بنسای، درخت مینیاتوری در خانه
بنسای گیاهی است که برای داشتن نمونه کامل و زیبای آن باید سالها زمان صرف کنید تا بتوانید یک شگفتی به وجود بیاورید. در واقع، بنسای همان درخت است؛ اما در ابعاد بسیار کوچکتر و مینیاتوری!
خاستگاه اصلی این نوع عملآوری درختان، چین و تایلند و بهطورکلی شرق و جنوب شرق آسیاست. تقریباً ۲ قرن میشود که انواع بنسای در سطح جهان فراگیر شده و هر روز بر تعداد طرفداران آن افزوده میشود. یک تصور بسیار نادرست درباره بنسای این است که خیلیها فکر میکنند، بنسای یک تیره خاص از گیاهان خاص است، اما مثلاً بنسای بلوط، هیچ فرقی با نمونه واقعی و بزرگ درخت بلوط ندارد و با آن مو نمیزند. در واقع، بنسای همان درخت است؛ اما در ابعاد بسیار کوچکتر و مینیاتوری! با کمک این مطلب، با انواع بنسای بیشتر آشنا میشوید، روشهای نگهداری آن را میشناسید و اگر گیاهتان مریض شد، به نجاتش میشتابید.
بنسای چطور کوچک میماند؟
درختان بنسای در ابعاد مختلف وجود دارند؛ نمونههایی که کمتر از ۱۰ سانتیمتر ارتفاع دارند، بنسای کوچک هستند، بنسای متوسط در اندازههای ۱۰ تا ۳۰ سانتیمتر دیده میشود و بنسای بزرگ هم ارتفاعی بین ۶۰ تا ۷۰ سانتیمتر دارد. برای اینکه یک بنسای واقعی و زیبا داشته باشید؛ کافی است یک نوع بذر درخت یا گیاه را تحت ۳ عامل غذا، نور و رطوبت تعیین شده قرار دهید. وقتی که به بنسای، مواد مغذی کافی نرسد، کوچک میماند و این همان چیزی است که ما هنگام پرورش بنسای باید به آن توجه کنیم. جالب اینکه اگر یک بنسای واقعی را در یک باغچه با خاک غنیشده بکارید؛ طی چند سال رشد میکند و به درخت واقعی تبدیل میشود. بنسای، بذر خاصی ندارد، مثلاً برای داشتن یک بنسای کاج، میتوانید از بذر همان گیاه کاج بهره ببرید. نگهداری از بنسای از همان بذر شروع میشود. کارشناسان این رشته در همان سال اول کاشت، ریشههایش را هرس و آن را در شرایط خاص نگهداری میکنند تا درخت زیاد رشد نکند و مینیاتوری باقی بماند.
بنسای واقعی، چه شکلی است؟
چند ماه پیش یک بنسای در یک مزایده به قیمت یک میلیون دلار به فروش رسید! خانوادهای ژاپنی مالک این بنسای کاج بودند و طی ۳۶۰ سال گذشته، از آن نگهداری کردند. حالا میخواهیم ببینیم ویژگیهای درخت اصیل بنسای چیست و چگونه ارزشگذاری میشود؟ مهمترین نکته برای اینکه بخواهید عیار، قیمت و ارزش یک بنسای را دریابید این است که ابتدا همان درخت را در ابعاد واقعیاش و با همه ویژگیهایش بشناسید. مثلاً کسی که میخواهد بنسای درخت بلوط را بخرد، باید با درخت بلوط در ابعاد واقعیاش کاملاً آشنا باشد. هر چه بنسای به درخت اصیل خودش نزدیکتر و شبیهتر باشد، میزان ارزش و عمر آن نیز بالاتر میرود، البته میتوان با روشهای خاص، چینوچروکهایی روی تنه درخت بنسای ایجاد کرد یا آن را به شکلی خاصی فرم داد. اما عمر واقعی بنسای از روی پوست آن شناخته میشود. همه کارشناسان میدانند که پوست درخت کاج ۲۰ ساله با نمونه ۸۰ ساله آن چه تفاوتهایی دارد. همین تفاوتها در بنسای کاج هم کاملاً مشخص و ملموس است.
چند جور بنسای داریم؟
بنسایها کلاً به ۲ دسته همیشهسبزها و خزاندارها تقسیم میشوند. کاج، جزو همیشهسبزها و نارون، بلوط، ابریشم، سیب و نمونههایی از این دست، جزو خزاندارها به شمار میروند. گیاهان همیشهسبز معمولاً چرخش کندتری در طبیعت دارند و برای زرد شدن و افتادن برگهایشان به زمان بیشتری نیاز است. بهصورت کلی، همیشهسبزها آب کمتری نیاز دارند و خاکشان هم دانهدرشت است. گیاهان خزاندار، سیکل طبیعی سریعتری دارند و به همین دلیل به نور، آب و خاک مقویتری احتیاج دارند. نگهداری از گیاهان خزاندار کمی سختتر است، چرا که باید بهموقع به آنها سرما داده شود تا به خواب زمستانی بروند. بنسایهایی که بیشتر در ایران دیده میشوند، از نمونه خزاندارها هستند. نمونه ارزان آن دارای یک تنه تقریباً قطور با چند شاخه بر فراز آن است. این بنسایها معمولاً ۲ تا ۳ سال بیشتر سن ندارند، اما یادتان باشد بنسای واقعی و زیبا، عمری فراتر از ۲۰ سال دارد.
