زهد و ایثار فاطمی مفهوم شهادت‌طلبی است تبیان به نقل از گزارش خبرنگار حوزه قرآن و عترت گروه فرهنگی باشگاه خبرنگاران جوان ؛ در فرهنگ اسلامى شهادت به عنوان یكى از والاترین ارزش‌ ها، و شهیدان از بلند مرتبه ‏ترین انسان‌ها هستند و مردان خدا همواره آرزوى شهادت در سر مى ‏پرورانند و از مرگ طبیعى در بستر بیزار هستند،[1] و شهادت را هزار بار از آن برتر مى‏ دانند، و حاضرند ضربات زیادى بر پیكرشان وارد شود و شربت شهادت بنوشند ولى در بستر نمیرند، چرا كه جان انسان بزرگترین هدیه الهى است و چه بهتر كه این هدیه الهى نثار راه او شود، نه این كه در بستر مرگ به هدر رود.[2] در فضیلت فریضۀ شهادت، همین بس كه در حدیثى از پیغمبر اكرم صلى الله علیه و آله و سلم مى‏ خوانیم: مشاهده كرد كسى دعا كرده و عرض مى‏ كند: خداوندا من بهترین چیزى كه بندگانت از تو مى ‏خواهند را از تو می طلبم، پس بهترین عطایت را به من ارزانى دار؛[3]پیامبر صلى الله علیه و آله و سلم فرمود: «إن استجیب لك اهریق دمك فی سبیل الله؛ هر گاه دعاى تو مستجاب شود در راه خدا شهید خواهى شد»[4]. در حدیث دیگرى از پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم می‌ خوانیم؛ هیچ كس وارد بهشت نمى‏ شود كه آرزو كند از آن خارج شود، مگر شهید كه آرزو مى‏ كند باز گردد و دوباره در راه خدا شهید شود، به خاطر این كه الطاف الهى را نسبت به خود بسیار زیاد مى‏ بیند»[5].،[6] آرى مقام شهدا، در فرهنگ اسلام فوق العاده زیاد است و همان‌ها بودند كه در هنگام خطر، اسلام را بیمه كردند، و اگر فداكاری‌ هاى شهدایى همچون شهداى «بدر» و «احد» یا «شهیدان كربلا» نبود، شاید امروز خبرى از اسلام نبود.[7] امروز نیز دشمنان اسلام بیشترین وحشت را از فرهنگ شهادت و شهادت طلبى دارند این در حالى است كه آنها توان مقابله به مثل، نسبت به فرهنگ شهادت را ندارند و سلاحى كه بتوان از آن در برابر این فرهنگ دفاع كرد در خود نمى ‏بینند.[8] با این تفاسیر و با توجه به احادیث معتبر، بر هیچ كس پوشیده نیست كه در جمع معصومین علیهم السلام، شأن و منزلت بانوى محشر، مركز اتصال نبوت به ولایت، ام الائمه، حضرت زهرا علیها السلام حتی از فرزندش امام حسین علیه السلام نیز والاتر است.[9] از این رو برخی از مهم‌ترین شاخصه ‌های شهادت طلبی در سیرۀ آن حضرت مورد واکاوی قرار خواهد گرفت. چیستی مفهوم «شهید» در تاریخ ملت‌ها روزهایى پیش مى‏ آید كه بدون ایثار و فداكارى و دادن قربانیان بسیار خطرات بر طرف نمى‏ شود، و اهداف بزرگ و مقدس محفوظ نمى‏ ماند، اینجا است كه گروهى مؤمن و ایثارگر باید به میدان آیند، و با نثار خون خود از آئین حق پاسدارى كنند، در منطق اسلام به اینگونه افراد" شهید" گفته مى‏ شود.[10] اطلاق "شهید" از ماده "شهود" بر آنها یا به خاطر حضورشان در میدان نبرد با دشمنان حق است، یا به خاطر اینكه در لحظه شهادت فرشتگان رحمت را مشاهده مى‏ كنند، و یا به خاطر مشاهده نعمت‌ هاى بزرگى است كه براى آنها آماده شده، و یا حضورشان در پیشگاه خداوند است آن چنان كه در آیه شریفه‏ «و لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله أمواتا بل أحیاء عند ربهم یرزقون‏»[11] آمده است.