بازنمایی هنرمندانه اخلاق
نگاهی به سریال «تا ثریا»
آثار نمایشی سیروس مقدم در نگاه اول بشدت انسانی و اخلاقگرا به نظر میرسند.او سراغ مضامینی میرود كه از دل آن بتواند یك چالش جدی در یكی از حوزههای اخلاقی به وجود بیاورد.
اخلاق نه به عنوان یك برچسب اضافی بلكه به عنوان یك عنصر ضروری در تار و پود داستانهای این كارگردان تنیده شده است.
در چاردیواری قهرمان داستان با یك دروغ روانه جاده تباهی میشود و وضعیت متعادل اولیهاش را از دست میدهد.
در سریال «تا ثریا» شخصیت اصلی قرار است به جنگ غول ربا و نزولخواری برود و شكست بخورد. در هر دو داستان یك عنصر اخلاقی عامل پیشبرنده درام هستند.
اولی پلشتی دروغگویی را برای مخاطبش نمایان میكند و دومی عواقب تلخ پول نزول را هشدار میدهد. پس در هر دو الگوهای ارزشی و هنجارهای اجتماعی حضور پررنگی در خط اصلی قصه دارند.
قبل از پرداختن به مضمونهای اخلاقی كارهای سیروس مقدم، بهتر است به سراغ پاسخ این سوال برویم كه اساسا یك فیلم یا سریال اخلاقی باید واجد چه ویژگیهایی باشد.
ابتداییترین پاسخ به این سوال این است كه بگوییم در سریالهای اخلاقی همه شخصیتها، رفتاری ارزشی و انسانی دارند و به سمت گناه سوق پیدا نمیكنند.
طرفداران این نظریه معتقدند یك سریال میتواند با نشاندادن و تكرار یك رفتار ارزشی زیباییهای آن را به بینندگانش منتقل كند.
مشكل اصلی این گونه سریالها این است كه شخصیتهای منفی و شرور از فضای داستان حذف میشوند و جایشان را به آدمهای خوبی میدهند كه منشأ خیر و نیكی هستند.
مشكل اصلی این گونه سریالها این است كه شخصیتهای منفی و شرور از فضای داستان حذف میشوند و جایشان را به آدمهای خوبی میدهند كه منشأ خیر و نیكی هستند
در این حالت معمولا قصه دچار سكته میشود. چون شخصیت منفی كه بخواهد درام داستان را شكل بدهد وجود ندارد.
دومین گروه سریالهای اخلاقی كارهایی هستند كه در آن قهرمان منفی و بدكار وجود دارد ولی این شخصیت به خاطر اشتباهاتی كه انجام داده مجازات میشود و سزای عمل بدش را میبیند.
سینما و تلویزیون ما در هر دو گروه مورد اشاره، شاهد ساخت آثار زیادی بوده است. آثاری كه گاه به دلیل عرضه مستقیم پیامهای اخلاقی نتوانستهاند راه به جایی ببرند.
بیشتر سریالهای اخلاقی پیامشان را به صورت گلدرشت و ساختگی نمایان كردهاند و نتوانستهاند تاثیرگذاری لازم را داشته باشند.
مریلین بكر در كتاب اخلاق در فیلمنامهنویسی مینویسد: در موقعیتهای دراماتیك درست نیست تصمیمهای شخصیت داستان را تنها به این دلیل كه بر مبنای وجدان است، توجیه كنیم. ما باید قادر باشیم روند تصمیمگیری شخصیت را به گونهای نمایش دهیم كه برای مخاطب قابل باور باشد.
مصداق این توصیه را میتوان در سریالهای سیروس مقدم مشاهده كرد. ثریا كه در مركز ثقل داستان قرار گرفته همواره بر اصول اساسی زندگیاش پافشاری میكند. یكی از اصولش این است كه او نمیگذارد نان حرام سر سفرهاش بیاید.
ثریا وقتی میفهمد كه دامادش پولی را به آقا رضا داده تا هر ماه سودش را دریافت كند به او میگوید: «همین امروز میری و پولت رو پس میگیری».
این ایمان و اعتقاد قلبی او برای مخاطب باورپذیر است چون در جایجای فضای قصه در قالبهای كنشهای جزئی به نمایش گذاشته میشود.
ثریا درباره زشتی رباخواری هیچگاه سخنرانی نمیكند و پند و موعظه نمیدهد. او نمیگوید كه من انسان خوبی هستم و وجدانم به من حكم میكند كه پول نزول دریافت نكنم. بلكه در موقعیتی قرار میگیرد كه آن موقعیت گویای وحشت ثریا از افتادن در دام رباخواری است.
در این سریال كشمكش درونی ثریا را در برابر یك ثروت شبههناك میبینیم. توصیف احساسات درونی این فرد، هم به شخصیتپردازیاش كمك میكند و هم در انتقال پیام اخلاقی سریال موثر واقع میشود.
برخلاف خیلی از فیلمهایی كه قهرمان خیلی راحت دستش به پلیدیها آلوده میشود در اینجا گرایش بسیار تدریجی و آرام شخصیت به سمت گناه و نافرمانی را میبینیم.
در واقع در سریال تا ثریا حضور یك شخصیت غیرمنفعل به نام ثریا، تعلیقهای داستان را افزایش داده و به كار اوج و فرود بخشیده است.
در همتنیدگی شخصیت و كنشها از دیگر عواملی است كه موجب بازنمایی مناسب اخلاق در كارهای سیروس مقدم میشود. این نكته را میتوان با یادآوری یك سكانس بهتر توضیح داد.
جایی كه ثریا برای خرید مواد غذایی به سوپرماركت میرود، در پسزمینه قاب دو نفر در حال صحبت درباره قیمتهای رهن و اجاره هستند.
ثریا میشنود كه هر یك میلیون تومان رهن معادل 30 هزار تومان اجاره ماهیانه است. او به فكری عمیق فرو میرود و حواسش پرت میشود تا جایی كه اجناس از دستش به زمین میافتند.
احتمالا در آن زمان برای یك لحظه وسوسه رباخواری به سرش افتاده و دچار وحشت شده و باز دوباره به خودش آمده است.
مجموعه این كنشها تصویر یك زن درستكار در آستانه سقوط و همچنین كمبضاعت را در ذهن تداعی میكند. نكته مهمتری كه این كنش در لایههای زیرینش نشان میدهد، این است كه ثریا زنی تنها و بیپناه است و خودش به تنهایی كارهای روزمره خانوادهاش را انجام میدهد.
مجموعه این مفاهیم در یك سكانس چند دقیقهای به مخاطب ارائه میشود. مفاهیمی كه اگر در قالب دیالوگ بیان میشدند دیگر تاثیرگذاری لازم را نداشت. مجموعه این كنشها به پرداخت بهتر شخصیت هم كمك میكنند.
ثریا شخصیتی چندوجهی است و در این سریال رفتار متقابل او را با دامادش، فرزندش، دخترانش، دوستان هم جلسهای اش و همكارانش در بیمارستان میبینیم.
ثریا در برابر هر كدام از این افراد وجه متفاوتی از خصوصیات اخلاقیاش را عیان میكند. برای پسرش یك مادر دلسوز است و برای دامادش یك مادرزن سختگیر.
با دوستانش در جلسه قرآن شوخی میكند ولی در محیط كار تبدیل به یك آدم جدی میشود و سلامتیاش را فدای كار دیگران میكند.
بخش سینما و تلویزیون تبیان
منبع:جام جم / احسان رحیمزاده
