پیامدهای دنیوی و اخروی غیبت! آثار سوء برخى از اعمال بر روابط انسان با دیگران بسیار آشكار است. از جمله اعمالى كه روابط انسان‏ها را سست و سرد مى‏كند و منشأ گناهان دیگر مى‏گردد غیبت است. از پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) روایت شده است: پیامبر پرسیدند: آیا مى‏دانید غیبت چیست؟ پاسخ دادند: خدا و رسولش داناترند. فرمودند: یاد كردن برادرت (در نزد كسی یا كسانی) نسبت به چیزی كه اگر بفهمد ناراحت می‌شود. (كشف الربیه عن احكام الغیبة، ص 5) پرسیده شد: حتى اگر آن چه مى‏گویم در برادرم باشد باز هم غیبت است؟ فرمودند: اگر آن چه مى‏گویى در او باشد غیبتش را كرده‏اى و اگر در او نباشد بهتان زده‏اى. از امام كاظم (علیه السلام) روایتى نقل شده است كه حدود غیبت را روشن مى‏فرماید: «مَن ذَكرَ رَجُلا مِن خَلفِهِ بما هُو فِیه مِمّا عُرفه الناس لَم یَغتَبه و مَن ذَكره مِن خَلفِهِ بما هو فیه مِما لا یَعرفهُ الناس اَغتابهِ، و مَن ذَكره بِما لَیس فیه فَقد بُهته.» (جامع السعادات، ج 2، ص 304.) كسى كه دیگرى را در غیابش به عیبى كه مردم از آن باخبرند یاد كند، غیبت او را نكرده است و كسى كه دیگرى را در غیابش به عیبى یاد كند كه مردم از آن بى‏خبرند، غیبت او را كرده است و كسى كه او را به عیبى كه در او نیست یاد كند به او بهتان زده است. در هر حال یكی از اخلاق عالی اسلامی پوشاندن عیب دیگران است. برترین عیب پوشی‌ها همراه با نصیحت و ارشاد به خوبی‌هاست. مگر غیبت پیامد هم دارد؟ پیامدهای غیبت را می‌توان در دو دسته پیامدهای دُنیوی و پیامدهای أُخروی(معنوی) بررسی نمود. الف. پیامدهای اُخروی و معنوی غیبت: 1. تباهی اعمال نیك‏ غیبت سبب مى‏شود اعمال نیكى كه انسان انجام مى‏دهد تباه گردد و از بین برود. امام صادق (علیه السّلام) فرمود: «الغیبة حرام على كلّ مسلم و إنّها َلتأكل الحسنات كما تأكل النّار الحطب»؛[1] غیبت كردن براى هر مسلمانى حرام است و همان گونه كه آتش هیزم را مى‏خورد، غیبت نیز كارهاى نیك انسان را مى‏خورد و از بین مى‏برد . پیامبر پرسیدند: آیا مى‏دانید غیبت چیست؟ پاسخ دادند: خدا و رسولش داناترند. فرمودند: یاد كردن برادرت (در نزد كسی یا كسانی) نسبت به چیزی كه اگر بفهمد ناراحت می‌شود. (كشف الربیه عن احكام الغیبة، ص 5.) پرسیده شد: حتى اگر آن چه مى‏گویم در برادرم باشد باز هم غیبت است؟ فرمودند: اگر آن چه مى‏گویى در او باشد غیبتش را كرده‏اى و اگر در او نباشد بهتان زده‏اى گاهى انسان به خاطر ارتكاب غیبت تمام كارهاى نیكى را كه انجام داده است از بین مى‏برد و ثواب اعمالش در نامه كسى كه غیبت او را كرده است نوشته مى‏شود، كه در این مورد توجه شما را به یك حدیث جلب مى‏كنیم: پیامبراكرم (صلّى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم)فرمود: در روز قیامت یكى از شما را در صحراى محشر براى رسیدگى به اعمالش حاضر مى‏كنند و نامه عملش را به دستش مى‏دهند و هنگامى كه به آن نگاه مى‏كند از كارهاى نیكى كه انجام داده است چیزى در آن نمى‏بیند. عرض مى‏كند: پروردگارا این نامه عمل من نیست زیرا از طاعات و عباداتى كه در دنیا انجام داده‏ام چیزى در آن نمى‏بینم. به او گفته مى‏شود پروردگار تو خطا و نسیان نمى‏كند و این نامه عمل از آن تو است اما به خاطر این كه غیبت كردى كارهاى نیك تو در نامه عمل كسى نوشته شده است كه از او بدگویى كردى. سپس شخص دیگرى را براى حساب مى‏آورند و نامه عملش را به او مى‏دهند. به نامه نگاه مى‏كند ولى بر خلاف انتظارش طاعات و عبادات زیادى را در آن مى‏بیند و از روى تعجّب عرض مى‏كند: خدایا این نامه عمل من نیست، من در دنیا كارهاى نیكى كه در این‌جا نوشته شده است انجام نداده‏ام. به او گفته مى‏شود: چون فلان شخص از تو بدگویى كرده كارهاى نیك او در نامه عمل تو نوشته شده است.