ذکر صلوات در قرآن کریم ریشه دارد؛ آنجا که خداوند میفرماید: إِنَّ اللهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلیماً (احزاب، ۵۶)؛ خداوند و فرشتگانش بر پیامبر درود و رحمت میفرستند؛ ای مؤمنان، شما نیز بر او درود فرستید و تسلیم باشید.
در واقع این آیه نشاندهنده جایگاه والا، عظمت و شأن بینظیر پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله نزد پروردگار است؛ چرا که او محبوب و برگزیده خداوند است.
ریشه کلمه صلوات، فعل امر از «صَلَو» گرفته شده و جمع آن «صلوات» میشود. در اصل به معنی حُسن ثناء و رحمت و تحیّت است. (لسان العرب، ابن منظور، ج۱۴ ص۴۶۵) در ذکر صلوات از خداوند درخواست میشود که ستایش، رحمت، برکت و سلام خود را نصیب پیامبر اکرم و خاندانش کند.
فرستادن صلوات آنقدر جایگاه و اهمیت دارد که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله میفرماید: کسی که نام مرا بشنود و بر من صلوات نفرستد، فردی بخیل است.
صلوات یکی از دستورات الهی است که به مؤمنان داده شده است. این عمل، نشانه احترام و قدردانی از مقام پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله است و نقشی جدی در تقویت محبت ما نسبت به ایشان دارد. در آیه فوق، خداوند و ملائک نیز بر پیامبر درود میفرستند و به مؤمنان نیز فرمان میدهد که این عمل را انجام دهند.
فلسفه صلوات فرستادن
صلوات بر محمد و آل محمد، در واقع برای زنده ماندن نام، راه و مکتب پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در دلهاست؛ ذکری که یادآور سیره و اخلاق والای او و خاندان پاکش است و انسان را به پیروی همیشگی از آن بزرگان دعوت میکند. بیتردید نام و یاد پیامبر اکرم و اهلبیت علیهمالسلام او باید همواره در میان مومنان جاری باشد تا انسان را در مسیر درست و اصیل اسلام محمدی استوار و ثابتقدم نگه دارد.
صلوات بر محمد و آل محمد، در واقع برای زنده ماندن نام، راه و مکتب پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در دلهاست؛ ذکری که یادآور سیره و اخلاق والای او و خاندان پاکش است و انسان را به پیروی همیشگی از آن بزرگان دعوت میکندفلسفه صلوات، طلب رحمت برای پیامبر و اهلبیت، گرامی داشتن یاد و نامشان و پیروی از راه و سیره و سنت آنان است.
صلوات، نوعی قدردانی از تلاش ۲۳ساله پیامبر و عاملی برای تقویت محبت نسبت به او محسوب میشود. (زمانی، کیفیت صلوات از نگاه فریقین، ص۳۰)
به اعتقاد محققان با فرستادن صلوات، مؤمنان پیامبر و خاندان او را واسطهای میان خود و خدا قرار میدهند تا رحمت الهی شامل حالشان شود. (ابراهیمی، آثار و برکات الصلوات، ص۵۱) همچنین، صلوات فرصتی برای الگوپذیری از انسان کامل را فراهم میکند (درودگر، اسرار و آثار صلوات بر پیامبر صلیاللهعلیهوآله و آل پیامبر، ص۱۵)، احترام به پیامبر و خاندان او را نشان میدهد، یاد و نام برگزیدگان خدا را زنده نگه میدارد، توجه به پیروی از مسیر نبوت و ولایت را یادآوری میکند و تأکید بر جداییناپذیری نبوت و امامت از دیگر فلسفههای صلوات است. (موسوی، صلوات، احکام و آثار آن، ص۲۴)
آثار صلوات
فرستادن صلوات نه تنها یاد و مقام پیامبر و اهلبیت علیهمالسلام را زنده نگه میدارد، بلکه برای کسی که آن را میفرستد، آثار و برکات بسیاری در دنیا و آخرت به همراه دارد. در ادامه، به برخی از این فواید اشاره میکنیم.
- امام باقر علیهالسلام فرمود: (روز قیامت) در میزان و ترازوی اعمال، چیزی سنگینتر (و گرانبهاتر) از «صلوات بر محمد وآل محمد» وجود ندارد. (معانی الاخبار، ص۲۴۶)
- امام صادق علیهالسلام فرمود: هنگامی که یکی از شما میخواهد دعا کند، ابتدا بر پیامبر اکرم درود فرستد، زیرا صلوات بر پیامبر، دعایی است که از سوی خدا پذیرفته میشود، و خداوند کریمتر از آنست که بخشی از دعا را قبول کند و بخش دیگر را رد نماید. (الامالی، شیخ طوسی، ص۱۷۲)
- حماد بن عثمان از امام صادق علیهالسلام پرسید: بهترین اعمال در روز جمعه چیست؟ امام فرمود: بعد از ظهر جمعه، صد مرتبه صلوات فرستادن بر محمد و آل محمد، و هرچه بیشتر شود، بهتر است. (المحاسن، خالد برقی، ج۱ ص۵۹)
آیا صلوات برای پیامبر نفعی دارد؟
در مورد اینکه فرستادن صلوات برای پیامبر و خاندانش منفعتی دارد یا خیر، دو دیدگاه مطرح است. گروهی مانند شهید ثانی (شهیدثانی، الروضة البهیه، ج۱، ص۱۳)، علامه طباطبایی(طباطبایی، بررسیهای اسلامی، ج۱، ص۱۵۰) و حسنزاده آملی (آملی، هزار و یک نکته ص۱۸۶) معتقدند مقام پیامبر آنقدر بلند است که نیازی به صلوات مؤمنان ندارد و در نتیجه، آثار و برکات صلوات به خود گوینده بازمیگردد.
در مقابل، محمدباقر مجلسی و مرتضی مطهری بر این باورند که هرچند پیامبر و اهلبیت مقام بسیار بلندی دارند، اما در مسیر کمالاند و فرستادن صلوات، مقام ایشان نزد خدا را بالاتر میبرد. (مجلسی، مرآة العقول، ج۱۲، ص۱۱۲–۱۱۳؛ مطهری، مجموعه آثار، ج۲۳، ص۳۱۶)
همچنین گفته شده است که صلوات اگر به خدا نسبت داده شود، به معنای رحمت است؛ اگر به فرشتگان نسبت داده شود، نشانه استغفار است؛ و اگر از انسانها صادر شود، حکم دعا را دارد. (طباطبایی، المیزان، ج۱۶، ص۳۲۹)
چه مواقعی باید صلوات فرستاد؟
به نظر اکثر علمای شیعه، صلوات فرستادن هنگام شنیدن نام، یا کنیه یا القاب پیامبرصلیاللهعلیهوآله، حتی در نماز، مستحب است. (طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج۲، ص۶۱۹) برخی فقها نیز این عمل را واجب دانستهاند. (کنز العرفان، ج۱، ص۱۳۳؛ مفتاح الفلاح، ص۳۸)
به نظر اکثر علمای شیعه، صلوات فرستادن هنگام شنیدن نام، یا کنیه یا القاب پیامبرصلیاللهعلیهوآله، حتی در نماز، مستحب است. برخی فقها نیز این عمل را واجب دانستهاندبر اساس روایات بهترین زمان برای صلوات گفتن، شب و روز جمعه است. (کافی، ج۳، ص۴۲۹) از دیگر زمانهایی که به گفتن ذکر صلوات سفارش شده، عبارتند از:
در ماههای رجب، شعبان و رمضان(مفاتیحالجنان)، در رکوع و سجود نماز(الکافی، ج۳، ص۳۲۴)، در ابتدای سخنرانی، هنگام داخل شدن در مسجدالحرام، هنگام طواف و سعی صفا و مروه، هنگام دیدن حرم پیامبراکرم صلیاللهعلیهوآله، در اول و آخر وضو، در تعقیبات نماز، قبل و بعد از دعا کردن، هنگام بوییدن گل، بعد از عطسهکردن، هنگام سفر(نساجی زواره، صلوات رمز محبت و وفاداری به پیامبرصلیاللهعلیهوآله و خاندانش، ص۶۵-۶۶)
نتیجهگیری
صلوات فرستادن، تنها یک ذکر زبانی نیست؛ بلکه پلی است بین دل مؤمن و پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و خاندان پاکشان، راهی برای زنده نگه داشتن نام و یادشان، و فرصتی برای پیروی از اخلاق و سیره آنان است. این عمل، هم محبت ما را نسبت به پیامبر صلیاللهعلیهوآله افزایش میدهد و هم آثار و برکات فراوانی برای گوینده به همراه دارد؛ از سبک شدن میزان اعمال تا اجابت دعا و افزایش رحمت الهی.
پیام شما به ما