[12] در اسلام كمتر كسى به پایه "شهید" مى‏ رسد، شهیدانى كه آگاهانه و با اخلاص نیت به سوى میدان نبرد حق و باطل رفته، و آخرین قطرات خون پاك خود را نثار مى‏ كنند.[13] این نكته نیز قابل توجه است كه شهادت در فرهنگ اسلام دو معنى متفاوت دارد: معنى "خاص" و دیگرى معنى گسترده و "عام".[14] معنى خاص شهادت همان كشته شدن در معركه جنگ در راه خدا است كه احكام خاصى در فقه اسلامى دارد، از جمله عدم نیاز شهید به غسل و كفن، بلكه با همان لباس خونین دفن مى‏ شود!.[15] اما معنى وسیع شهادت آن است كه انسان در مسیر انجام وظیفه الهى كشته شود، یا بمیرد، هر كس در حین انجام چنین وظیفه‏ اى به هر صورت از دنیا برود "شهید" است.[16] تأملی در مقام شهیدان در باره مقام شهیدان روایات عجیبى در منابع اسلامى دیده مى‏شود كه حكایت از عظمت فوق العاده ارزش كار شهیدان مى‏كند.[17] در حدیثى از رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلم مى‏ خوانیم: ان فوق كل بر برا حتى یقتل الرجل شهیدا فى سبیل الله؛ " در برابر هر نیكى، نیكى بهترى وجود دارد تا به شهادت در راه خدا رسد كه برتر از آن چیزى متصور نیست".[18]،[19] هم چنین در حدیث دیگرى از آن حضرت نقل شده است؛ المجاهدون فى الله قواد اهل الجنة!:" مجاهدان راه خدا رهبران اهل بهشتند"![20]، امام باقر(علیه السلام) در فرازی دیگر فرمودند؛« هیچ قطره‏اى محبوب‌تر در پیشگاه خدا از قطره خونى كه در راه او ریخته مى‏ شود، یا قطره اشكى كه در تاریكى شب از خوف او جارى مى‏گردد، نیست، و هیچ گامى محبوب‌تر در پیشگاه خدا از گامى كه براى صله رحم برداشته مى‏ شود، یا گامى كه پیكار در راه خدا با آن تكمیل مى‏ گردد نمى‏ باشد»[21] اگر تاریخ اسلام را و رق زنیم مى ‏بینیم، قسمت مهمى از افتخارات را شهیدان آفریده‏ اند، و بخش عظیمى از خدمت را آنان كرده‏ اند.[22] روى همین جهت در حدیث مفصلى كه از امیر مؤمنان علیه السلام از رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلم در باره مقام شهیدان نقل شده مى‏ خوانیم: پیامبر ص سوگند یاد كرد:«سوگند به كسى كه جانم در دست او است كه وقتى شهیدان وارد عرصه محشر مى‏شوند اگر پیامبران در مسیر آنها سوار بر مركب باشند پیاده مى‏ شوند، به خاطر نور و ابهت آنان و هر یك از آنها هفتاد هزار نفر را از خاندان و همسایگان خود شفاعت مى‏ كند»![23] ،[24] مرگ اندیشی فاطمی ؛ در پرتو اتصال به منبع غیب در تبیین این مسأله باید اذعان نمود در «مسند احمد» از ام سلمه چنین آمده است؛ وقتى فاطمه (علیها السلام) به همان بیمارى كه به شهادتش منتهى گشت، بیمار شد من از او پرستارى مى‏كردم، روزى حالتش را از همه روز بهتر دیدم، على (علیه السلام) به دنبال كارى رفته بود، فاطمه (علیها السلام) به من فرمود: آبى بیاور تا غسل كنم، آب آوردم و او غسل كرد، غسلى كه بهتر از آن ندیده بودم.