چگونه پايان نامه بنويسيم؟ پايان‏نامه که ارائه آن، در مرحله پژوهشى، براى طلاب و دانشجويان تحصيلات تکميلى ضرورى است، گزارش جامع پژوهشى است که دانش‏پژوه با راهنمايى استاد خود، به انجام مى‏رساند قسمت اول مقدمه‏ فعاليت‏هاى تحصيلى طلاب و دانشجويان در مقطع تحصيلات تکميلى و سطوح عاليه، در حوزه و دانشگاه به دو قسم آموزشى و فرا آموزشى تقسيم مى‏شود. فعاليت‏هاى آموزشى، به فراگيرى داده‏هاى علمى، و رشد ذهنى طلاب و دانشجويان مى‏انجامد و فعاليت‏هاى فراآموزشى که از دو راه مطالعه و پژوهش صورت مى‏پذيرد، منجر به آفرينش انديشه نو و نظريه جديد مى‏گردد. البته فعاليت فراآموزشى، براى رسيدن به هدف مطلوب، بايد از نظم و دقت و جدّيت لازم برخوردار باشد. بدين‏سان، تحصيلات تکميلى، داراى دو مرحله آموزشى و پژوهشى است که مرحله پژوهشى پس از اتمام موفقيت‏آميز مرحله آموزشى، آغاز مى‏شود. فعاليت‏هاى دانشجويان و طلاب، در مرحله پژوهشى، جست‏وجويى نظام يافته است؛ بدين رو، بايد از منطق و روشى تبعيت نمايد که اصطلاحاً از آن، به روش تحقيق ياد مى‏کنند و بخش مهمى از ارزش و اعتبار هر پژوهش، در گرو رعايت همين منطق است. فعاليت‏هاى پژوهشى در مرحله پژوهش، بايد زير نظر استاد راهنما- که از دانش و تجربه کافى در موضوع پژوهش برخوردار است- و استاد يا اساتيد مشاور به‏انجام برسد تا دانشجو و طلبه در کنار فراگيرى و رعايت منطق پژوهش، با عرضه مداوم فعاليت پژوهشى خود به استاد راهنما و مشاور، گام به گام به اثبات فرضيه و ارائه نظريه، نزديک شود. براى شناخت کامل و دقيق پايان‏نامه بايد جنبه‏هاى مادى (فيزيکى) و محتوايى آن را با ديدى جامع، بررسي کرد. پايان‏نامه که ارائه آن، در مرحله پژوهشى، براى طلاب و دانشجويان تحصيلات تکميلى ضرورى است، گزارش جامع پژوهشى است که دانش‏پژوه با راهنمايى استاد خود، به انجام مى‏رساند و موضوع آن را بخش مدارج علمى حوزه و يا تحصيلات تکميلى يک مرکز عالى آموزشى و پژوهشى تصويب مى‏کند. اين گزارش، بايد اولاً روشمند و مستدل باشد؛ ثانياً نظريه‏اى در باره عنوان و موضوع مورد بحث، ارائه دهد؛ ثالثاً از انسجام جامع در قالب يک نظم منطقى برخوردار باشد. اجزاى پايان‏نامه: 1. جلد جلد، نخستين جزء پايان‏نامه است که در اولين نگاه، به چشم خواننده مى‏آيد و تصويرى اجمالى و کلى از محتواى پايان‏نامه را باز مى‏نمايد. بدين جهت، درج مشخصات کلى پايان‏نامه در جلد ضرورى است. اين مشخصات عبارت است از. آرم مرکز عالى آموزشى و پژوهشى، مقطع تحصيلى (دکترى يا کارشناسى ارشد و يا سطح سه و چهار حوزه)، رشته تحصيلى، عنوان، نام استاد راهنما، نام استاد يا استادان مشاور، نام (پديد آورنده)، سال تحصيلى، شماره جلد. بر روى عطف (آن بخش از پايان‏نامه که دو جلد را بهم پيوند مى‏دهد) نيز معمولاً اطلاعات کوتاهى مانند عنوان و پديد آورنده درج مى‏گردد. 2. صفحه گشايش‏ صفحه گشايش، صفحه‏اى است که در آن، پديد آورنده، با اقتباس از گشايش کتاب الهى، دستاورد خويش را با نام خداوند بزرگ: «بسم اللَّه الرحمن الرحيم» مى‏آغازد. 3. صفحه عنوان‏ صفحه عنوان، صفحه‏اى است که در آن، اطلاعاتى مانند: آرم مرکز عالى آموزشى و پژوهشى، نام دانشکده، يا مرکز تخصصى مقطع تحصيلى (سطح چهار يا سطح سه حوزه و يا دکترى، کارشناسى ارشد)، رشته تحصيلى، عنوان، نام استاد راهنما، نام استاد يا استادان مشاور، نام دانشجو يا طلبه (پديد آورنده)، سال تحصيلى، شماره جلد،(در صورتى که پايان‏نامه بيش از يک جلد باشد) درج مى‏گردد. مطالب صفحه عنوان، بايد دقيقاً مطابق ترتيب مندرج در روى جلد باشد. 4.صفحه سپاسگزارى اين صفحه غالباً بعد از صفحه عنوان قرار مى‏گيرد و متضمن سپاسگزارى و قدردانى پديد آورنده، از کسانى است که به نحوى؛ او رادر مراحل مختلف تحصيلى به ويژه در تهيه و تدوين پايان‏نامه يا رساله يارى رسانده‏اند(1). 5. صفحه اهدا اين صفحه که غالباً بعد از صفحه سپاسگزارى قرار مى‏گيرد، دربردارنده عبارتى است که پديدآورنده، از طريق آن، اثر و حاصل تلاش خويش را به افرادى که به نحوى حقى بر او دارند، تقديم مى‏کند. 6. فهرست مندرجات يا مطالب‏ فهرست مندرجات معمولاً قبل از ديباچه يا مقدمه مى‏آيد و در بردارنده رئوس مطالب و مباحث پايان نامه است. رئوس مطالب و مباحث، بايد دقيقاً منطبق با ترتيب عناوين مندرج در متن باشد؛ زيرا فهرست مندرجات، راهنماى محتواى پايان نامه و مدخل ورود به متن و محتواى آن به شمارمى‏آيد. فهرست مندرجات يا مطالب، شامل عناوينى چون: چکيده پايان‏نامه يا رساله، مقدمه، بخش‏ها، عنوان بخش‏ها، فصل‏ها و عنوان آنها، و عنوان‏هاى محتويات فصل، که به صورت گفتارها يا شماره گذارى (... و 3 و 2 و 1) نوشته مى‏شود. برابر عنوان هربخش، شماره صفحه آغاز، يا محدوده صفحات آن بخش درج مى‏گردد. چنانچه زير فهرست بخش‏ها، يا به تعبير ديگر، سرفصل‏ها، از يکديگر فاصله زيادى داشته باشند، بايسته است شماره صفحات تمامى عنوان‏هاى فرعى بخش، اعم از فصل‏ها و گفتارها، با رعايت فاصله معقول ذکر گردد. در فهرست، علاوه بر مطالب بالا بعد از آخرين فصل، عنوان‏هاى نتيجه‏گيرى و پيشنهادها با ذکر شماره (... و 3 و 2 و 1) آورده مى‏شود. در نهايت، پيوست‏ها، اعم از فهرست پايانى و نمايه‏ها، فهرست منابع و مآخذ، فهرست لغات و اصطلاحات يا واژه‏نامه، فهرست موضوعى يا نمايه موضوعى، فهرست اسامى يا اعلام، با ذکر صفحه نوشته مى‏شود. در نگارش پايان نامه و رساله به صفحاتى نظير صفحه عنوان، صفحه سپاسگزارى، فهرست مندرجات يا مطالب، صفحات فرعى گفته مى‏شود. و شماره آنها با حروف ابجد (الف، ب، ج و...) مشخص مى‏گردد؛ ولى بقيه صفحات که محتوا و متن پايان‏نامه را شکل مى‏دهند، صفحات اصلى ناميده مى‏شوند و با اعداد (... و 3 و 2 و 1) شماره گذارى مى‏شوند. نمونه فهرست مطالب(1): عنوان صفحه‏ گشايش الف‏ عنوان ب‏ سپاسگزارى ج‏ اهدا د چکيده ه فهرست مندرجات و مقدمه ز بخش اول: مفهوم و قلمرو مسئوليت 1 فصل اول: مفهوم مسئوليت مدنى 10 گفتار اول: تعريف مسئوليت مدنى‏ گفتار دوم: مسئوليت مدنى و اخلاقى‏ فصل دوم: قلمرو مسئوليت مدنى 20 گفتار اول: تمييز مسئوليت قراردادى و قهرى‏ گفتار دوم: وحدت يا تعدد مسئوليت قراردادى‏ بخش دوم: مبانى و منابع مسئوليت‏ فصل اول: مبانى و منابع مسئوليت در فقه 70 گفتار نخست: قاعده لاضرر گفتار دوم: قاعده اتلاف‏ گفتار سوم: قاعده سببيت‏ گفتار چهارم: ضمان يد گفتار پنجم: ضمان غرور فصل دوم: مبانى مسئوليت از لحاظ نظرى 120 گفتار نخست: نظريه تقصير گفتار دوم: نظريه ايجاد خطر گفتار سوم: نظريه مختلط گفتار چهار: نظريه تضمين حق پيوست‏ها 1350 مآخذ 365 تذکر: حذف بخش و عنوان آن و آوردن فصل و عنوان آن به‏جاى بخش نيز امرى پذيرفته شده است. بنا بر اين، فهرست مطالب