[2] 2. خروج از ولایت خدا امام صادق (علیه السّلام) فرمود: «من روى على مۆمن روایة یرید بها شینه و هدم مروّته لیسقطه من أعین النّاس أخرجه اللّه من ولایته إلى ولایه الشّیطان فلا یقبله الشّیطان»؛[3] هر كس به منظور عیب جویى و ریختن آبروى مۆمنى سخنى علیه او بگوید تا او را از چشم مردم بیندازد خداوند چنین كسى را از ولایت خودش بیرون مى‏كند و به سوى ولایت شیطان مى‏فرستد ولی شیطان او را نمى‏پذیرد. 3. فاسد شدن دین انسان پیامبر اكرم(صلّى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) فرمود: «الغیبة أسرع فی دین الرّجل المسلم من الآكله فی جوفه»؛[4] تأثیر غیبت در دین مسلمان از خوره در جسم او سریع‏تر است. 4. كاهش ارزش عبادت‌ها‏ در حدیث دیگرى آمده است كسى كه مرتكب غیبت شود ارزش عبادات او كم مى‏شود. رسول‌خدا (صلّى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) فرمود: «الجلوس فی المسجد انتظارا للصّلوة عباده ما لم یحدث، قیل یا رسول اللّه و ما یحدث؟ قال الاغتیاب»؛[5] نشستن در مسجد و انتظار كشیدن براى رسیدن وقت نماز عبادت است تا زمانى كه حدثى از انسان سر نزند. سۆال شد: حدث چیست؟ فرمود: غیبت. 5. مانع قبولى اعمال‏ رسول‌ خدا (صلّى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) در ضمن حدیثى فرمود: «مأمورانى كه مراقب اعمال انسان هستند عمل بنده‏اى را كه مانند شعاع خورشید مى‏درخشد به آسمان بالا مى‏برند ولى فرشته‏اى كه باید اعمال را قبول كند و بالا ببرد مى‏گوید: اضربوا هذا العمل وجه صاحبه أنا صاحب الغیبة أمرنى ربّى أن لا أدع عمل من یغتاب النّاس یتجاوزنى إلى ربّى؛این عمل را به صورت صاحبش بزنید، زیرا من از طرف پروردگارم مأموریت یافته‏ام كه نگذارم عمل نیك غیبت كنندگان از من بگذرد و به سوى پروردگارم برود». 6. محرومیت از بهشت پیامبراكرم (صلّى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) فرمود: «تحرم الجنّه على ثلاثة: على النّمّام و على المغتاب و على مدمن الخمر» ؛[6] بهشت بر سه كس حرام است: سخن چین، كسى كه غیبت مى‏كند و كسى كه دائم الخمر باشد. 7. تأخیر پاداش و تقدیم مجازات غیبت‌كننده در صورتى كه توبه كند و توبه‏اش پذیرفته شود باز هم آخرین كسى است كه وارد بهشت خواهد شد: «أوحى اللّه عزّوجلّ إلى موسى بن عمران أنّ المغتاب إذا تاب فهو اخر من یدخل الجنّه و إن لم یتب فهو أوّل من یدخل النّار»؛[7] خداوند به موسى بن عمران وحى فرستاد كه غیبت كننده اگر توبه كند آخرین كسى است كه داخل بهشت مى‏شود، و اگر توبه نكند نخستین فردى است كه داخل آتش مى‏شود. 8. تجسم زشت در روز قیامت حضرت صادق(علیه‌السّلام) از پدران معصومشان(علیهم‌السّلام) چنین روایت می‌فرمایند: «كسی كه از فرد مسلمانی غیبت كند، روز قیامت در حالی كه از دهانش بویی بدتر از بوی مردار به مشام می‌رسد، می‌آید كه اهل محشر از آن اذیت می‌شوند»[8] ب. پیامدهای دنیوی غیبت 1. ریختن آبرو و شكستن حرمت افراد غیبت كننده با رفتار ناروایش آبروی دیگران را به خطر می‌اندازد، از این رو خداوند هم آبروی او را در معرض خطر قرار می‌دهد و او را در این دنیا رسوا می‌كند. امام صادق(علیه السّلام) فرمود: «لاتَغتَب فَتغتَب وَلاتَحفَر لاَخیكَ حُفَره فَتَقَعَ فیها، فانک کما تُدین تُدان»[9] ؛ غیبت نكن كه مورد غیبت واقع می‌شوی و برای برادرت گودالی نكن كه خود در آن خواهی افتاد، به راستی که هر جوری با دیگران معمله کنی به همان صورت با تو معامله شود . 2. آسیب‌ دیدن وحدت و انسجام اجتماعی مسلمین گناه غیبت نه تنها موجب فساد در ایمان و اخلاق شخص و رسوایی او در دنیا و آخرت می گردد، بلكه مفاسد اجتماعی و بشری را هم به دنبال دارد. از اهداف بزرگ انبیاء(علیهم‌السلام) تشكیل مدینه فاضله و جامعه‌ نیكوست و این مهم زمانی به وجود می‌آید كه مردم با یك‌دیگر محبت، الفت، برادری، صداقت قلبى، صفاى باطنى و ظاهرى داشته باشند، به طوری كه افراد همگی به منزله یك شخص باشند و در این صورت چنین ملتی بر ملت‌های دیگر پیروز خواهند شد، همان طور كه مسلمین صدر اسلام بر اثر همین وحدت و یک‌پارچگی بر حكومت‌های بزرگ آن روز پیروز شدند. بر اساس آن‌ چه گفته شد و روایاتی كه در این زمینه وجود دارد، مسلمین مأمور و موظفند كه با یك‌دیگر دوستی و مودت ورزند و طبعاً آن‌چه این دوستی را می افزاید مطلوب و پسندیده است و هر چه از این دوستی و مودت كم كند، ناپسند است و واضح است كه غیبت موجب كینه و دشمنی و بغض ‌شده و از این ره‌گذر وحدت اجتماع از بین می‌رود و این از آسیب‌های اجتماعی غیبت است و لازم است برای پرهیز از این ضرر بزرگ از این عمل زشت اجتناب نمود.[10] هر كس به منظور عیب جویى و ریختن آبروى مۆمنى سخنى علیه او بگوید تا او را از چشم مردم بیندازد خداوند چنین كسى را از ولایت خودش بیرون مى‏كند و به سوى ولایت شیطان مى‏فرستد ولی شیطان او را نمى‏پذیرد 3. ایجاد دشمنی از آن‌جا كه غیبت آبروی مۆمنی را می‌ریزد، او را دشمن غیبت كننده می‌كند. هم‌چنین دوستان كسی كه از او غیبت شده، به غیبت كننده به دیده دشمنی می‌نگرند؛ هر چند دیدشان درباره كسی كه نقصش بیان شده است نیز عوض می‌شود؛ پس غیبت كننده هم خشم پروردگار و هم خشم بندگان او را برمی‌انگیزد. امیرمۆمنان علی(علیه السّلام) فرمود: «ایاك و الغیبة فانها تمقتك الی الله و الناس و تحبط اجرك»[11] ؛ از غیبت بر حذر باش؛ چون موجب می‌شود مورد خشم و دشمنی خدا و مردم قرار گیری و پاداشت نابود شود . در حدیث قدسی هم آمده که: «من ترک الغیبة ظهرت محبته فی‌ القلوب»[12] ؛ کسی که غیبت و بدگویی دیگران را ترک کند محبتش در دل‌ها آشکار می‌شود. 4. تبلیغ و گسترش زشتی‌ها از آن جا كه غیبت، بیان عیب و نقص شخص یا باز گفتن كار زشت او در غیاب او است با این رفتار، زشتی آن عمل ناپسند از بین می‌رود چنان كه اگر شنونده در مقابل غیبت كننده سكوت اختیار كرده واکنشی نشان ندهد باعث می‌شود او در انجام این كار جسارت و جرأت بیش‌تری یابد و زشتی غیبت را درك نكند، هم‌چنین زشتی و قبحی كه عمل بازگو شده پیش از غیبت، نزد شنونده داشته است شكسته یا دست كم ضعیف می‌شود. امام صادق(علیه السّلام) می‌فرماید : «هر كس درباره مۆمنی آن چه كه با چشم دیده یا با گوش شنیده است باز گوید، از كسانی است كه خداوند عزوجل درباره آنان می‌فرماید: «انّ الذین یحبّون ان تشیع الفاحشه فى الذین آمنوا لهم عذاب ألیم‏»(نور/19)؛ یعنی همانا كسانی كه دوست دارند زشتی‌ها در بین كسانی كه ایمان آورده‌اند، منتشر شود، برای ایشان عذابی دردناك است. »[13] پی نوشت ها: [1].الحکم الزاهره، ترجمه انصاری، ص554 [2]. جامع الاخبار،ص412، ح1144 [3]. وسائل الشیعه، ج 12، ص 285، ح 16319 [4]. کافی،ج2، ص357،ح1 [5]. اصول کافی،ج2، ص266. [6]. مستدرك الوسائل، ج 7، ص 322، ح 8293 و بحارالانوار،ج 75، ص258،ح53. [7]. بحار،ج72،ص260. [8]. بحارالانوار، ج 72، ص 257، ح 48 [9]. وسائل الشیعه، ج 12، ص 282، حدیث 16312 [10]. بحارالانوار، ج 72، ص 247، ح 16 [11]. كافی، ج 2، ص 264، ح 2( احادیث 4 و 5 باب نیز قریب به همین مضمون می‌باشند). [12]. اقتباس از چهل حدیث امام، ص310 و311. [13]. اصول كافى، ج 2، ص 175، «كتاب الایمان و الكفر»،«باب التراحم و التعاطف»، حدیث 2. [36]. غررالحكم، ص 221، ح 4425. فراوری: زهرا اجلال بخش اخلاق و عرفان اسلامی تبیان منبع: مقاله کاظم علی‌محمّدی