چه خاکی مناسب است؟
برای تهیه خاک مناسب بنسای میتوانید به بازار گل و گیاه یا گلفروشیها مراجعه کنید. خاک بنسای، بستگی به نوع همیشهسبز و یا خزاندار آن دارد. خاک گیاهان همیشهسبز، ۶۰ درصد شن دارد؛ اما میزان شن در خاک بنسایهای خزاندار، بین ۴۵ تا ۵۰ درصد است. وقتی نخستین نشانههای پاییز پیدا میشود، باید بنسایهای خزاندار را از گلدان خارج کنید و در زمین بکارید. کافی است خاک مناسب را تا ۱۰ سانتیمتر بالاتر از ریشه پر کنید تا سرما آسیب جدی به آن وارد نکند. پس از عبور فصل خزان و سرد، میتوانید ریشه گیاه را دوباره هرس کنید و داخل گلدان بگذارید.
میشود در خانه نگه داشت؟
پاسخ این سوال بستگی کامل به شما و زمانی دارد که روی گیاه بنسای صرف خواهید کرد. اما خیالتان راحت، با کمی راهنمایی و توجه میتوانید بنسای را در خانهتان نگهدارید. شما میتوانید انواع درختان بنسای را در ۱۲ فرم مختلف پرورش دهید یا حتی وقتی حرفهایتر شدید، گیاه را به سلیقه خودتان شکل بدهید و بزرگ کنید. فرمهایی مثل آبشار، نیمه آبشار، دوقلو و استاندارد هم طرفداران زیادی میان علاقهمندان دارند. شما میتوانید بنسای درختانی مثل بادام، انار، کاج، سیب، افرا، انجیر، نارون و خیلی نمونههای دیگر را در خانه و در شرایط مطلوب نگهداری کنید. اگر هر روز کمی به این گیاه توجه نشان دهید، میتوانید آن را مثل یک یادگار خانوادگی، به نسل بعدیتان انتقال دهید.
چقدر آب بدهید کافی خواهد بود؟
اصولاً یک نوع اشتباه بزرگ درباره آبیاری انواع گیاهان، بهویژه بنسای وجود دارد؛ آن هم اینکه ما همیشه از فرمول ثابت ۲ لیوان آب، هر یک روز در میان، برای همه گیاهان استفاده میکنیم. اگر میخواهید بنسایتان همیشه شاداب و سرحال بماند، باید به شیوه آبیاری آن توجه خاص نشان دهید. خاک بنسای، یک زهکشی بسیار مناسب دارد و وقتی شما آن را آبیاری میکنید، طی چند ثانیه، آب اضافی از زیر گلدان خارج میشود. برای آبیاری گیاه بنسای باید آب را بهوسیله یک آبپاش در همه سطح خاک بریزید. برای آبیاری درخت هم به شرایط دمایی و رطوبت توجه داشته باشید. اگر انگشتتان را کمی در خاک گیاه فروکرده و دیدید که هنوز مرطوب است دیگر لازم به آبیاری گیاه نیست.
کدام گلدان برای بنسای مناسب است؟
برای انتخاب مناسب گلدان، باید به ۲ عامل قطر تنه و اندازه عرض و طول شاخههای بنسای توجه کنید. معمولاً قطر تنه بنسای، نشاندهنده عمق گلدان است، مثلاً اگر قطر تنه ۵ سانتیمتر باشد، به عمق گلدان ۱۰ سانتیمتری نیاز دارید. طول و عرض مناسب گلدان هم باید بهاندازه شاخ و برگ تاج گیاه باشد. مثلاً اگر طول تاج شاخ و برگ یک گیاه ۵۰ سانتیمتر باشد، طول گلدان هم باید همین اندازه را داشته باشد تا بتواند بهخوبی ریشه بدواند. بهتر است جنس گلدان را از سرامیک انتخاب کنید. یادتان باشد گلدان سرامیکیای بخرید که داخلش لعابدار نباشد.
اگر بنسای مریض شد، چهکار کنم؟
بنسای هم مثل هر موجود زنده دیگری ممکن است دچار انواع بیماریها شود. در چنین مواقعی باید حسابی حواستان را جمع کنید تا بهموقع به داد گیاه برسید. از آنجا که هر درختی بهصورت طبیعی دارای یک سری آفتهاست، امکان دارد همان آفتها سراغ بنسای هم بیایند. مثلاً کرم درخت سیب، در نمونه بنسای آن هم دیده میشود. برای رفع این نوع مشکلات میتوانید از همان آفتکشهایی که برای درخت اصلی استفاده میکنید بهره ببرید.
بیماری دیگری که میان بنسایها کمی شایع است، پوسیدگی طوق تنه خوانده میشود. نشانهاش هم این است که گیاه در محل برخورد تنه با خاک دچار پوسیدگی میشود یا در جایش لق میزند و ثبات ندارد. آبیاری بیشازحد گیاه، یکی از مهمترین عوامل پوسیدگی طوق تنه است. در چنین شرایطی، گاه دیده میشود که برگها هم شروع به ریزش میکنند یا قهوهای میشوند. بنسای در چنین شرایطی دیگر مرده و استحکام روی پوست درخت کم شده است.
اگر بهموقع این بیماری تشخیص داده و خاک آن عوض شود، میتوان به بازگشت گیاه امیدوار بود. خیلی از کسانی که با روش نگهداری بنسای آشنایی کافی ندارند، گله میکنند و میگویند گیاهشان تا زمان بهار شرایط خوبی داشته، اما یکباره برگهایش ریخته و خشک شده است. آنها نمیدانند که باید بنسایهای خزاندار را در آغاز فصل پاییز در محیط باز و خارج از خانه نگهدارند تا اصطلاحاً به آن سرما بزند. درخت در این شرایط، به خواب زمستانی میرود و دوباره با آغاز بهار، رنگ و رویی تازه پیدا میکند. اگر بهموقع این کار انجام نشود، مرگ زودرس، سراغ بنسای خواهد آمد.
