یک حرف و این همه فایده ؟! حق زبان بر آدمى آنست كه او را گرامى دارد از فحش و كلمات قبیحه مانند نسبت زنا و لواط به مۆمنان دادن و غیبت كردن و بهتان زدن و سخن چینى كردن و دشنام دادن و گفتن چیزى كه سبب ایذاى مۆمنى باشد و امثال اینها كه لایق آدمیان نیست چه جاى صلحا و اتقیا، و عادت فرمودن آن به سخنان خیر مثل خواندن و اذكار و ترك نمودن گفتارى كه عبث باشد، و فایده دنیوى و اخروى بر آن مترتب نشود، و به زبان نیكى بخلق خدا كردن و خوبى خوبان را گفتن و افترا نبستن خصوصا بر خدا و رسول و ائمه هدى صلوات اللَّه علیهم كه از كبائر است. چیزهایی در زندگی آدمی وجود دارد که انسان از تأثیرات و فواید آن غافل است و شاید اصلا به ذهنش خطور نکند که چنین امری می تواند چنین تأثیرات بزرگی در زندگی اش داشته باشد مثلا حرف زدن، گاهی تصور ما از ماهیت سخن و نتیجه ای که به همراه دارد صرفا به مثابه ابزاری برای برقراری ارتباط است و همین که به واسطه آن منظور خود را رسانده باشیم کفایت می کند، و این درحالی است که بزرگان دین ما برای سخن از نوع زیبایش چندین فایده را بر شمرده اند. حدیث در فضیلت سخن‏ هر چند روایات در باب فواید خاموشی و نگهداری زبان فراوان است از آن جمله پیامبر اکرم صلی الله علیه می فرمایند: «خاموشى، حكمت و تدبر است و اندكند كسانى كه خاموشى اختیار كنند.» (مجموعه ورام، آداب و اخلاق در اسلام/ترجمه تنبیه الخواطر /204) با این وجود روایت در فضیلت سخن کم نیست از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره نمود: امام صادق علیه السّلام [به نقل از پدرش‏] به مردى كه با ایشان بسیار سخن گفت فرمود: اى مرد! آیا سخن خود را خوار و ناچیز مى‏شمارى؟ بدان كه خداوند عزّ و جلّ پیامبران خود را با طلا و نقره نفرستاده است و تنها ساز و برگ آنها همان «سخن» بوده است و خداى خود را با همان سخن و نشانه‏ها و رهنمودهایش به مردم مى‏شناسانده‏اند.پ(بهشت كافى/ترجمه روضه كافى/191) حكما گفته‏اند كه: حفظ كن زبان را از گفتار بد، كه ضرر دنیوى یا اخروى در او باشد، و در غیر بد، اگر توانى و خوف آزار نباشد، بگو و ساكت مباش . (مصباح الشریعة/ترجمه و شرح عبد الرزاق گیلان/299) در سخن‏ زیبا پنج خصلت است‏ ابو حمزه ثمالى از امام سجاد (علیه السلام) نقل مى‏كند كه فرمود: سخن زیبا ثروت مى‏آورد و روزى را فراوان مى‏كند و اجل را به تأخیر مى‏اندازد و شخص را در میان خانواده محبوب مى‏كند و او را به بهشت وارد مى‏كند. (الخصال / ترجمه جعفرى/ج‏1/461) اما نکته این است که کلام زیبا چگونه سخنی است که چنین فوایدی را برایش متذکر شده اند؟ در جواب به این پرسش باید گفت برای هر جنبنده‌ای بر روی زمین حقی است، هر یک از اعضای بدن انسان از جمله زبان وی نیز حقی بر گردن انسان دارند که می بایست رعایت شود از این رو سخنی را می توان زیبا و نیکو دانست که حق زبانی که آن را بیان می دارد رعایت شده باشد. امام صادق علیه السّلام روایت كرده است كه رسول خدا صلّى اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: كسى كه با سخن محبّت آمیز، برادر مسلمان خود را مورد لطف و محبت قرار دهد و غم و غصه او را برطرف سازد، تا زمانى كه به این كار مشغول است در زیر سایه رحمت گسترده خداوند قرار خواهد داشت حق زبان و