سوسور، یکی از بزرگان علم نشانه شناسی
سابقه ی این رشته به زمان گذشته در یونان باز می گردد . اما این علم به صورت امروزی آن با نظریات افرادی چون فردینان دو سوسور زبان شناس سوئیسی و چالرز سندرز پیرس منطق دان آمریکایی مورد توجه قرار گرفت .
شاید بتوان بهترین تعریفی که برای نشانه شناسی ارائه کرد این باشد مطالعه ی سیستمی تمام فاکتورها در ایجاد و تأویل نشانه . این رشته که به شکل علم چند رشته ای توجه خاصی به ارتباط و معنا دارد . سابقه ی این رشته به زمان گذشته در یونان باز می گردد . اما این علم به صورت امروزی آن با نظریات افرادی چون فردینان دو سوسور زبان شناس سوئیسی و چالرز سندرز پیرس منطق دان آمریکایی مورد توجه قرار گرفت .
کار این بزرگان سرلوحه ی متخصصان دیگر در علوم متفاوتی چون نقد ادبی ، جامعه شناسی ، مردم شناسی ، روان شناسی ، هنرهای بصری و فیلم شناسی قرار گرفت .
این نظریه مورد توجه اروپایی ها قرار گرفته و ظهور آن نیز از اروپاست به همین دلیل در آمریکا چندان مورد اقبال قرار نگرفت .
فردینان دو سوسور
وی در ژنو متولد شد و در لایپزیک و پاریس به تحصیل پرداخت . مدت ده سال در دانشگاه سوربن به تدریس پرداخت . نظریات وی بعدها پس از مرگ وی به وسیله ی شاگردانش به چاپ رسید .
اهم نظریات سوسور
1 – موضوع و روش زبان شناسی
به نظر سوسور موضوع علم زبان شناسی بررسی تمام تجلیات ارتباط زبانی در میان انسان هاست خواه قومی متمدن و خواه قوم وحشی . موضوع علم زبان شناسی از دید وی باید دارای شرایطی باشد :
الف – توصیف کننده تمام زبان ها و بیان تحول تاریخی آن
ب – کشف نیروها و عوامل موثر در زبان و توضیح و تشریح قوانین کلی
ج – مشخص کردن حدود و تعریفی پیرامون خود
سوسور می خواست بگوید زبان چگونه است نه این که زبان چگونه باید باشد . تعریف وی از زبان شناسی آن چنان وسیع بود که تمام واقعیت های تجربی و زبان شناختی را در بر می گرفت . توجه وی به سرچشمه و تاریخچه ی زبان ها بود . می توان گفت سوسور نگرش علمی و روش کلاسیک که بر اساس آن عوامل تکرار شونده در موضوع مورد مطالعه بررسی می شوند را به زبان شناسی تاریخی که تاریخچه ی زبان ها را مورد مطالعه قرار می دهد ، پیوند زد .
2 – نشانه شناسی و زبان شناسی
از نظر سوسور زبان به جای آن که اغلب مجموعه ای از لغات و اسامی در نظر گرفته شود و مانع درک ماهیت واقعی آن گردد زبان را روشی برای دسته می داند . وی زبان گفتاری را به تنهایی نشانگر ماهیت واقعی زبان می سازد . پس دست به حقیقت زبان یعنی آن که آن را نظامی به حساب آوریم می زند.
آن چه که می توان دریافت آن است بزرگانی چون سوسور با آوردن نظریاتی جدید پیرامون نشانه شناسی راه های تازه ای در رشته های مختلف باز نمودند . این نظریه در ادبیات و نقد ادبی کارکردی بسیار دارد .
