خداحافظی پژمان طرفداران قاسمخانی ها و سروش صحت نیز با احتیاط در مورد پژمان اظهار نظر می کردند . این گزاره به زمانی مربوط می شود که هنوز پژمان در برنامه ی پخش تلویزیون قرار نگرفته بود . اما حالا که پژمان تمام شده است ، تجربه ی پژمان را می توان نقطه ی عطفی در کارهای تلویزیونی دانست . کمدی همان تراژدی است ، در مورد پژمان تعبیر دیگری می تواند داشته باشد. کمدی نگاه خوش بینانه به یک تراژدی است. تراژدی تمام شدن یک قهرمان و یا یک نیمه قهرمان. نگاه خوش بینانه به رویدادی است که جامعه شناسی مدنیت ما را دچار تغییر و حتی دگردیسی می کند. استحاله ی آدمی ها و به تبع آن کانون های اجتماعی در یک کمدی نیمه مدرن، قابلیت هضم بیشتری دارد تا در یک درام پرتنش. گروهی از منتقدین کمدی در سینما و تئاتر و تلویزیون و طنز در ادبیات، کارکرد اجتماعی چنین گونه ای را تحت الشعاع جنبه های سرگرم کننده می دانند و وجوه موثر روان شناختی این نوع نگاه ادبی و نمایشی را به یک نقد رقیق، تلقی می کنند. با این حال گروهی نیز، کارکرد اجتماعی کمدی در سینما و تئاتر و طنز در ادبیات را از قضا، بیشتر از یک درام پرتعلیق می دانند. حتی کارکرد این گونه را از یک مستند واقع گرایانه وفادار به حقیقت نیز بیشتر می دانند. از این رو که طنز در ادبیات و کمدی در نمایش حائز مۆلفه ای است که اگر در ادبیات نمایشی غیرکمدی مورد استفاده قرار بگیرد دقیقاً جواب عکس می دهد. تکرار آرایه ای ادبی و نمایشی است که بهترین جایگزینی آن در یک اثر کمدی قابل تصور است. صحنه ی غرورآفرین به ثمر رسیدن گلی که از زوایای مختلف به تصویر کشیده می شود لذت مضاعف هنرمندی یک فوتبالیست و همزاد پنداری تماشاچی هاست. تکنیک تکرار در یک کمدی هم در قیاسی دوجانبه همین طور عمل می کند. تکراری که در یک اثر نمایشی با مۆلفه های کمدی وجود دارد باعث ملال زدگی نمی شود بلکه در تزریق فرهنگ متناسب کمک می کند و علاوه بر این نوعی جامعه شناسی خودمانی است که با یک حرکت نرم و زیرپوستی علیه عادت های نادرست بشورد. تکنیک تکرار در مجموعه ی پژمان هم، مختصاتی این چنین دارد. تکرار بلاهت ها، تکرار مناسبات غلط اجتماعی، تکرار تفریح ها و تکرار دیالوگ ها فقط در یک نمایش کمدی (تئاتر، سینما و یا تلویزیون) است که هم سو با مبنای تأثر موضوع و یا اتفاقات قرار می گیرد. تکرار در چنین آثاری مثل نمایش یک لحظه خاص در بازی فوتبال است. نماهای مختلف از یک گُل باعث ملال زدگی نمی شود. تماشاچی را تهییج می کند. واسطه ی تماشاچی تلویزیونی با یک مسابقه ی فوتبال، تصویر است. صحنه ی غرورآفرین به ثمر رسیدن گلی که از زوایای مختلف به تصویر کشیده می شود لذت مضاعف هنرمندی یک فوتبالیست و همزاد پنداری تماشاچی هاست. تکنیک تکرار در یک کمدی هم در قیاسی دوجانبه همین طور عمل می کند. اول این که تکرار یک ناهنجار و یا عادت غلط فردی و اجتماعی بدون تیزی یک انتقاد مستقیم و خشک در ناخودآگاه مخاطب، مزمزه می شود و بعد کم کم ته نشین می گردد و کارکرد دو دیگر این تکنیک تکرار در یک تعریف باطنی و مفهومی قابل بازخوانی است. تکرار در یک اثر کمدی مثل نمایش زوایای مختلف یک اتفاق و یا همان به ثمر رسیدن گل بازی فوتبال است. البته این نکته را هم باید اضافه کنیم که تکرار در مجموعه ی پژمان به یک قوام ادبی و سینمایی می رسد که در کمتر اثر نمایشی وطنی سراغ داریم. زوایا و نماهای مختلف بلاهت پژمان و بقیه ی پرسوناژها زاویه یک ناظر لخت مجرد نیست. گاهی از منظر تماشاچی بی طرف است. گاهی از نگاه دیگر اشخاص بازی است و از همه مهم تر، از زاویه ی ناخودآگاه قهرمان داستان است وهم این بخش آخری پژمان را اثری متفاوت می کند. بلاهتی که با زیرکی به خود شخص بازی محوری حالی می کند، بدون هیچ معجزه ای و یا انقلابی درونی. تکرار کمک می کند که آدمی های قصه ی پژمان، خود را و خودی خود را ببینند. دیدن قهرمان، از نمای داخلی و باطنی، اتفاقی است که شاید در آثار نمایشی یونسکو و فیلم های سینمایی وودی آلن نمونه ی آن را بشود جست و جو کرد. متن نمایشی پژمان در مسیر پیش برد دراماتیک و کمدی- تراژدی ویژه اش به این فضا می رسد که چطور یک موضوع و اتفاقات آن را در ازای نمایی درونی نیز بتوان مشاهده کرد. قصه ی پژمان، قصه ی آرزوها و رویاهای هر انسانی است. انسانی که تکرارهای خودش را نمی بیند وشاید هم خوش شانس باشد و به پای فیلم تکرارهای آمیخته با بلاهتش بنشیند. مجتبی شاعری بخش سینما وتلویزیون تبیان