاش باشی آستان قدس انجام می داد. با ورود ماشین چاپ و فن کلیشه سازی در دهه 20 شمسی، انتشار مجلات گسترش یافت. از سویی اصلاحات رضاخان در عصر پهلوی و ورود کالاهای غربی، لزوم امر تبلیغات را دوچندان می کرد. در همین دوره، دو تن به نام های "فردریک تالبرگ" و "موشح سروری ارمنی" که در مسکو درس خوانده بود، پایه گذار گرافیک و تصویرسازی تبلیغاتی شدند. آثار تالبرگ، چیزی بین تصویرسازی و گرافیک بود. مشهورترین اثر وی، نشان راه آهن ایران و نشان سابق روزنامه اطلاعات است. آنچه که اهمیت تصویرسازی را در این دوره بیشتر می کرد، نبود امکان چاپ عکس در تبلیغات بود. به عبارت دیگر از تصویرسازی جهت تبدیل عکس به گراور استفاده می شد. اصولا تصاویر با قلم فلزی روی مقوای گلاسه اجرا می شد. "الکسی گورگیز" مشهورترین هنرمند تصویرگر این دوره بود که آثار بسیاری را به همین سبک و سیاق اجرا و چاپ کرد. هرچند در ابتدا هنرمندان تصویرگر خارجی چون تالبرگ و الکسی، کار تصویرگری و گرافیک را در ایران آغاز کردند اما به زودی هنرمندان ایرانی گوی سبقت را ربوده و خود را به عنوان هنرمندانی صاحب سبک مطرح نمودند. "محمد بهرامی" از مشهورترین تصویرگران شاخص در این دوره بود که در دانشگاه هنرهای زیبا تحصیل کرده و پس از فارغ التحصیلی، "آتیلیه پارس" را پایه گذاری کرد؛ محلی که بعدها تصویرسازان مشهور ایرانی چون مرتضی ممیز و آیدین آغداشلو کار خود را از آنجا آغاز نمودند. تحول بعدی که سبب رونق هنر تصویرسازی شد، چاپ داستانهای دنباله دار در مجلات دهه 30 شمسی بود. هنرمندانی چون "حسینعلی مستعان"، "منصوری" و "مستشیری" از شاخص ترین تصویرگران این دوره داستان های دنباله دار بودند. هرچند در ابتدا هنرمندان تصویرگر خارجی چون تالبرگ و الکسی، کار تصویرگری و گرافیک را در ایران آغاز کردند اما به زودی هنرمندان ایرانی گوی سبقت را ربوده و خود را به عنوان هنرمندانی صاحب سبک مطرح نمودند. "محمد بهرامی" از مشهورترین تصویرگران شاخص در این دوره بود علاوه بر این در دهه 30، مجله "باباشمل" به عنوان اولین مجله فکاهی ایران و سپس مجله "توفیق" انتشار یافتند. "محسن دولو" را شاید بتوان اولین تصویرساز کاریکاتوریست ایرانی دانست. پس از وی "جعفر تجارتچی" به تصویرسازی کاریکاتوری پرداخت. تا بدین جا هنر تصویرسازی درگیر و دار هنر تبلیغات و داستان پردازی بزرگسال بود اما چند تحول مهم سبب رشد تصویرسازی در دنیای کودک شد: از سال 1335، کیهان بچه ها آغاز به کار کرد که تصویرسازی کودک را بال و پری بخشید؛ "لیلی تقی پور" از اولین همکاران این مجله بود که آثار زیادی را در آن چاپ کرد. "محمد جوادی پور" نیز دستی در این نوع تصویرسازی ها داشت. علاوه بر آن موسسه فرانکلین با همکاری سازمان چاپ و تالیف کتب درسی در سال 1339 تعدادی از هنرمندان را برای آموزش تصویرسازی کتب درسی به امریکا ، انگلستان و فرانسه فرستاد. غلامعلی مکتبی، پرویز کلانتری و محمدزمان زمانی از جمله این هنرمندان بودند. بعدها منوچهر درفشه، نورالدین زرین کلک، و آراپیک باغداساریان هم برای کتب درسی کودکان به ایشان ملحق شدند. از اواخر دهه 30، احمد شاملو به عنوان کسی که کتاب هفته را برای موسسه کیهان منتشر می کرد، مرتضی ممیز زا به عنوان تصویرساز و طراح صفحات به همکاری دعوت نمود و این شروع دورانی درخشان در تصویرسازی میز بود که با تجربه تکنیک های مختلف آثاری بدیع را در تاریخ هنر تصویرسازی ایران ثبت نمود. همین امر سبب شد تصویرسازی در دهه40 در ابعاد زیادی گسترش یابد؛ مجلات ادبی چون کتاب هفته و نگین و بعدها رودکی و... نسلی از تصویرسازان مانند فرشید مثقالی، بهزاد حاتم، حمید نوروزی و... را پرورش دادند که بعدها و در دهه50 دوران درخشان تصویرسازی ایران را شکل دادند. در دهه50، مجله سروش و مجله تماشا، امکان تصویرسازی را برای هنرمندان جوانتری چون قباد شیوا، فوزی تهرانی، علی خسروی، مهنوش مشیری، اصغر محتاج و فریده شهبازی فراهم آورد. از سوی دیگر در همین دهه، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به تهیه کتب کودک با کیفیت چاپ بالا و استاندارهای عالی در زمینه متن و تصویر و صحافی و... همت کرد و بدین طریق نسل جدیدی از تصویرسازان کتاب کودک روی کار آمدند. مرتضی ممیز، بهمن دادخواه، نفیسه ریاحی، نیکزاد نجومی، ناهید حقیقت، نورالدین زرین کلک، فرشید مثقالی و علی اکبر صادقی برخی از شناخته شده ترین تصویرگران این دوره اند. در همین زمان و به کمک کانون پرورش فکری، کتب کودک به جشنواره های جهانی چون براتیسلاوا، نوما، بولونیا، و لایپزیک فرستاده شد و جوایز متعددی نیز بدست آورد که در نهایت تصویرسازی ایران را به عنوان یک هنر شاخص به جهان معرفی نمود. بعد از انقلاب جمهوری اسلامی و به دلیل وقوع جنگ تحمیلی، تصویرسازی تنها به مطبوعات و تبلیغات محدود شد. اما هنرمندان دهه 50 در دانشگاه ها شروع به تدریس این رشته کردند و توانستند در دهه70، نسلی از تصویرسازان کتب کودک را تعلیم دهند که در جهان خوش درخشیدند. محمدعلی بنی اسدی، اکبر نیکان پور، نسرین خسروی، کریم نصر، علی خدایی، راشین خیریه، مرتضی زاهدی، فرشید شفیعی و علیرضا گلدوزیان از فعال ترین هنرمندان تصویرگر سالهای اخیر بوده اند.

برچسب‌ها

پربازدیدها

پربحث‌ها