کتب مصور در دوره مغولی (١) دوره مغولی در ایران، ورود عناصر چینی در نگارگری را به دنبال داشت. در این نوشتار می توانید با دو نسخه از مشهورتین نسخ مصور شده در این دوره و خصوصیات بکاررفته در آن آشنا شوید. سپاه چنگیز حدودا در سال 616 هـ.ق توانست تمام ایران را تصورف کند. از این تاریخ تا زمان شکل گیری سلسله ی ایلخانی در سال 656هـ.ق توسط هلاکوخان ، نمایدگانی از طرف خان بزرگ برای فرمانروایی به ایران فرستاده می شدند. قبل از تشکیل حکمت ایلخانی اسلوب مصورسازی کتاب به نام سبک بغداد در جریان بود. بنابراین می توان اذعان داشت که روند مکتب بغداد پس از حمله ی مغول نیز ادامه یافت. از آن جمله می توان به نسخه ی خطی " رسائل اخوان الصفا خلان الوفا" اشاره کرد که در تاریخ 686هـ.ق در بغداد مصور شده است. سبک نقاشی در آثار دوره حکومت ایلخانیان به مکتب نقاشی تبریز معروف است . دلیل این نامگذاری علاوه بر مرکزیت تبریز در این دوره ، مصور شدن بیشتر آثار مکتوب در این شهر در دوره ایلخانی است. در ادامه به معرفی برخی از مهم ترین کتب مصور شده در این دوره خواهیم پرداخت: منافع الحیوان کتاب منافع الحیوان که نویسنده آن پزشکی مسیحی به نام "ابن بختیشوع" است، در دوره ایلخانی و در سال 689هـ.ق به دستور غازان خان از عربی به فارسی برگردانده شد و سپس در شهر مراغه مصور گشت. در این کتاب که قدیمی ترین اثر مصور دوره ی ایلخانی است، عادات انسان، حیوان ، پرندگان، خزندگان، حشرات و موجودات آبزی در 94 مجلس مجزا مورد بررسی قرار گرفته است. تصاویر برگ های نخستین از سبک سنتی بغداد پیروی کرده که در آن اشکال بزرگ در چشم اندازهای ساده ای از علف و گیاهان قرار گرفته است. در نسخه های متاخر ، اشکال کوچک تر و مناظر طبیعی تر به نظر می رسند. در این تصاویر درختان گره دار، ابرهای درهم پیچیده و صخره های مواج به چشم می خورند. یکی از تصاویر این کتاب شیر نر و ماده را نشان می دهد که در مرکز ترکیب بندی قرار گرفته اند و فضای اطراف آن ها با گل و بوته پر شده است. جامع التواریخ می توان اذعان داشت که تحول عمده ای که در نگارگری عهد ایلخانیان مغول ایجاد شد، معلول دو علت بود: انتقال سنت های شرقی به ایران و نیز تاسیس کارگاه های سلطنتی در این عهد در این دوره مراکزی خاص پرورش هنر ایجاد شد؛ که از جمله می توان به تاسیس شهرکی به نام "ربع رشیدی" در حومه تبریز ، به دست خواجه رشید الدین فضل الله همدانی، مورخ و وزیر ایلخانی 1 اشاره کرد. در ربع رشیدی ، کتابخانه ای دارای 60000 کتاب به زبان های بیگانه و فارسی در دسترس اهل دانش و هنر بود. انگیزه ی اصلی تاسیس این شهرک، تالیف کتابی مصور درباره ی سرگذشت ملل مختلف و از جمله مغولان بود. بدین ترتیب ، با همکاری گروه ها مختلف و زیر نظارت مستقیم رشید الدین، مجموعه ای سترگ " جامع التواریخ" تکوین یافت که از نسخه های متعدد آن فقط بخش های ناقصی را در دست داریم. کتاب جامع التواریخ چندین بار نسخه برداری و تصویر شد. قسمت اول کتاب ، تاریخ عمومی است که از خلقت آدم شروع می شود و به تاریخ مغول ختم می گردد و قسمت دوم مربوط به تاریخ مغول است. 2 تصاویر این کتاب بر خلاف کتاب های دوره ی اولیه ی مغول که کادر مربع بودند ، به صورت مستطیل و افقی کادربندی گردیده اند که گاهی این کادر افقی به وسیله ی ستون های معماری به سه قسمت تقسیم شده است. می توان اذعان داشت که تحول عمده ای که در نگارگری عهد ایلخانیان مغول ایجاد شد، معلول دو علت بود: انتقال سنت های شرقی به ایران و نیز تاسیس کارگاه های سلطنتی در این عهد در این کتاب مناظر و صحنه هایی از کشتی نوح، داستان یونس، داستان های ملی ایران و رزم رستم، داستان های انجیل و غیره به نمایش گذاشته شده است. 3 در بخش تاریخ مغول این کتاب چهره ها بیشتر مغولی و چینی هستند . گفته می شود که پاره ای ار تصاویر این قسمت تحت تاثیر مکاتب سونگ 4 و یوان 5 چین بوده اند. پاره ای از عناصر در نقاشی های این کتاب مانند ابرهای مواج، تنه ی درختان پیچیده و گره دار و صخره ای تیز و همچنین دشت های بریده می تواند بیانگر نفوذ هنر خاور دور در مینیاتور ایران باشد. تحرک در نقاشی های این کتاب بیشتر نمایانده شده و قلم گیری آبدارتر و نازکی خطوط حادتر و اغراق آمیز تر گشته است. همچنین در تصاویر از شیوه ی هاشور زنی های نقاشان چینی دوره ی "تانگ" 6 استفاده شده است . قلم گیری زمخت و جامه پردازی تصاویر این اثر تحت تاثیر هنر بین النهرینی و پیکره های بلند قامت الگوی بیزانسی است. در میان تصاویر نسخه ای از کتاب جامع التواریخ که در انجمن سلطنتی آسیایی لندن نگهداری می شود ، تصاویری از اهل قریش و معراج پیامبر (ص) به چشم می خورد. ادامه دارد... پی نوشت: 1- وزیر غازان خان و الجایتو 2- پاکباز، صص60-61 3- رایس، ص132 4- یا سلسله اهی پنجگانه که دوره حکومت آنها از 960 تا 1279میلادی بوده است. 5- سلسله ی چینی (1260-1368م.) که قوبلای قاآن موسس آن بود و بعد از سلسله سونگ روی کار آمد. 6- سلسله ای از پادشاهان چین که در 618-906میلادی، حکومت کردند. سمیه رمضان ماهی بخش هنری تبیان منابع: پاکباز، روئین/ نقاشی ایران از دیرباز تا امروز رایس، تالبوت/ هنر اسلامی اکبری، تیمور و پوریا کاشانی/ تاریخ هنر نقاشی و مینیاتور در ایران مطالب مرتبط: نگارگری در دوره شاه اسماعیل هنر ایرانی و سبک جانوری (2) زمینه های فرهنگی در مکتب هرات