آيت الله العظمي مهدي خالصي تولد و تحصيلات تأسيس حوزه کاظمين تأليفات وقايع جهاد حمله انگليس به عراق مقابله با غارتگري وهابي‌ها دوران تبعيد ترور نافرجام خالصي؛ پدر نيروي دريائي ايران خودداري از اعطاي تعهد کناره گيري از امور سياسي عزيمت به مشهد نوشيدن جام شهادت تولد وتحصيلات آيت الله العظمي شيخ محمد مهدي فرزند آيت الله شيخ حسين فرزند آيت الله شيخ عبد العزيز خالصي، نسب وي به علي بن مظاهر برادرحبيب بن مظاهر اسدي که هر دو بزرگوار از ياران امام حسين و از شهداي کربلا مي‌باشند، مي‌رسد. ايشان 15 ذيحجه سال 1277 ق (1861م – 1240ش) در شهر مقدس کاظمين در خانواده‌اي روحاني ومشهور به علم وفضيلت ديده به جهان گشود. تحصيلات مقدماتي را در آغاز جواني در زادگاه خويش گذراند، سپس در محضر درس آيات عظام شيخ عباس جصّاني، شيخ محمد حسين کاظمي، ميرزا حبيب الله رشتي، وآيت الله ميرزا حسن شيرازي (صاحب فتواي تنباکو) در شهرهاي کاظمين، نجف وسامرا تلمذ نمود وبه درجه اجتهاد رسيد. تأسيس حوزه کاظمين آيت الله خالصي مدتي پس از رحلت استادش ميرزاي شيرازي در سال 1314ق (1275 ش - 1896م) شهر سامرا را به سوي کاظمين ترک گفت ودر اين شهر به تربيت طلاب علوم ديني پرداخت، سپس در سال 1330ق (1291ش - 1912م) حوزه علميه شهر کاظمين را با نام« المدرسه الزهراء» تأسيس نمود. يکي از ويژگي‌هاي حوزه آيت الله خالصي اهتمام به تدريس علوم نوين در کنار علوم ديني بود، به گونه‌اي که فارغ التحصيلان آن پزشک روحاني، مهندس روحاني ومانند آن باشند. حوزه آيت الله خالصي شاگردان مبرزي را تربيت کرد که از جمله آنان حضرات آيات عظام خالصي زاده، خوئي، ومرعشي نجفي بودند . تأليفات آيت الله خالصي آثار متعددي را از خود بيادگار گذاشت، که قسمتي از آنها عبارتنداز: القواعد الفقهيه المنحه الالهيّه في نقض التحفه الإثنى عشريّه (8 جلد) کتاب الطهاره تلخيص فوائد شيخ أنصاري؛ (4 جزوه) فوائد متفرقه در فقه واُصول وکلام ورجال ودرايه الشريعه السمحاء؛ رساله عملي از أول طهارت تا آخر حج وفرائض ومواريث وقسمتي از معاملات، چاپ بغداد. اين رساله بسيار ارزشمند خالي از هرگونه احتياط در بيان فتوي مي باشد. العناوين في الأصول والفقه چاپ بغداد. کتاب الجهاد (الحسام البتار في جهاد الکفار) چاپ بغداد. حاشيه بر ألفيّه شهيد أول چاپ بغداد. حاشيه بر کفايه الأصول ملا محمد کاظم خراساني چاپ بغداد. رساله‌اي در عدم تنجيس متنجس پس از خشک شدن در صورت برخورد با رطوبت پاک. حاشيه فارسي بر رساله مرحوم آيه الله ميرزاي شيرازي. رساله عملي فارسي؛ در مشهد مقدس تأليف نمود وبه چاپ رساند. رساله في تداخل الأغسال قاعده نفي الغَرر في المعاملات الدراري اللامعات؛ شرح بر القطَرات والشذَرات آيت الله خراساني، در فقه، چاپ بغداد. رساله اي در ارتباط حادث با قديم رساله في طهاره ماء الغساله، ومتني در فقه تا کتاب حج، غير از الشريعه السمحاء. وقايع جهاد سال 1911م جهان اسلام شاهد دو تهاجم نظامي بود، نخست تهاجم ايتاليا به طرابلس غرب (ليبي کنوني) ودوم حمله روسيه به شمال ايران بود. آيت الله خالصي، مراجع تقليد وعلماي طراز اول را جهت بحث وتبادل نظر واتخاذ تصميمات بازدارنده به کاظمين فراخواند، وخود شخصاً به سامراء سفر کرد واز آيت الله ميرزا محمد تقي شيرازي براي حضور در اين گردهمائي که به نام «کنگره اول کاظمين» معروف