مى‏تواند شامل سر فصل‏هاى اصلى و فرعى باشد. 7. چکيده‏ چکيده، خلاصه يا فشرده مطالب، يا انتخاب اطلاعات نو و تازه يک اثر علمى است. چکيده پايان نامه، يافته‏هاى مهم و کاربردهاى دامنه موضوع را در پايان‏نامه براى خواننده بازگو مى‏کند. و به نکات مهم ديگرى چون روش به‏کار گرفته شده در پژوهش اشارت دارد. حجم يک چکيده، تابع متن پايان نامه است؛ بااين حال، چکيده علاوه بر رعايت نهايت ايجاز و اختصار (تقريباً پنجاه تا سيصد کلمه) بايد روان، رسا و گويا باشد. معمولاً در پايان‏نامه‏هاى دانشگاهى چکيده پايان‏نامه يا رساله به زبان انگليسى نيزدر آخر آن درج مى‏گردد. در نوشتن چکيده، پديدآورنده مى‏تواند از ديد شخص ديگر، نوشته پژوهشى خود را توصيف کند (چکيده راهنما)، يا از زبان خود پديدآورنده متن، سخن بگويد (چکيده تمام نما). هم چنين، پديدآور مى‏تواند در بخشى از چکيده، از زبان شخص ديگر و در بخش ديگر، اززبان خود، محتوا و نتايج متن را بازگو نمايد(چکيده مختلط). 8. مقدمه يا ديباچه‏ مقدمه آن بخش از پايان نامه يا رساله است که پديدآور با طرح صورت مسئله تحقيق، انگيزه‏هاى خود را از برگزيدن آن، براى پژوهش در پايان نامه بيان مى‏کند و با مقايسه با پژوهش‏هاى مشابه، «محدوده» يا قالب پژوهش خود را ارائه مى‏دهد، و با تبيين اهداف خود، زمينه‏هاى ذهنى لازم را در مطالعه کننده، براى ورود به مباحث اصلى متن، فراهم مى‏آورد. او با يادآورى روش تحقيق خود در جمع‏آورى اطلاعات و نتيجه‏گيرى از آن، اطمينان لازم را به خواننده مى‏بخشد. در برخى از پژوهش‏ها، مقدمه، باعنوان بخش اول آورده مى‏شود؛ در اين صورت، شايسته است مقدمه، جزء نخستين متن به شمار آيد. هرگاه حجم بخش مقدماتى، از بخش‏هاى اصلى ديگر کمتر باشد، مى‏توان آنرا با عنوان «مقدمه» ذکر کرد، و اجزاى ديگر متن را با آوردن بخش و عنوان آن متمايز ساخت. چنانچه مقدمه به صورت يک بخش مستقل آورده شود، آوردن پيشگفتار - که متضمن انگيزه‏هاى طلبه و يا دانشجو در گزينش موضوع پژوهش و محدوديت‏ها و موانع آن است- بايسته مى‏باشد. 9. متن‏ متن، قسمت اصلى پايان‏نامه و بيانگر عنوان و محتواى آن است. مباحث متن، بايد کاملاً بر اساس نظم معرفى شده در فهرست مطالب آورده شود. صفحات مربوط به متن متناسب با مباحث مى‏تواند شامل: عکس، تصوير، جدول و نمودار باشد. در اولين صفحه متن، نام بخش اول و عنوان آن نوشته مى‏شود. بخش اول که معمولاً از آن به کليات تعبير مى‏شود، متضمن مباحث مربوط به مبادى تصورى و پيشينه تاريخى عنوان تحقيق است. از اين‏روى، در اين بخش، درکنار بيان مسئله تحقيق، از ضرورت، هدف، پيشينه، فرضيه، روش، قلمرو و محدوديت‏هاى تحقيق بحث مى‏شود. هر بخش را مى‏توان متناسب با مباحث، به چند فصل و هر فصل را به چند گفتار تقسيم نمود. عناوين مندرج در بخش‏ها، بايد کاملاً مربوط به عنوان اصلى پايان‏نامه و در نتيجه عناوين مندرج در فصل‏ها، گفتارها و زير عنوان‏هاى گفتارها، بايد دقيقاً زير فهرست عنوان‏هاى اصلى خود باشند. در انتهاى هر بخش، نتيجه، يا نتايج، يا پيشنهادها نوشته مى‏شود. آوردن نتيجه‏گيرى و پيشنهادها به صورت بخش مستقل نيز پذيرفته است. براساس نظم منطقى و مقبول، بعد از متن پايان‏نامه، چکيده پايان‏نامه و سپس فهرست‏ها به‏عنوان متمم متن مى‏آيد. ادامه دارد... منبع: فصلنامه پيام حوزه تنظيم: نقدي-حوزه علميه تبيان