[25] سپس فرمود: لباس‏ هاى تازه ‏اى براى من بیاور، لباس‏ ها را آوردم و به او دادم، و او پوشید. سپس فرمود: بسترم را در وسط اطاق بیفكن، من این كار را كردم، او دراز كشید و رو به قبله كرد، و دستش را زیر صورتش گذاشت، سپس فرمود: اى ام سلمه! من الان از دنیا می روند (و به ملكوت اعلا مى شتابم) در حالى كه پاك شده‏ ام، كسى روى مرا نگشاید. این سخن گفت و چشم از جهان پوشید![26] این حدیث به خوبى نشان مى‏ دهد كه فاطمه‏ از لحظه مرگش آگاه و با خبر بوده، و بى ‏آن‏كه نشانه ‏هاى آن در او باشد، آماده شهادت بوده است، و از آن‏جا كه هیچ كس لحظه مرگ‏ را جز به تعلیم الهى نمى‏داند این نشان مى‏ دهد كه از سوى خدا به او الهام مى‏شد.[27] آرى، روح او با عالم غیب مربوط بود، و فرشتگان آسمان با او سخن مى‏ گفتند.و از آنجا که مطابق روایات حتى او از مریم دختر عمران و مادر حضرت عیسى برتر بود، و همین امر برای اثبات مدّعا كافى است، زیرا قرآن با صراحت مى‏ گوید: مریم با فرشتگان خدا سخن مى‏گفت، آیات متعددى در این زمینه در سوره مریم و آل عمران وجود دارد.[28] بنابراین فاطمه (علیها السلام) دخت گرامى پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله و سلم) به طریق اولى باید بتواند با فرشتگان آسمان هم سخن شود.[29]،[30] زهد و ایثار؛ شاخصۀ هدایت امّت و استقبال از شهادت از عجایب و شگفتی هاى حضرت فاطمه سلام الله علیها این است که آن بانوى اسلام سلام الله علیها بعد از پیامبر صلى الله علیه وآله و سلم و قبل از شهادت‏ مورد ستم‏ هاى زیادى واقع شد، [31]ستم‏ هایى كه بیمارى جانكاه او از آن ریشه مى‏ گرفت، و با این‏كه سؤال زنان مدینه به هنگام عیادت آن بانو مخصوصا از وضع حال و بیمارى او بود، و قاعدتا باید چیزى از دردهاى خود بگوید، بلكه هر چه می گوید از آن بگوید، با این حال حتى یك كلمه از حال خودش سخن نگفت، و محور تمام سخنان او مسأله غصب خلافت و مظلومیت على علیه السلام و خطرات آینده این انحراف بزرگ براى امت اسلامى بود.[32] عجبا كه او هیچ از درد خویش سخن نگفت، و هر چه گفت از درد همسرش على علیه السلام گفت، و از مشكلات جهان اسلام.[33] آرى روح بزرگ زهرا علیها السلام برتر از آن است كه از خودش و دردهایش- هر چند بزرگ بود سخن بگوید، و بلند پروازتر از آن است كه حتى تا این حد صعود كند، او فقط از امام و همسر محبوبش على علیه السلام و دردهاى او سخن گفت.[34] او نگران شخص خود نبود، او نگران امت اسلامى بود كه چه آینده شوم و دردناكى در پیش داشت.[35] و این بهترین نشانه عظمت فاطمه علیها السلام و مقام فداكارى و ایثار آن بانوى زنان جهان است.[36] زهد و ایثار فاطمی؛ مقوم شهادت طلبی بدیهی است با توجه به این‏كه حب دنیا سرچشمه همه گناهان است، چنانكه در حدیث معروف نبوى آمده‏«حب الدنیا رأس كل خطیئة».[37]لذا تمام تجاوزها، جنایت‏ ها، ظلمت‏ ها، و ستم‏ ها، دروغ‏ ها، خیانت‏ ها به خاطر دلبستگى شدید به مال، مقام و شهوت صورت مى ‏گیرد، روشن می شود كه زهد و وارستگى پایه اصلى تقوا و پاكى و صلاح است.[38] ولى «زهد» به معناى ترك دنیا و رهبانیت و بیگانگى از اجتماع نیست، بلكه حقیقت زهد همان آزادگى و عدم اسارت در چنگال دنیاست.