حق زبان بر آدمى آنست كه او را گرامى دارد از فحش و كلمات قبیحه مانند نسبت زنا و لواط به مۆمنان دادن و غیبت كردن و بهتان زدن و سخن چینى كردن و دشنام دادن و گفتن چیزى كه سبب ایذاى مۆمنى باشد و امثال اینها كه لایق آدمیان نیست چه جاى صلحا و اتقیا، و عادت فرمودن آن به سخنان خیر مثل خواندن و اذكار و ترك نمودن گفتارى كه عبث باشد، و فایده دنیوى و اخروى بر آن مترتب نشود، و به زبان نیكى بخلق خدا كردن و خوبى خوبان را گفتن و افترا نبستن خصوصا بر خدا و رسول و ائمه هدى صلوات اللَّه علیهم كه از كبایر است. مجملا عضوى اشرف از زبان نیست و بدتر از زبان نیست به یک كلمه مسلمان مى‏شود و نجات ابدى حاصل مى‏كند، و به یك كلمه كافر مى‏شود و عذاب سرمدى بهم مى‏رساند پس ألیق به مۆمن آنست كه همیشه به زبان ذكر الهى كند و فرصت ندهد زبان را كه سخن دیگر بگوید، و چون از ذكر ملال به همرساند خاموش باشد كه در حدیث است كه اگر سخن گفتن نقره است خاموشى طلاست و زبان صاحبش را سرنگون در آتش مى‏اندازد، و عمده آفات زبان دروغ است و بنده لذّت ایمان نمى‏یابد تا ترك نكند دروغ را اگر چه از روى مزاح و خوش طبعى باشد و اگر كسى مراقب زبانش باشد كه بد نگوید به اندك زمانى از مقرّبان خدا مى‏شود، و مى‏باید كه هر چه خواهد بر زبان راند اول اندیشه كند كه این گفتن موافق رضاى الهى هست بگوید و الّا دندانها و لبها را بر هم گذارد و چون آفات زبان بسیار است. حق سبحانه وتعالى دو حصار از جهة آن آفریده است، و در زبان و سایر اعضا بعضى از آفات و حسنات او را ذكر فرموده‏اند و باقى را به مقایسه گذاشته‏اند.(لوامع صاحبقرانى مشهور به شرح فقیه/ج‏8/755) امام صادق علیه السّلام [به نقل از پدرش‏] به مردى كه با ایشان بسیار سخن گفت فرمود:اى مرد! آیا سخن خود را خوار و ناچیز مى‏شمارى؟ بدان كه خداوند عزّ و جلّ پیامبران خود را با طلا و نقره نفرستاده است و تنها ساز و برگ آنها همان «سخن» بوده است و خداى خود را با همان سخن و نشانه‏ها و رهنمودهایش به مردم مى‏شناسانده‏اند رعایت چنین حق و حقوقی منجر به کلامی زیبا می شود که آن کلام نیز با خود برکات و رزق و روزی فراوان به همراه می‌آورد. جعفر بن ابراهیم از امام صادق علیه السّلام روایت كرده است كه رسول خدا صلّى اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: كسى كه با سخن محبّت آمیز، برادر مسلمان خود را مورد لطف و محبت قرار دهد و غم و غصه او را برطرف سازد، تا زمانى كه به این كار مشغول است در زیر سایه رحمت گسترده خداوند قرار خواهد داشت. (پاداش نیكیها و كیفر گناهان/ترجمه ثواب الأعمال/381) کم گوی و بجز مصلحت خویش مگوی چیزی که نپرسند تو از پیش مگوی دادند دو گوش و یک زبانت ز آغاز یعنی که دو بشنو و یکی بیش مگوی (خواجه نصیرالدین طوسی) مریم پناهنده بخش اخلاق و عرفان اسلامی تبیان منابع: 1. پاداش نیكیها و كیفر گناهان / ترجمه ثواب الأعمال 2. لوامع صاحبقرانى مشهور به شرح فقیه/ج‏8 3. الخصال / ترجمه جعفرى/ج‏1 4. مصباح الشریعة / ترجمه و شرح عبد الرزاق گیلان 5.بهشت كافى / ترجمه روضه كافى 6. مجموعه ورام، آداب و اخلاق در اسلام / ترجمه تنبیه الخواطر مطالب مرتبط : پاداش دو برابر برای چند عمل 24 گناه زبان و اثرات سوء آنها 10پیامد زشت و خطرناک بیهوده گویى