رحلت يادگار آية الله قاضي(ره)

زندگينامه اسوه تقوا در عصر ما

آيت الله العظمي محمد بهجت فومني در اواخر سال 1334 ه.ق. در خانواده‎اي ديندار و تقوا پيشه، در شهر مذهبي فومن واقع در استان گيلان، چشم به جهان گشود. هنوز 16 ماه از عمرش نگذشته بود که مادرش را از دست داد و از اوان کودکي طعم تلخ يتيمي را چشيد.

کربلايي محمود بهجت، پدر آيت الله بهجت از مردان مورد اعتماد شهر فومن بود و در ضمن اشتغال به کسب و کار، به رتق و فتق امور مردم مي‎پرداخت و اسناد مهم و قباله‎ها به گواهي ايشان مي‎رسيد. وي اهل ادب و از ذوق سرشاري برخوردار بوده و مشتاقانه در مراثي اهل بيت عليهم‎السلام به ويژه حضرت ابا عبدالله الحسين عليه‎السلام شعر مي‎سرود، مرثيه‎هاي جانگدازي که اکنون پس از نيم قرن هنوز زبانزد مداحان آن سامان است.

آيت الله بهجت در کودکي تحت تربيت پدري چنين که دلسوخته اهل بيت عليهم‎السلام به ويژه سيدالشهداء عليه‎السلام بود، و نيز با شرکت در مجالس حسيني و بهره‎مندي از انوار آن بار آمد. از همان کودکي از بازي‎هاي کودکانه پرهيز مي‎کرد و آثار نبوغ و انوار ايمان در چهره‎اش نمايان بود، و عشق فوق العاده به کسب علم و دانش در رفتارش جلوه‎گر.

نحوه تحصيلات ايشان

تحصيلات ابتدايي را در مکتب‎خانه فومن به پايان برد، و پس از آن در همان شهر به تحصيل علوم ديني ‌پرداخت.

به هر حال، روح کمال‎جو و جان تشنه او تاب نياورد و پس از طي دوران مقدماتي تحصيلات ديني در شهر فومن، به سال 1348 ه.ق. هنگامي که تقريباً 14 سال از عمر شريفش مي‎گذشت به عراق مشرّف شد و در کربلاي معلّي اقامت‌ گزيد.

بنا به گفته يکي از شاگردان نزديک ايشان، معظّم له خود به مناسبتي فرمودند:

«بيش از يک سال از اقامتم در کربلا گذشته بود که مکلّف شدم.»

بدينسان، آيت الله بهجت حدود چهار سال در کربلاي معلّي مي‎ماند و از فيوضات سيدالشهداء عليه‎السلام استفاده نموده و به تهذيب نفس مي‎پردازد و در طي اين مدت بخش زيادي از کتاب‎هاي فقه و اصول را در محضر استادان بزرگ آن ديار مطهّر مي‌خواند.

در سال 1352ه.ق. براي ادامه تحصيل به نجف اشرف مشرّف مي‎گردد و قسمت‎هاي پاياني سطح را در محضر آيات عظام از آن جمله مرحوم آيت الله آقا شيخ مرتضي طالقاني به پايان مي‎رساند.

يکي از شاگردان آيت الله بهجت مي‎گويد: در سال‎هاي متمادي که در درس ايشان شرکت مي‎جويم هرگز نشنيده‎ام که جز در موارد نادر درباره خود مطلبي فرموده باشد. از جمله سخناني که از زبان مبارکش درباره خود فرمود، اين است که در ضمن سخني به مناسبت تجليل از مقام معنوي استاد خود حضرت آيت الله نائيني(ره) فرمود:

«من در ايام نوجواني در نماز جماعت ايشان شرکت مي‎نمودم، و از حالات ايشان چيزهايي را درک مي‎کردم.»

استادان بر جسته فقه و اصول

آيت الله بهجت پس از اتمام دوره سطح، و درک محضر استادان بزرگي چون آيات عظام: آقا سيد ابوالحسن اصفهاني(ره)، آقا ضياء عراقي(ره)، و ميرزاي نائيني(ره)، به حوزه گرانقدر و پر محتواي آيتِ حقّ حاج شيخ محمد حسين غروي اصفهاني(ره)، معروف به کمپاني وارد شد و در محضر آن علامه کبير به تکميل نظريات فقهي و اصولي خويش پرداخت، و به ياري استعداد درخشان و تأييدات الهي از تفکرات عميق و ظريف و دقيق مرحوم علامه کمپاني، که داراي فکري سريع و متحرک و همراه با تيزبيني بوده، بهره‎ها برد.

آيت الله محمد تقي مصباح درباره استفاده آيت الله بهجت از استادان خود مي‎گويد:

«در فقه بيشتر از مرحوم آقا شيخ محمد کاظم شيرازي - که از شاگردان مرحوم ميرزا محمد تقي شيرازي و از استادان بسيار برجسته نجف اشرف بود - استفاده کرده، و در اصول از مرحوم آقاي نائيني، و سپس بيشتر از مرحوم آقا شيخ محمد حسين کمپاني اصفهاني فايده برده بودند، هم مدّت استفاده‎شان از مرحوم اصفهاني بيشتر بود و هم استفاده‎هاي جنبي ديگر.»

 

سير و سلوک و عرفان

آيت الله بهجت، در ضمن تحصيل و پيش از دوران بلوغ، به تهذيب نفس و استکمال معنوي همّت گمارده، و در کربلا در تفحّص استاد و مربي اخلاقي بر آمده و به وجود آقاي قاضي که در نجف بوده پي مي‎برد. و پس از مشرف شدن به نجف اشرف از استاد برجسته خويش آيت الله شيخ محمد حسين اصفهاني کمپاني استفاده‎هاي اخلاقي مي‎نمايد.

آيت الله مصباح در اين باره مي‎گويد:

«پيدا بود که از نظر رفتار هم خيلي تحت تأثير مرحوم آقا شيخ محمد حسين اصفهاني بودند، چون گاهي مطالبي را از ايشان با اعجابي خاص نقل مي‎کردند، و بعد نمونه‎هايش را ما در رفتار خود ايشان مي‎ديديم. پيدا بود که اين استاد در شکل گرفتن شخصيت معنوي ايشان تأثير بسزايي داشته است.»

همچنين در درس‎هاي اخلاقي آقا سيد عبدالغفار در نجف اشرف شرکت جسته و از آن استفاده مي‎نموده، تا اين که در زمره شاگردان حضرت آيت الله سيد علي قاضي(ره) در آمده و در صدد کسب معرفت از ايشان بر مي‎آيد، و در سن 18 سالگي به محضر پر فيض عارف کامل حضرت آيت الله سيد علي آقاي قاضي بار مي‎يابد، و مورد ملاطفت و عنايات ويژه آن استاد معظّم قرار مي‎گيرد و در عنفوان جواني چندان مراحل عرفان را سپري مي‎کند که غبطه ديگران را بر مي‎انگيزد.

تبحر ايشان در فلسفه

آيت الله بهجت، اشارات ابن سينا و اسفار ملاصدرا را نزد مرحوم آيت الله سيد حسن بادکوبه‎اي فرا گرفته است.

مقام مرجعيت

با اين که ايشان فقيهي شناخته شده‎اند و بيش از سي سال است که اشتغال به تدريس خارج فقه و اصول دارند، ولي همواره از پذيرش مرجعيت سر باز زده‎اند.

آقاي مصباح درباره علت پذيرش مرجعيت از سوي ايشان و نيز پيرامون عدم تغيير وضعيت آيت الله بهجت بعد از مرجعيت مي‎گويد:

«بعد از مرجعيت منزل آيت الله بهجت هيچ تغييري نکرده است، ملاقات و پذيرايي از بازديد کنندگان در منزل امکان ندارد لذا در اعياد و ايام سوگواري، در مسجد فاطميه از ملاقات کنندگان پذيرايي مي‎شود. اصولاً قبول مرجعيت ايشان به نظر من يکي از کرامات ايشان است، يعني شرايط زندگي ايشان آن هم در سن هشتاد سالگي به هيچ وجه ايجاب نمي‎کرد که زير بار چنين مسؤليتي برود، و کساني که با ايشان آشنايي داشتند هيچ وقت حدس نمي‎زدند که امکان داشته باشد آقا يک وقتي حاضر بشوند پرچم مرجعيت را به دوش بکشند و مسوليتش را قبول بکنند. و بدون شک جز احساس يک وظيفه متعين چيزي باعث نشد که ايشان اين مسؤليت را بپذيرند. و بايد گفت که رفتار ايشان در اين زمان با اين وارستگي و پارسايي، حجت را بر ديگران تمام مي‎کند که مي‎شود در عين مرجعيت با سادگي زندگي کرد، بدون اين که تغييري در لباس، خوراک، مسکن، خانه و شرايط زندگي پيش بيايد.»