شد دعوت به عمل آورد، بدينسان کنگره علمائي کم سابقه‌اي با حضور مراجع وعلماي شهرهاي نجف، کربلا، کاظمين وسامراء در 11 محرم 1330 (12 دي 1291ش - 1 ژانويه 1912م) با موفقيت کامل برگزار گرديد، تصميماتي از قبيل محکوميت شديد اين دو تهاجم و بسيج شدن مردم و علماي عراق براي حضور در جبهه ها ودفاع از سرزمين هاي اسلامي اتخاذ گرديد، از سوي ديگر آيت الله شيخ فتح الله اصفهاني (شريعت اصفهاني) از طرف کنگره مأموريت يافت که تعداد پانصد هزار جنگجوي داوطلب را براي اعزام به ليـبــي وشمال ايران فرا بخواند، هيئت ديگري متشکل از سيزده تن مسئوليت يافت که در زمينه برقراري ارتباطات و تلگراف فعاليت کند. در نتيجه اين اقدام جدي علما، دولت روسيه مجبور شد با دولت ايران وارد مذاکره شود، متعاقب آن علماي عراق تلگرافي از سوي علماي تهران مبني بر ارامش نسبي در ايران را دريافت کردند. آنچه در اين اقدام علماي شيعه جلب توجه مي‌کند اينکه آنان هم زمان به دفاع از مسلمانان سني وشيعه در ليبي وايران شتافتند. حمله انگليس به عراق در سال 1914م جنگ جهاني اول درگرفت ودولت انگلستان به هدف اشغال متصرفات امپراتوري عثماني به عراق حمله کرد. آيت الله خالصي فعاليتهاي حوزه خود را موقتاً تعطيل کرد وتمام بودجه حوزه را براي تدارک جنگ هزينه نمود وخود در رأس گروهي از مجاهدان عازم جبهه شد، زيرا ايشان صيانت از دين در جهاد کفار مي‌ديد نه در ماندن در حوزه. وي در اين گيرودار نيز از وظيفه شرعي وعلمي خود غفلت نکرده، کتاب «الحسام البتّار في جهاد الکفار» (شمشير برنده در جهاد کفار) در بيان احکام جهاد را منتشر کرد. يکي از ياران آيت الله خالصي در مخالفت با هزينه کردن اموال حوزه در امر جهاد مطالبي را اظهار نمود، معظم‌له در پاسخ وي فرمود: «اگر نياز باشد مدرسه‌ام را براي اداره جهاد خواهم فروخت، بلکه چنانچه صيانت از اسلام مستلزم فروش مساجد باشد اين کار را بايد کرد.» آيت الله خالصي در پاسخ به استفتائي درباره جهاد انگليس فتواي ذيل را صادر فرمود: « پدر ومادر شرعاً حق ممانعت از شرکت فرزاندشان در جنگ را ندارند، چنانچه والديني فرزندشان را از شرکت در جنگ منع کنند مرتکب گناه شدند واطاعت از آنان در اين امر جايز نيز بلکه بر فرزندان واجب است که به جهاد انگليسي‌ها بروند واز حريم اسلام دفاع کنند.» در اين جنگ نيروهاي مردمي با ابتدائي‌ترين وسايل دفاعي وسلاح سرد توانستند سه سال در برابر نيروهاي ابرقدرت زمان ايستادگي کنند، ودر چند نبرد بر نيروهاي اشغالگر چيره شوند، ولي سرانجام به دليل برتري نظامي انگليسي‌ها، شهر بغداد در 11 مارس 1917(21 اسفند 1295ش) به تصرف نيروهاي انگليسي به فرماندهي ژنرال مود درآمد. پس از سقوط بغداد آيت الله خالصي به کاظمين بازگشت، ايشان به اتفاق آيت الله ميرزا محمد تقي شيرازي مبارزات سياسي را بر ضد انگليس شروع نمودند، مبارزاتي که سر انجام به قيام مسلحانه عراقيها در سال 1920م انجاميد، مراجع وعلما در اين برهه با فتاواي خود توانستند تمام ملت عراق اعم از شيعه، سني واقليتهاي مذهبي را بر ضد نيروهاي اشغالگر بسيج کنند. اين حرکت عظيم در گردهمائي سراسري نيروهاي مجاهدين در 4 شوال 1338 (1 تير 1299ش - 21 ژوئن 1920م) در کربلا به اوج خود رسيد. در اين گردهمائي بزرگ که مراجع تقليد، رؤساي عشاير وجمع زيادي از نيروهاي مجاهدين حضور داشتند، شيخ محمد خالصي‌زاده که سخنور توانائي بود، به دستور رهبريت انقلاب آغاز قيام مسلحانه مردمي را در آن اجتماع باشکوه اعلان کرد. خالصي زاده در سخنراني آتشين خود عراقيها را به توکل بر خداوند، اتحاد واطاعت از مراجع ومقاومت دربرابر اشغالگران فراخواند . پس از اين اجتماع عظيم، قيام مسلحانه سراسر عراق را فراگرفت وتوانست ضربه‌هاي سختي را به اشغالگران وارد سازد. آمار رسمي دولت انگليس حاکي است از اين که اين کشور در مدت چند سال اشغال عراق وهمچنين وقايع قيام مردمي آن کشور تلفاتي بيش از يک قرن اشغال هند را متحمل شده است. مقابله با غارتگري وهابي‌ها در 11 مارس 1922م (21 اسفند 1300ش) لشگري از وهابي‌هاي مسلح حجاز به عشاير جنوب عراق يورش بردند، گروه زيادي از مردم را به خاک وخون کشيدند، واموالشان را به غارت بردند،‌آيت الله اصفهاني ونائيني تلگرافي به آيت الله خالصي فرستاده، خواستار مقابله با حملات وهابي‌ها شدتد. آيت الله خالصي دستور برگزاري اجتماع فوري با حضور مراجع، رؤساي عشاير وجنگجويان مسلح را صادر کرد، بدينسان اجتماعي با حضور علما، دو هزار وپانصد تن از سران قبايل عراق وجمعيتي حدود 300 هزار نفر در کربلا برگزار گرديد، اجتماع کنندگان با هم پيمان بستند که بر ضد هرگونه تحريکات بيگانگان متحد شوند وبه مقابله بپردازند. دوران تبعيد در ساعت 11 شب 26 ژوئن 1923م (6 تير 1302ش) تعداد زيادي از نيروهاي پليس به فرماندهي رئيس پليس بغداد منزل آيت الله خالصي در کاظمين را به محاصره خود در آوردند، ايشان به همراه دو فرزند ويکي از يارانش دستگير وتحت شديدترين تدابير امنيتي شبانه به ايستگاه قطار بردند، وي را با قطاري فوق العاده به سوي بصره در جنوب عراق روانه کردند وتا 30 ژوئن 1923م (10 تير 1302ش) در شرايط بسيار بد وتحت حفاظت نيروهاي انگليسي در قلعه‌اي قديمي در شهر بصره زنداني نمودند، سپس به کشتي انگليسي «واسا» که عازم شهر «بمبئي» هند بود انتقال دادند. هنگامي که کشتي حامل خالصي به بندر بمبئي رسيد، مسلمانان و شيعيان هند بر ضد تبعيد ايشان دست به اعتراض وسيعي زدند، لذا معظم‌له را قبل از پياده شدن در بمبئي به کشتي ديگري که عازم «عدن» در يمن بود منتقل کردند. سرانجام حضرت آيت الله خالصي وهمراهانش در 16 ژوئيه 1923م (16 دي 1302ش) وارد شهر عدن شدند. با تبعيد آيت الله خالصي اعتراضات مراجع، علما وعموم مردم عراق بالا گرفت، در اين هنگام 25 تن از مراجع تقليد جهان تشيع ومجتهدان شهرهاي نجف وکربلا به رياست آيت الله سيد ابو الحسن اصفهاني وآيت الله نائيني به اتفاق عده زيادي از اهالي اين دو شهر در اعتراض به اين اقدام انگليس ودولت عراق قصد عزيمت به بغداد را داشتند، دولت سرکوبگر عراق مانع از همراهي مردم با علما شد، سپس علماي معترض را به بهانه ايراني الاصل بودن دستگير کرده در 1 ژوئيه 1923م (12 دي 1302ش) به ايران تبعيد نمود. با فرا رسيدن موسم حج خالصي جهت انجام مراسم حج تمتع از يمن به مکه مکرمه عزيمت نمود، در اين هنگام دولت ايران به درخواست مراجع اين کشور از دولت انگليس خواست تا اجازه دهند خالصي به ايران عزيمت نمايد، ايشان پس از انجام مراسم حج از بين دو پيشنهاد دولت ايران وشريف حسين حاکم حجاز براي اقامت، دعوت مراجع ودولت ايران را پذيرفت واز راه بندر بوشهر وارد ايران شد. ترور نافرجام در مراسم استقبال پر شور مردم بوشهر از آيت الله خالصي يکي از افسران انگليسي شاغل در شرکت نفت آبادان با شليک چند گلوله به سوي خالصي نسبت به جان معظم‌له سوء قصد نمود، عنايت خداوند متعال مانع از اصابت گلوله‌هاي کينه توزانه انگليس به هدف شد. پس از اين ترور نافرجام «سر آرنولد ويلسن» رئيس شرکت نفت آبادان براي سرپوش گذاري بر روي اين توطئه با ارسال نماينده‌اي نزد خالصي از وي معذرت خواهي کرد، وقول داد ضارب را که در حال مستي بوده تنبيه کند . خالصي؛ پدر نيروي دريائي ايران آيت الله خالصي در راه عزيمت به تهران در توقفي کوتاه در شهرشيراز ضمن صدور فتوائي خواستار تلاش دولت وملت ايران براي تقويت بنيه دفاعي کشور ايران شدند. ايشان همچنين به هدف مقابله با حضور گسترده ناوگان جنگي انگليس در خليج فارس، جهت تدارک يک فروند کشتي جنگي براي نيروي دريائي ايران پيش قدم شدند. از اينرو شايسته است که آيت الله خالصي را «پدر نيروي دريائي ايران» ناميده شود. متن اطلاعيه منتشر شده وفتواي معظم له به اين شرح است: «مطابق احکام الهي، برادران اسلامي مکلفند براي حفظ شرافت دنيا و آخرت، وجلوگيري از تجاوزات دشمنان اسلام هر چه ممکن است آلات وادوات جنگي وکارخانجات تدارک نموده، در مقابل کفار تجهيز نمايند» در ضمن اشاره داشتند که خودشان براي تدارک يک کشتي جنگي براي دولت ايران پيش قدم شده، وهر آنچه از قوه ايشان برآيد کوشش نمايند و اشعارفرمودند که لازم است ساير مسلمين هم در اين مقصد، معظم‌له را ياري نموده، از هرگونه همراهي مضايقه ننمايند. سرانجام آيت الله خالصي در ميان استقبال با استقبال گرم مردم در شهرهاي مسير وارد تهران شدند، ايشان در تهران با فرزندشان شيخ محمد که حدود نه ماه پيش از عراق تبعيد شده بود ملاقات کردند. خودداري از اعطاي تعهد کناره گيري از امور سياسي آيت الله خالصي پس از اقامت کوتاهي در تهران براي پيگيري فعاليت‌هاي سياسي وديني عازم قم شد ودر آن جا با آيت الله حائري وديگر مراجع نجف که به دليل اعتراض به تبعيدشان از سوي انگليس وفيصل از اين کشور تبعيد شده بودند ملاقات کرد، وي در قم مطلع شد که علماي تبعيدي با ارسال نمايندگاني نزد فيصل شاه عراق خواستار بازگشت به نجف شدند، در مقابل فيصل نيز با نظر انگليس بازگشت مراجع را مشروط به اعطاي تعهد کتبي کناره گيري از امور سياسي عراق کرده بود. خالصي اعلام کرد حاضر به دادن تعهد کناره‌گيري از امور سياسي براي بازگشت به کشورش نمي باشد، واز مراجع ديگر نيز مصرّانه خواست تا کمي ديگر در ايران بمانند وبه اصلاح اوضاع اين کشور اسلامي بپردازند، زيرا با توجه به فشار افکار عمومي لا جرم فيصل وانگليس ناگزير به پذيرفتن شروط علما وبازگرداندن محترمانه مراجع خواهند شد. اصرار علما بر قبول شرايط فيصل براي بازگشت به عراق ودادن تعهد کتبي کناره‌گيري از امور سياسي آن کشور، خالصي را رنجيده خاطر ساخت، معظم له قم را به سوي مشهد مقدس ترک گفت . عزيمت به مشهد آيت الله خالصي در هنگام ورود به شهر مقدس مشهد مورد استقبال علما وبزرگان شهر قرار گرفت، در مراسم استقبال استاد بديع الزمان فروزانفر براي خوش آمد گوئي به ورود معظم‌له شعري به زبان عربي سرود. خالصي در زمان اقامت در شهر مشهد از موقعيت ممتاز اين شهر مقدس بهره جسته، به احياي حوزه علميه آن شهر وتربيت علما وطلاب علوم ديني همت گماشته است، وي علاوه بر تدريس علوم ديني تأليفات بديعي را از خود به يادگار گذاشت. همچنين ايشان پشتيبان تأسيس دار الفنون رضوي بودند. نوشيدن جام شهادت با آزاد شدن آيت الله خالصي زاده از زندان رضا پهلوي در قلعه هولناک «خاف» در استان خراسان وپيوستن به پدر در مشهد مقدس روند دعوت ديني وسياسي آيت الله خالصي در خراسان و مناطق مجاور سرعت بيشتري به خود گرفت. انگليس از نزديک مراقب اين تحرکات بودند و به زودي متوجه خطر حضور اين دو عالم مبارز در مجاورت مستعمراتشان در افغانستان وهند شد. با فرا رسيدن ماه مبارک رمضان سال 1343ق فعاليت خالصي‌ها‌گسترده‌تر شد، همچنين اعلام شد آيت الله خالصي قصد دارد هم زمان با برگزاري نماز عيد فطر و دعوت از علما، فرماندهان ارتش خراسان، نمايندگان رسمي کشورهاي اسلامي مقيم خراسان وعموم مردم برخي از اهداف خود را در اين اجتماع بزرگ علني سازد. فعاليتهاي فراگير خالصي براي دشمنان دين گران آمد، علي الخصوص اينکه جزوه‌هائي به زبانهاي فارسي، عربي و اردو از سوي ايشان منتشر وبه کشورهاي مجاور ارسال شده بودند، از اينرو با توطئه کنسولگري انگليس در مشهد غذاي سحري روز 12 ماه رمضان آيت الله خالصي توسط يکي از عوامل آگاهي مسموم شده است. جزئيات بيشتر اين حادثه غمبار را از قلم خالصي زاده مي‌خوانيم: «.. چون اذان مغرب در مسجد جامع گوهر شاد گفته شد، پدرم در حالي که در نهايت آشفتگي بود، نماز گزارد، چون نشاط وآمادگي پدرم براي عبادت از بارزترين اخلاق ايشان بود، از اينرو زهر نتوانست او را از گزاردن نماز بازدارد، وچون به نماز ايستاد زهر بر او غالب شد ودر محراب بر زمين افتاد، من در آنجا حاضر نبودم، وقتي که اين خبر به من رسيد با شتاب به مسجد رفتم وديدم که با تأثير زهر با مرگ دست به گريبان است، ولي با شجاعت وشهامتي که داشت مي‌کوشيد خود را آرام نگهدارد. پرسيدم: چه شده است؟. فرمود: اين اثر دوائي است که برايم آوردند، در حيرت شدم وبه دنبال پزشک فرستادم، اما فرمانده ارتش همه پزشکان را به بيرون شهر دعوت کرده بود، وشايد اين دعوت براي اين بوده است که طبيبي به او نرسد، وزهر اثر خود را بگذارد. طبيبي نرسيد وپدرم در حالي که سرش را روي دستم گذاشته بود، همچنان آشفته بود. پدرم چند ساعتي را با اين حال گذراند تا روانش اين جهان را مفارقت نموده، وبه سوي فراديس جِنان شتافت. کسي که زهر را در خوراک پدرم گذاشته بود از مأمورين آگاهي بود، وخود نيز به دستور شهرباني بعداً کشته شد) حادثه دردناک شهادت آيت الله خالصي در پايان روز 12 ماه رمضان 1343 (15 فروردين 1304ش) اتفاق افتاد، پيکر مطهرش در مراسم کم نظيري از سوي مردم خراسان تشييع، ودر ميان غم واندوه فراوان در اطاقي واقع در رواق «دار السياده» در حرم مطهر امام رضا عليه السلام در دل خاک آرميد، وتا ابد به شرف همجواري حضرت رضا (ع) مفتخر گشت، باشد که در روز محشر به شفاعت حضرتش نائل آيد. مراسم عزاداري اين مرجع شهيد تا دو ماه متوالي در شهرهاي مختلف ايران وعراق به ويژه شهر کاظمين ادامه داشت، شعراي نامدار در رثاي معظم‌له شعر سرودند. اشعار شعراي عرب در کتابي به نام «ذکري الخالصي» به چاپ رسيده است. مرحوم ملک الشعراي بهار در رثا وتاريخ شهادتشان اين بيت را سرودند: گفتم از تاريخ او داري خبر؟ گفتا بلي (خالصي مهمان امام طوس بر او ميزبان) منبع: سايت آيت الله العظمي خالصي تهيه و تنظيم: فريادرس گروه حوزه علميه