[39] از این رو اگر یك روز فردی ببیند رضاى خدا در این است كه از همه آن چشم بپوشد، به این معامله حاضر باشد، و از جان و دل بگوید: هر دو عالم را به دشمن ده كه ما را دوست بس.[40] و اگر یك روز حفظ آزادگى و شرف و ایمان در چشم‏ پوشى از مال و جان و زندگى بود فریاد «هیهات منا الذلة» بلند كند.[41] با این فراز كوتاه و با بهره گیری از دیدگاه احادیث پیغمبر اكرم صلى الله علیه وآله و سلم می‌ توان نقش زهد و ایثار را در تقویت شجاعت و شهامت حضرت فاطمه علیها السلام مورد توجه قرار داد. [42] در صحیح مسلم مى‏ خوانیم: هنگامى كه پیامبر صلى الله علیه وآله و سلم در مكه بود، یك روز در كنار خانه كعبه مشغول نماز بود، یکی از شقى‏ ترین یاران ابوجهل بچه دان آلوده شتر ذبح شده را هنگامى كه پیغمبر (صلى الله علیه وآله و سلم) سجده كرد پشت شانه هاى او افكند.[43] كسى این ماجرا را به فاطمه (علیها السلام) خبر داد، و او در حالى كه دختر خردسالى بود آمد و آن را از شانه پدر برداشت و به كنارى افكند، رو به ابوجهل و یارانش كرد و آنها را ملامت و سرزنش نمود،آرى فاطمه‏ علیها السلام از همان كودكى مجموعه ‏اى از «محبت» و «شجاعت‏» بود و در دفاع از پدر در همه حال آماده بود.[44] هم چنین از دیگر نمونه‌ های فضایل اخلاقى بانوى اسلام از جمله شجاعت و شهامتش در مقام دفاع از پیغمبر اكرم (صلى الله علیه وآله و سلم) در مقابل مشركان مكه، و آمدنش به میدان احد براى بستن زخم‏ هاى پیغمبر اكرم (صلى الله علیه وآله و سلم) است كه بر كسى پوشیده نیست، و در احادیث فراوان اسناد و مدارك آن آمده است. آن حضرت از لحظه تولد در مسیر عبودیت و بندگى خدا بود و این امر تا آخرین لحظات عمرش ادامه داشت.[45] حضرت فاطمه(سلام الله علیها)؛ نخستین شهیدۀ ولایت گفتنی است رویکرد سخنان حضرت زهرا سلام الله علیها پس از رحلت پیامبر صلى الله علیه وآله و سلم، بر محور دفاع از ولایت منحصر شده است؛ دفاع و حمایت که تا پای جان پارجا ماند و درس بسیاری بزرگی برای همه شیعیان است. [46] به عنوان نمونه در «ماجراى غم ‏انگیز فدك» غصب آن از نظر بُعد اقتصادى و بعد سیاسى اثر مى‏ گذاشت، چرا كه على علیه السلام و خاندان او اگر در مضیقه شدید اقتصادى قرار مى‏ گرفتند توان سیاسى آنها به همان نسبت تحلیل مى‏ رفت، و به تعبیر دیگر وجود فدك در دست آنان امكاناتى در اختیارشان قرار مى‏داد كه مى توانست پشتوانه مسأله ولایت‏ باشد، همان‏گونه كه اموال خدیجه علیها السلام پشتوانه‏ اى براى پیشرفت اسلام در آغاز نبوت پیامبر اسلام صلى الله علیه وآله و سلم بود.[47]لذا آن حضرت رمز ولایت را رسیدن جامعه به وحدت اسلامی عنوان کردند.[48] سخن آخر در خاتمه باید گفت آن حضرت همیشه و در واپسین لحظه عمر كوتاه و پر درد و رنجش بالخصوص همچون شمعى مى ‏سوخت تا اطراف خود را روشن سازد و با شهادت طلبی خود گمراهان را نجات دهد و مدافع حق و عدالت باشد.[49] که این درسى است بزرگ براى همه انسان ‏هاى آزاده و با هدف و همه ایثارگران و فداكاران تاریخ بشر.