3 – زبان و گفتار
سوسور ارتباط میان انسان ها را از صورت زبانی جدا می سازد . صورت زبانی مجموعه کاملی از قواعد است و در بین افرادی که به یک زبان سخن می گویند مشترک است . این مجموعه را فرد در دستور زبان در اختیار دارد . می توان گفت صورت زبانی همان نظام بالقوه دستور زبان است ، در حالی که ارتباط ، اظهار نظرها و گزاره هاست . صورت زبانی ابزار واحد در اختیار ما قرار می دهد و در نهایت مجموعه ای از قواعد که چهار چوب مشخصی را برای درک عبارت به وجود می آورد . آن چه سوسور می گوید این نکته است که وی زبان را به عنوان یک مجموعه و یک نظام گفتاری که نظامی متغیر و قرار دادی می داند . در واقع وی زبان را نظامی نشانه ای و ترکیبی از ارتباط بین معنی و لفظ می داند . پس می گوید زبان در مقام نظام نشانه ای، نهادی اجتماعی است که با سایر نهادهای اجتماعی هم چون نهادهای سیاسی ، قضایی و .. متفاوت است . در نهایت می توان گفت تغییرات در زبان های مختلف به آهستگی و از طریق زبان گفتاری و ارتباط حاصل می شود و چگونگی آن ها به قواعد هر زبان وابسته است . آن چه که سوسور در زبان مد نظر دارد جنبه ی اجتماعی آن است نه جنبه ی فردی ، ذهنی و روان شناختی زبان .
مهمترین نظریه وی در این قسمت عبارت است از :
- زبان دارای موضوع محدود و بخشی از ارتباط انسان هاست.
- برخلاف گفتار ، زبان را می توان جداگانه مورد بحث قرار داد. ( هویت مستقل زبان )
- زبان به منزله ی یک قرار داد یا پدیده اجتماعی.
- زبان مجموعه ای از صور آوایی.
- گفتار و نوشتار صور متجلی صور آوایی است.
- زبان نظامی نشانه ای است .
- زبان مهمترین نظام نشانه شناسی است .
نوشتار و گفتار
به عقیده سوسور نوشتار تصویری از گفتار است و هیچ ارجحیتی بر گفتار ندارد . وی زبان گفتاری را به دو مقوله آوا شناسی و واج شناسی تقسیم می کند .
آوا شناسی تغییرات تاریخی به وجود آمده در زبان گفتار را بررسی می کند درحالیکه واج شناسی مشخصه های فیزیولوژیکی تلفظ و فراگیری را مطالعه می کند . تأکید سوسور بیشتر به جنبه های مطالعه کیفی و آواهای مختلف در یک نظام زبانی است . وی بارها در نوشته های خود بر اهمیت گفتار در مقایسه با نوشتار تأکید نموده است . تلاش وی در این زمینه برای دگرگون کردن ارزش ها در این رشته می باشد .
نشانه : معنی و لفظ ( مدلول و دال )
ساده ترین تعریفی که می توان برای نشانه در نظر گرفت عبارت است از : مجموعه دو گانه ای متشکل از یک مفهوم و یک صورت آوایی . ترکیب این دو مجموعه به وجود آورنده نشانه است .
مفهوم = معنی = مدلول
صورت آوایی = لفظ = دال
از دیدگاه سوسور رابطه بین معنی و لفظ اختیاری است و هیچ رابطه منطقی میان آن ها وجود ندارد . پس از نظر وی یک نشانه تنها معادل یک چیز نیست . پس نشانه از دید وی کلیتی است که هم از یک معنی و هم از یک لفظ تشکیل شده است و رابطه ای قراردادی بین آن ها وجود دارد . یک واژه ی ملفوظ یا مکتوب لزوما دال بر یک چیز خاص نیست چرا که تنها دال بر یک صورت آوایی است که آن صورت آوایی نشانگر یک پدیده ی مشخص است . پس در مجموع نشانه در نزد وی در درجه ی اول یک عنصر ذهنی است .
نتیجه گیری :
آن چه که می توان دریافت آن است بزرگانی چون سوسور با آوردن نظریاتی جدید پیرامون نشانه شناسی راه های تازه ای در رشته های مختلف باز نمودند . این نظریه در ادبیات و نقد ادبی کارکردی بسیار دارد . امروزه نقد و بررسی آثار نثر و نظم با استفاده از این رشته بسیار جالب توجه و مورد استقبال زیادی قرار گرفته است .
اکرم نعمت اللهی
بخش ادبیات تبیان
