ظاهرسازي يا حفظ ظاهر؟

بسيار براي ما اتفاق مي‌افتد که مي‌گويند فلاني خيلي دو رو است. اگر هم بيشتر در ميان متشرعين رفت و آمد کنيم، شايد از کلمات ديگري استفاده شود. مثلا فلاني خيلي ظاهر سازي مي‌کند. گاهي هم در مقام موعظه براي ما مي گويند که آقا شما با اين موقعيت بايد حفظ ظاهر کني!

سوال مهم و اساسي اينجاست که اساسا فرق بين اين دو واژه کدام است و از نظر شرع و دين، کدام مذموم و ناپسند و کداميک پسنديده شمرده شده است؟ آيا دو رويي و و نفاق که از نظر قرآن و دين، بسيار ناپسند و نامشروع است با يکي از اين دو واژه همخواني دارد؟

در اين مقاله به تبيين اين دو واژه از زبان آيه الله مجتبي تهراني خواهيم پرداخت. پس با ما همراه باشيد.

رُوِيَ عَنْ مُحمَّدِ بن عليٍ الجَواد عليهماالسلام قال: لَا تَكُنْ وَلِيّاً لِلَّهِ فِي الْعَلَانِيَةِ عَدُوّاً لَهُ فِي السِّرِّ[1].

ترجمه حدیث: در ظاهر و آشكار،‌ خودت را دوست خداوند نشان مده، (‌در حالي كه)‌ در پنهان و در درون، دشمن خدا باشي.

معنای خفاء و علن، عرفي است. خفاء، جايي است که انسان تك و تنها باشد و كس ديگري نباشد. علن، يعني غير از خودِ شخص، كس ديگري هم حضور داشته باشد. گاهی در مقابل علن، سرّ است؛ كه اين با قبلی متفاوت است. سرّ، یعنی درون؛ یعنی در دلت يك چيزی باشد، اما به زبانت چيز ديگري بگويي.

ما در روايات هر دو را داريم؛ هم «‌علن در مقابل خفاء» و هم «علن در مقابل سرّ»، که در این روایت، علن در مقابل سرّ مطرح شده است. و آن اين است كه پيش­ روي مردم، خودت را دوست خدا و فردی متشرّع و متديّن جلوه دهي ‌ولي در آنجايي كه كسي نيست، معصيت کنی؛ یعنی كارهايي انجام دهی كه مورد رضاي خدا نيست.

در اينجا نكته­اي را تذکّر بدهم كه «حفظِ ظاهر» با «ظاهرسازي» تفاوت دارد و عدّه‏اي هم اينها را با هم اشتباه مي‏كنند. حفظِ ظاهر، یعنی كسي كه از نظر دروني، آدم معتقدي است،‌ امّا ايمانش به آن درجه­اي نرسيده كه بر روي تمام اعضاء و جوارحش، اثر بگذارد تا به تمام دستورات ظاهري اسلام مقيّد شود، ظاهر خود را اصلاح نمايد و كارها و اعمالش را بر طبق دستورات شرع تنظيم كند. به اين سنخ از افراد گفته مي‏شود که: حفظ ظاهر كن! تويي كه از نظر دروني انسان معتقدي هستي، ولی ضعف ايماني داری، از نظر ظاهر، اعمالت را درست كن تا با این كارهاي خوب، درونت هم خوب شود و ايمانت قوي گردد. این كارِ بسيار خوبي است و بر روي انسان، نقش سازندگي دارد. انساني كه معتقد و مؤمن است ولي ايمانش ضعيف است، مي­تواند از راه حفظِ ظاهر، باطنش را هم اصلاح كند. [ دقيقا در همين مورد کساني که وجهه ديني دارند و يا به نوعي به دين منتسب هستند و يا چهره شناخته شده متديني هستند، لازم است، حفظ ظاهر کرده و اعمالي انجام ندهند که ديگران را نسبت به دين مبين اسلام بدبين کرده و يا منزجر کند]

اما «ظاهرسازي» يعني چه؟ معناي ظاهرسازي اين است که انسان، صورت ظاهرش را متشرّع جلوه بدهد، ‌ولي در همان ظاهر، خلاف شرع هم مرتكب شود. در جايي متشرع است و در جايي دشمن خدا است. او دارد «ظاهرسازي» می­کند نه «حفظ ظاهر»! اين با آن مورد قبلي تفاوت دارد. اين فرد ظاهرسازي مي­كند؛ مثلاً ‌دعا مي­خواند و... ولی می‏بینی در يك جاهايي خلاف شرعِ بيّن هم مرتكب مي­شود؛ مال مردم مي­خورد،‌ دروغ مي­گويد، غيبت مي­كند. اين را مي‏گويند ظاهرسازي. [ظاهر سازي، خود نوعي نفاق است که از بدترين گناهان شمرده شده. در قرآن کريم، خداوند به پيامبرش مي‌فرمايد: و خداوند شهادت مي‌دهد که يقينا منافقين دروغ‌گويانند (2)]

در اين روايت از «حفظِ ظاهر» نهي نشده است. بلكه كسی مورد نظر است که در باطن به اين كارها اعتقاد ندارد ولي در ظاهر، ‌ظاهرسازي مي­كند و خودش را متشرّع جلوه می­دهد. او ادّعا می­کند که خدا و ‌قيامت سَرَم مي­شود، اما باطناً ‌اينطور نيست. لذا مي بينيم از نظر ظاهر، گاهي خلاف شرع هم مرتكب مي­شود.

 «لَا تَكُنْ وَلِيّاً لِلَّهِ فِي الْعَلَانِيَةِ عَدُوّاً لَهُ فِي السِّرِّ» يك چنين آدمي نباش؛ چون راه به جايي نخواهي برد. این را هم بدان که اين رفتار، از شاخه­هاي نفاق است! چه بسا كساني كه از نظر باطن مشكل دارند و ‌ظاهرشان هم مثل باطنشان است،‌ از اين آدم بهتر هستند. چه بسا ‌اگر اينها توبه كنند، بيشتر مورد ‌مغفرت الهي قرار بگيرند، (نسبت به کسانی که ظاهرسازي مي­کنند و با ظاهرسازي ديگران را فريب مي­دهند.)

منبع:

[1] . بحارالانوار جلد75، صفحه 365

[2]. سوره منافقين.

[3] . برگرفته از سخنراني آيه الله مجتبي تهراني.

تهيه: محمد حسين امين - گروه حوزه علميه تبيان