دل اندوهگنان را دوست دارم مقدمه‏اى برغم در ادبیات فارسى قال رسول الله(ص):انّ اللّه تعالب یحّب کلّ قلب حزین حزن و تفکر از مقامات اولیاست:«از مقام‏هاى مصطفى-علیه السلام-یکى فکر بود و یکى حزن؛ مصطفى پیوسته با فکر بودى، و پیوسته حزن تمام داشتى.کان رسول الله(ص):دائم الفکر طویل الحزن.» على(ع)مى‏فرماید:«مومن شادى‏اش در چهره و اندوهش در درون قلب اوست.» - اندوه در مذاق عرفان : «هر دل که اندر آن اندوه نباشد، خراب شود، همچون سرایى که اندرو ساکن نباشد.» «گویند خداى عزّ و جّل وحى کرد به آدم، که یا آدم، تو فرزندان را رنج و اندوه میراث گذاشتى.» «حزن از اوصاف اهل سلوک باشد.» «خداى تعالى، دل اندوهگنان دوست دارد.» «اندوه عارفان رو به افزونى است:«و هرگز هیچکس حسن بصرى را ندیدى، مگر پنداشتى که به نویى، وى را مصیبتى افتاده است.»اندوه انیس و مقیم دل‏هاى عارفان است:«نفیس‏ترین چیزها که بنده اندر صحیفت خویش یابد از نیکویى‏ها، اندوه بود.» نمودهاى غم در متون نظم و نثر فارسى: -غم نان و اندوه روزى :از مسایل اساسى زندگى مردم غم نان و گذران زندگى روزمره بوده است.سنایى دغدغه روزى و نگرانى نان زندگى را در مکاتیب خود اینگونه بیان مى‏کند:«اینک مدت چهار ماه است تا این عارضه عسر سیاه روى گونه من زرد کرده است، اگر خواهد که سر من سبز بماند و سینه حاسدان من کبود گردد، به سپیدى آرد مرا میزبانى کند.» سعدى در گلستان در همین مورد مى‏گوید: غم فرزند و نان و جامعه و قوت / بازت آرد زسیر در ملکوت همه روز اتفاق مى‏سازم که به شب با خداى پردازم شب چو عقد نماز مى‏بندم چه خورد بامداد فرزندم - داغ فرزند از مضامین اندوهبار ادب غنایى:«از میان نوایب روزگار هیچ مصیبتى همپایه داغ مرگ فرزند نیست.شعرا نیز همچون دیگر مردم از گزند این ماتم ایمن نیستند.افسوس و حسرت خاقانى که پس از بازگشت از دومین سفر خود به مکه خرمن هستى‏اش به آتش هجران پسر مى‏سوزد، بسیار عمیق است.او هیچیک از آلام زندگى خود را به بزرگى مصیبت جدایى فرزندش رشید نمى‏داند: گر چه بسیار غم آمد دل خاقانى را/هیچ غم در غم هجران پسر مى‏نرسد - غم دختر داشتن و اظهار ملال و دلتنگى از آن در باورهاى عامه:غم دختر داشتن را شاعران و ادبا با توجه به باورهاى عامه با نشاط و ابزار شادى از مرگ فرزند:فراموش مى‏کنند و به خود آرامش مى‏دهند.به عنوان نمونه خاقانى از مرگ دختر نوزادش اظهار خرسندى مى‏کند و مى‏گوید: مرا به زادن دختر غمى رسید که آن نه بر دل من و نى بر ضمیر کس بگذشت چو دختر انده من دید سخت صوفى‏وار سه روز عده عالم بداشت پس بگذشت 16 (دیوان-ص 835) - غم همنوع :در نظر سعدى و مکتب عرفان اجتماعى او، کسى که غم همنوع نخورد، خودپسندى است که در خور نام انسانى نیست: تو کز محنت دیگران بى‏غمى / نشاید که نامت نهند آدمى - غم غربت و تنهایى :«عرفان، تجلى التهاب فطرت انسانى است که خود را اینجا غریب مى‏یابد و با بیگانگان، که همه موجودات و کائنات‏اند، همخانه.بازى است که در قفسى اسیر مانده و بى‏تابانه، خود را به در و دیوار مى‏کوبد و براى پرواز بى‏قرارى مى‏کند و در هواى مالوف خویش، مى‏کوشد تا وجود خویش را نیز که مایه اسارت اوست و خود حجاب خود شده است، از میان برگیرد.» 18 - اندوه جدایى و درد هجران :«روح پاک چندین هزار سال در جوار قرب رب العالمین به صد هزار نازپرورش یافته بود، متوحش گشت، قدر انس حضرت عزت بدانست.نعمت وصال را که همیشه مستغرق آن بود و ذوق آن نمى‏یافت و حق آن نمى‏شناخت، بشناخت.آتش فراق در جانش مشتعل شد.دود هجران به سرش برآمد، گفت: دى ما و مى و عیش خوش و روى نگار / امروز غم و غریبى و فرقت یار در حال از آن وحشت آشیان برگشت و خواست تا هم بدان راه بازگردد. عزمم درست گشت کزینجا کنم رحیل/خود آمدن چه بود که پایم شکسته باد» -شوق دیدار و حزن :شوق دیدار یار با حزن و اندوه همراه است:«از نظر این دسته از صوفیان، شوق تا زمانى است که مشتاق از محبوب خود غایب است و آرزو مى‏کند که به وصال محبوب برسد.وى در سفر قلبى خود، هر چه پیش‏تر مى‏رود شوقش زیادتر مى‏شود و شدت مى‏یابد و با شدت یافتن شوق، حزن هم به وى دست مى‏دهد.» از عشق تو اى صنم غمم بر غم باد / سوداى توام مقیم دم بر دم باد - غم به معنى عشق و در مفهوم عرفانى آن ، همان غم کهنى است که مایه تعالى روح و کمال انسانى است و در حقیقت زبان سخن گفتن عاشق با معشوق است: با یار نو از غم کهن باید گفت با او به زبان او سخن باید گفت عشق آن خوشتر که با ملامت باشد آن زهد بود که با سلامت باشد - غم عشق آسمانى است و هدیه آن جهانى : «مرغانى که امروز گرد دام محنت مى‏گردند و دانه محبت مى‏چینند، گردن این دام و حوصله این دانه از عالمى دیگر آورده‏اند: اصل و گهر عشق زکانى دگر است منزلگه عاشقان جهانى دگر است و آن مرغ که دانه غم عشق خورد بیرون زدوکون زآشنایى دگر است انجام سخن این که، اندوه عشق تمام هستى را فرا گرفته است و نداى اشتیاق محبوب از تمام در و دیوار وجود به گوش مى‏رسد:«دریغا مگر آن بزرگ از اینجا گفت که اگر سینه‏ى کمترین مورچه بشکافى، چندان حزن عشق خدا از سینه او بدر آید که جهانى را پر گرداند.» تعبیرات و واژه‏هایى دیگر هم به مفهوم«غم»آمده است:درد، داغ، گره، فروبستگى، که معادل واژه«عقده» در روان‏شناسى است ، این تعبیرات در متون و اشعار عرفانى بسامد فراوانى دارد: داغ در شعر حافظ: چون لاله، مى‏ببین و قدح در میان کار این داغ بین که بر دل خونین نهاده‏ایم اى گل تو دوش داغ صبوحى کشیده‏اى ما آن شقایقیم که با داغ زاده‏ایم کتاب ماه ادبیات و فلسفه تهیه و تنظیم برای تبیان : زهره سمیعی - بخش ادبیات تبیان