[50] لذا باید گفت نه تنها دیروز، بلکه امروز نیز فرهنگ سرنوشت‏ ساز "شهادت" است كه لرزه بر اندام دشمنان مى‏ افكند، و آنها را از نفوذ در دژهاى اسلام مایوس مى‏ كند، و چه پر بركت است فرهنگ شهادت براى مسلمانان، و چه وحشتناك است براى دشمنان اسلام.[51] بی تردید فرهنگ جهادت و شهادت عامل حفظ کشور در مقابل هر گونه تهدیدی است و نباید اجازه داد عده ای قلم به دست این فرهنگ ناب را در جامعه کمرنگ و تضعیف کنند[52] لذا در بزرگداشت شهدا و ایثارگران دو ثمره مهم وجود دارد، یکی حق شناسی نسبت به گذشتگان است و دیگری تضمین اقتدار و حفظ روحیه جهاد و شهادت برای آینده.[53] پی نوشت‌ها: [1] پیام امام امیر المومنین علیه السلام ؛ ج‏5 ؛ ص247. [2] همان. [3] پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج‏5، ص: 248. [4] مستدرك الوسائل، جلد 11، صفحه 13، حدیث 21. [5] همان مدرك، حدیث 20. [6] پیام امام امیر المومنین علیه السلام ؛ ج‏5 ؛ ص248. [7] همان. [8] همان. [9] استفتاءات جدید ؛ ج‏3 ؛ ص624. [10] تفسیر نمونه ؛ ج‏21 ؛ ص405. [11] سورۀآل عمران؛ 169. [12] تفسیر نمونه ؛ ج‏21 ؛ ص405. [13] همان. [14] تفسیر نمونه ؛ ج‏21 ؛ ص407. [15] همان. [16] همان. [17] تفسیر نمونه ؛ ج‏21 ؛ ص.406 [18] بحار الانوار؛جلد 100؛ صفحه 15. [19] تفسیر نمونه ؛ ج‏21 ؛ ص406. [20] بحار الانوار؛جلد 100؛ صفحه 15. [21] بحار الانوار؛جلد 100؛ صفحه 14. [22] تفسیر نمونه، ج‏21، ص: 406. [23] بحار الانوار؛جلد 100؛ صفحه 14. [24] تفسیر نمونه ؛ ج‏21 ؛ ص407. [25] زهرا (ع) برترین بانوى جهان ؛ ص89. [26] مسند احمد بن حنبل، جلد 6، صفحه 461. این حدیث را ابن اثیر در« اسد الغابة» و جمعى دیگر در كتب خود آورده‏اند. [27] زهرا (ع) برترین بانوى جهان ؛ ص89. [28] زهرا (ع) برترین بانوى جهان، ص: 90. [29] البته دلایل علمى و دانش گسترده و فوق العاده آن حضرت در روایات شیعه وضع دیگرى دارد كه در زندگى‏نامه آن بزرگوار قبلا بدان اشاره شد. [30] زهرا (ع) برترین بانوى جهان ؛ ص90. [31] زهرا (ع) برترین بانوى جهان ؛ ص212. [32] همان. [33] همان. [34] همان. [35] همان. [36] زهرا (ع) برترین بانوى جهان، ص: 213. [37] زهرا (ع) برترین بانوى جهان ؛ ص81. [38] همان. [39] همان. [40] همان. [41] همان. [42] زهرا (ع) برترین بانوى جهان ؛ ص82. [43] زهرا (ع) برترین بانوى جهان، ص: 74. [44] همان. [45] زهرا (ع) برترین بانوى جهان ؛ ص85. [46] بیانات آیت الله مکارم شیرازی؛ مراسم شهادت حضرت زهرا(س)؛مدرسه علمیه امیرالمومنین(ع) قم 1393/01/14. [47] زهرا (ع) برترین بانوى جهان ؛ ص112. [48] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ مراسم شهادت حضرت زهرا(س)؛مدرسه علمیه امیرالمومنین(ع) قم 1393/01/14. [49] زهرا (ع) برترین بانوى جهان ؛ ص213. [50] همان. [51] تفسیر نمونه ؛ ج‏21 ؛ ص406. [52] بیانات آیت الله مکارم شیرازی در دیدار مسؤولان بنیاد شهید استان قم؛ 1393/04/22. [53] همان. انتهای پیام/ خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان