• ڕەش
  • سپی
  • سه وز
  • شین
  • سوور
  • پرتەقاڵی
  • مۆر
  • زێڕین
  • ژماره‌ی بینینه‌کان :
  • 2347
  • سێ شەممه 20/12/1392
  • رۆژژمێر :

مێژينه‌ و ره‌گ و ڕيشه‌ي نه‌ورۆز

سه‌باره‌ت به‌ مێژينه‌ و ره‌گ و ڕيشه‌ي نه‌ورۆز له‌ ري و ڕه‌سمي کلتووري ناوچه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ " سوومر " . جێژنه‌کاني سه‌ري ساڵي سوومريه‌کان پێوه‌ندي هه‌يه‌ به‌ ئۆستووره‌ي هاوسه‌رگيري مه‌زني ئيزه‌د خاتووني سه‌رزه‌وي له‌ گه‌ڵ خواي ديارگه‌ي سه‌وز بووني گيا .

له ئۆستووره‌کاني سوومري که‌ دواي خوێندنه‌وه‌ي ته‌خته‌ نووسراوه‌کاني ده‌س که‌وتوو له‌ ده‌ور و به‌ري ‌کۆنينه‌ي سوومري خوێنراونه‌تۆ وا ده‌ر ئه‌که‌وێ که‌ کوێستانه‌کاني خۆر ئاوا و باشووري خۆرئاواي سوومر ، واته‌ کێوه‌کاني زاگرۆس له‌ ناوچه‌ي لۆرستان  ، بۆ ئه‌وان جێگاێيکي پيرۆز بووه‌ . سه‌باره‌ت به‌ عيلاميه‌کانيش هه‌ر به‌م شێوه‌يه‌ .

توێژينه‌وه‌ي نه‌قش و نيگاره‌کاني سه‌ر شت و مه‌که‌کان و ئه‌و ئاسه‌وارانه‌ي که‌ ده‌س که‌وتوون ، وه‌ هه‌روه‌ها ئه‌و زانيايانه‌ي که‌ که‌ له‌ ده‌ور و به‌ري کۆنينه‌ي نێو هه‌وداکاني ئێرانيش له‌ گۆڕه‌پاني به‌ربڵاوي کلتووري سه‌رده‌مي ئيسلامي تا ناوچه‌ ناوه‌نديه‌کان و تا سنووري سه‌رزه‌ويه‌ خۆر هه‌ڵاتيه‌کاني ئێران و پێوه‌ندي به‌ربڵاوي ئه‌م ناوچانه‌ له‌ گه‌ڵ ئيلام باس ده‌کات .

ساموئل هنري هوك له‌ کتێبي ئۆستووره‌کاني خۆر هه‌ڵاتي ناوه‌ڕاست ده‌ڵێ :

" وادياره‌ سوومريه‌کان له‌ ناوچه‌ کوێستانيه‌کاني باشووري بين النهرين کۆچيان کردوه‌ بۆ ناوچه‌ي دێلتا .

ئۆستووره‌کاني سوومري پيشان ئه‌دات که‌ بار و دۆخي ناوچه‌يي جێگاي دانيشتني سه‌ره‌تاي ئه‌وان ، له‌ گه‌ڵ بار و دۆخي ناوچه‌ي نوێيان زۆر جياواز بووه‌ . "

ئه‌و هه‌روه‌ها ده‌نووسێ :

" ته‌مووز و عيشتر ( په‌يکه‌ره‌کاني بابلي ، دۆموزي و ئيناناي سوومري ) زۆر جار له‌ ژێر په‌يکه‌ره‌ي سنووبه‌ري نێر و مێي کێشراون . ئه‌زانين له‌ دلتاي دێجله‌ - فۆرات ، داري سنۆبه‌ر نيه‌ ، و ئه‌و داره‌ له‌ ناوچه‌ کوێستانيه‌کان هه‌يه‌ . ئه‌م ناوچانه‌ شوێني سه‌ره‌کي سوومريه‌کان بووه‌ . جگه‌ له‌مه‌ش ده‌بێ سه‌رنج بده‌ينه‌ ئه‌م ڕاستيه‌ش که‌ زيگۆراته‌ گه‌وره‌کان ، تايبه‌تمه‌ندي مێعماري په‌ره‌ستگه‌کاني سوومريه‌ و بڕوا له‌ سه‌ر ئه‌وه‌يه‌ که‌ به‌ره‌و ئه‌وێ خوازراوي سه‌ره‌کي درووس کراون :

ساموئل كريمر له‌ کتێبي « ئه‌لواح سوومري » ده‌نووسێ :

" به‌ بڕواي سوومريه‌کان ، خواکان به‌ سه‌ر کێوه‌کاني زه‌وي و له‌ ئاسمانه‌کانه‌ ، له‌وێ که‌ خۆر هه‌ڵ دێت .

ئه‌م سه‌رچاوانه‌ و سه‌رچاوه‌کاني تريش ئه‌م بابه‌تانه‌يان به‌ پێي به‌ڵگه‌ باس کردووه‌ که‌ له‌ به‌ر کۆرتي وتاره‌که‌ به‌ سه‌ريا ڕاده‌بوورين .

جگه‌ له‌ ئاکامي لێکۆڵينه‌وه‌ به‌روارد کراوه‌کاني ئۆستووره‌کان ، لێکۆڵينه‌وه‌کاني خه‌ڵک ناسي ئه‌مڕۆ سه‌باره‌ت به‌ ئايين و ڕێ و ڕه‌سمه‌کانيش پيشان ئه‌دات که‌ شێوه‌ي شانۆيي ئۆستووره‌ي کۆني مه‌رگ و ژياني نوێي خواي گيا له‌ ناوچه‌ جۆرا وجۆره‌کاني ئێران به‌رده‌وام بووه‌ . بۆ نموونه‌ ، ڕێ و ڕه‌سمه‌کاني مير نه‌ورۆزي ، کۆسه‌ گه‌ردي ، پير بابۆ ( گيلان ) و ئه‌مانه‌ . له‌ حاڵێکدا له‌ سه‌رزه‌ويه‌کاني ئه‌وديوي ڕۆباره‌کان ( دووڕوه‌) له‌م ئايين و ڕێ و ڕه‌سمانه‌ ، نيشانه‌ێيک به‌ ده‌سته‌وه‌ نيه‌ .

له‌ نزيکه‌ي 4 هه‌زار ساڵ پێش ، کۆچي ئارياييه‌کان له‌ لايه‌ني باشووري هه‌وداي ئێران ، له‌ سه‌رزه‌ويه‌ سه‌رد سێره‌کان که‌ " 9 مانگ زستان و 3 مانگ هاوين بوو " ده‌س پێ ده‌کات ، و له‌ گه‌ڵ دانيشتواني نێو هه‌وداکاني ئێران ده‌س ئه‌که‌ن به‌ مامه‌ڵه‌ و پێوه‌ندي کلتووري . کۆنترين به‌ڵگه‌ که‌ له‌م کۆچه‌ مێژووييه‌ ده‌س ئه‌که‌وێ ، کتێبي ئه‌وستايه‌ . ئه‌هوورا مۆزدا ڕوو به‌ جه‌م ( جه‌مشێد ) ئه‌ڵێ :

" ئه‌ي جه‌م هورچهر ، کۆڕي يونگهان »

ئه‌م سه‌رزه‌ويه‌ پڕ بووه‌ له‌ ڕان و پاڵه‌وان و خه‌ڵک و سه‌گ و باڵنده‌ و ئاگري سوور ، و ڕان و پاڵه‌وان و خه‌ڵک له‌م سه‌رزه‌ويه‌ جێگايان نه‌ماوه‌ .

ئه‌و کاته‌ جه‌م له‌ نيو ڕووناکيدا به‌ره‌و نيوه‌ڕۆ بۆ لاي خۆري به‌رز ڕۆيشت و گۆتي :

ئه‌ي سپه‌ندارمذ ( = زه‌وي ) به‌ سۆزه‌وه‌ به‌رز ببه‌وه‌ ، و به‌ربڵاوتر ببه‌ ، بۆ ئه‌وه‌ي ڕان و پاڵه‌وان و خه‌ڵکه‌کي من جێ بده‌ي .

ئه‌و کاته‌ جه‌م ئه‌م زه‌ويه‌ي له‌وه‌ي که‌ له‌مه‌ وپێش بوو پانتر کرد  ... " ( وێنديداد – چيرۆکي جه‌م )

ئه‌م گێڕانه‌وه‌ ئۆستووره‌ييه‌ که‌ بۆ ئێمه‌ به‌ڵگه‌ێيکي مێژووييه‌ ، جيرۆکي کۆچي گه‌لاني ئارياييه‌ بۆ نێو هه‌وداي ئێران . وه‌ له‌ ده‌قي ئه‌م گێڕانه‌وه‌ش واده‌ر ئه‌که‌وێ ک شڕ و پێکدادانێک نه‌بووه‌ ، کار کارێکي خواييه‌ که‌ به‌ داخوازي ئه‌هوورامه‌زدا و و به‌ نزاي خۆر ، به‌ فه‌رماني جه‌م دێته‌ جێ .

جه‌م دوايي له‌ ميژووي ئه‌فسانه‌يي و حه‌ماسي ئێران ، ده‌گۆڕێ بۆ جه‌مشيد پاشاي پێشدادي و داهێنه‌ري نه‌ورۆز . به‌ڵام له‌ ئه‌ويستادا هيچ ناو و نيشانێک له‌ نه‌ورۆز نيه‌ . که‌ وابوو ئارياييه‌ کۆچ که‌ره‌کان ، له‌ سه‌رزه‌وي نوێدا ، که‌ له‌ زياني ئه‌وان " ئێران " ناوي گرت ، له‌ گه‌ڵ نه‌ورۆز ئاشانا بوون .

دواي نيشته‌ جێ بووني ئارياييه‌کان ، له‌ لايه‌ن باشووري خۆرهه‌ڵاتي ئێران و خۆراساني گه‌وره‌ ، ئۆستووره‌ي مه‌رگ و  ژيانه‌وه‌ي خواي گيايي ، به‌ ڕوواڵه‌تێکي ئۆستووره‌يي ، حه‌ماسي ، له‌ چێرۆکي سياوه‌ش ده‌ر ئه‌که‌وێت ، و ئه‌ويش له‌ گه‌ڵ نه‌ورۆز پێوه‌ندي په‌يا ده‌کات .

" ئاگر په‌ره‌ستاني بۆخارا هه‌ر ساڵه‌ ده‌چن بۆ جێگاێيک که‌ وادياره‌ سياوه‌ش له‌وێ کۆژراوه‌ . له‌وێ شيوه‌ن ده‌که‌ن و قۆرباني ده‌که‌ن " ( ميژووي بۆخارا – نه‌رشه‌خي )

" وه‌ هه‌ر ساڵ هه‌ر پياوێک که‌ڵه‌شێرێک ده‌بات و سه‌ر ده‌بڕێ ، پێش له‌ هه‌ڵهاتني خۆري نه‌ورۆز "

شه‌شه‌مين ڕۆژي نه‌ورۆز ، به‌ پێي گێڕانه‌وه‌ي کتێبي په‌هله‌وي " مانگي فه‌روه‌ردين ڕۆژي خۆرداد " به‌رانبه‌ره‌ له‌ گه‌ڵ ڕۆژي قين و تۆڵه‌ي سياوه‌ش و خه‌ڵکي خواره‌زم ڕۆژي شه‌شه‌مي يه‌که‌م مانگي ساڵ ده‌که‌نه‌ سه‌ره‌تاي ساڵ و ميژووي خۆيان به‌ « تورد » سياوه‌ش ده‌س پێ ده‌که‌ن .

دۆکتۆر به‌هار به‌شي سه‌ره‌تايي چيرۆکي سياوه‌ش به‌ بۆنه‌ي ئه‌وه‌ که‌ ئۆستووره‌ي ودايي تێدا نيه‌ ، پێوه‌ندي ده‌دات به‌ سه‌رده‌مي ژياري ئێراني ماوراءالنهر ده‌زانێت و له‌ بڕوا ، ئۆستووره ، و ئاييني سوومري ، سامي ، مه‌ديته‌رانه‌يي ده‌زانێ . به‌ڵام به‌ سه‌رنج به‌ لێکۆڵينه‌وه‌کاني تري ئه‌و ، و به‌ سه‌رنج به‌ به‌ڵگه‌ ناوبراوه‌کاني جگه‌ له‌و که‌ بنيچه‌ي ئايينه‌ سوومريه‌کان له‌ هه‌ودا ئێران ده‌زانن ، وادياره‌ که‌ به‌شي هه‌وه‌ڵي چيرۆکي سياوه‌ش و ڕێ و ڕه‌سمي سه‌ري ساڵي نوێي سوومري له‌ يه‌کتر نه‌گيراوه‌ به‌ڵکوو هه‌موو له‌ يه‌ک بنيچه‌ن و ڕيشه‌ن .

يه‌کێکي تر له‌ گۆڕه‌پاني کلتووري نێو هه‌ودا ئێران ، که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پێش له‌ ميژوو ، له‌م بواره‌دا زانستێکي به‌رچاو له‌ ده‌سمان نيه‌ ، به‌ڵام له‌ سه‌رده‌مه‌کاني دواي کۆژرانه‌وه‌ي ئه‌م کۆلتوورانه‌ ، له‌ هه‌خامه‌نشيان هه‌واڵي نه‌ورۆزمان هه‌يه‌ . پێک هێناني کۆي گه‌وره‌ي ئاييني ته‌ختي جه‌مشيد باس له‌ گرنگي نه‌ورۆز و به‌ربڵاوي باوي نه‌ورۆز له‌و سه‌رده‌مه‌دا ده‌کات .

له‌ سه‌رده‌مه‌کاني دوايي ميژووئ ئێرانيش تا ئه‌م سه‌رده‌مه‌ له‌ هه‌ر سه‌رده‌مێکدا به‌ڵگه‌ي زۆر له‌ سه‌ر باو بووني نه‌ورۆز ده‌س ده‌که‌وێت  ، کۆي ئه‌م به‌ڵگه‌ جۆرا و جۆرانه‌ باو بووني به‌رده‌وامي نه‌ورۆز له‌ سه‌رده‌مه‌ جياجياکاني مێژوو پيشان ئه‌دات .

نه‌ورۆز له‌ گشتی مێژوودا

نه‌ورۆز له‌ گشتی مێژوودا

نه‌ورۆز له‌ گشتی مێژوودا
نه‌ورۆز له‌ ڕوانگه‌ی شه‌رێعه‌تدا

نه‌ورۆز له‌ ڕوانگه‌ی شه‌رێعه‌تدا

نه‌ورۆز له‌ ڕوانگه‌ی شه‌رێعه‌تدا
به‌هاری سرۆشت

به‌هاری سرۆشت

به‌هاری سرۆشت
قۆرئان و جێژنی نه‌ورۆز

قۆرئان و جێژنی نه‌ورۆز

قۆرئان و جێژنی نه‌ورۆز
x