تا اينکه بعد از فوت مرحوم آقاي سيد احمد خوانساري(ره) جلد اول و دوم کتاب «ذخيره العباد» (جامع المسائل کنوني) را به قلم خود تصحيح و در اختيار خواص گذاشتند، و پيش از فوت مرجع عاليقدر حضرت آيه الله العظمي اراکي(ره) اجازه نشر رساله عمليه خويش را دادند، سرانجام وقتي جامعه مدرسين با انتشار اطلاعيه‎اي هفت نفر از آن جمله حضرت آيه الله العظمي بهجت را به عنوان مرجع تقليد معرفي کرد و عده‎اي از علماي ديگر از جمله آيت الله مشکيني و آيت الله جوادي آملي و ... مرجعيت ايشان را اعلام کردند، به دنبال درخواست‎هاي مصرانه و مکرر راضي شدند تا رساله عمليه ايشان در تيراژ وسيع به چاپ برسد، با اين حال از نوشتن نام خويش بر روي جلد کتاب دريغ ورزيدند.

در همين ارتباط يکي از مرتبطين ايشان مي‎گويد: ايشان پيش از درگذشت آيت الله العظمي اراکي چون مطلع شدند جامعه مدرسين نظر به معرفي ايشان را دارند پيغام دادند که راضي نيستم اسمي از بنده برده شود.

بعد از فوت مرحوم اراکي و پيام جامعه مدرسين و اطلاع از انتشار اسمشان فرمودند: «فتاواي بنده را در اختيار کسي قرار ندهيد. از ايشان توضيح خواسته شد فرمودند: صبر کنيد، همه رساله خود را نشر دهند، بعدها اگر کسي ماند و از ديگران تقليد نکرد و فقط خواست از ما تقليد کند آن وقت فتاوي را منتشر کنيد» چندين ماه پس از اين رخداد رساله ايشان توسط بعضي از اهل لبنان به چاپ رسيد.

ايشان بعد از تکميل دروس، در سال 1363 ه.ق. موافق با 1324 ه.ش. به ايران مراجعت کرده و چند ماهي در موطن خود فومن اقامت گزيد و بعداً در حالي که آماده بازگشت به حوزه علميه نجف اشرف بود، قصد زيارت حرم مطهر حضرت معصومه عليهاالسلام و اطّلاع يافتن از وضعيت حوزه قم را کرد، ولي در طول چند ماهي که در قم توقف کرده بود، خبر رحلت استادان بزرگ نجف، يکي پس از ديگري شنيده مي شد، لذا ايشان تصميم گرفت که در شهر مقدس قم اقامت ‌کند.

در قم از محضر آيت الله العضمي حجت کوه کمره‎اي استفاده کرده و در بين شاگردان آن فقيد سعيد درخشيد. چند ماهي از اقامت حضرت آيه الله العظمي بروجردي در قم نگذشته بود که آيت الله بهجت وارد قم شد، و همچون حضرات آيات عظام امام خميني، گلپايگاني و ... به درس فقيد سعيد مرحوم بروجردي حاضر شد.

آيت الله بهجت در همان ايام که در درس آيات عظام اصفهاني، کمپاني و شيرازي حضور مي‎يافت، ضمن تهذيب نفس و تعلم، به تعليم هم مي پرداخت و سطوح عاليه را در نجف اشرف تدريس مي‎کرد. پس از هجرت به قم نيز پيوسته اين روال را ادامه مي‎دادند. در رابطه با تدريس خارج فقه توسط ايشان نيز در مجموع مي‎توا ن گفت که ايشان بيش از چهل سال است که به تدريس خارج فقه و اصول اشتغال دارند و به واسطه شهرت گريزي غالباً در منزل تدريس کرده است، و فضلاي گرانقدري ساليان دراز از محضر پر فيض ايشان بهره برده‎اند.

شيوه تدريس

آيت الله مصباح در مورد روش تدريس ايشان مي گويد:

« ايشان در بيان مطالب سعي مي کردند ابتدا مسأله را از روي کتاب شيخ انصاري قدس سره مطرح کنند، و بعد هر کجا مطلب قابل توجهي از ديگران مخصوصاً از صاحب جواهر قدس سره در طهارت، و از مرحوم حاج آقا رضا همداني و ديگران مطالب برجسته اي داشتند آن را نقل مي کردند، و بعد هر جا خود ايشان نظر خاصي داشتند آن را بيان مي کردند. اين شيوه از يک طرف باعث اين مي شد که انسان از نظر استادان بزرگ در يک موضوع آگاه بشود و در عين حال صرفه جويي در وقت مي شد. استادان ديگر هم براي تدريس شيوه هاي جالبي داشتند که شايد براي مبتدي مفيدتر بود که هر مطلب را از هر استاد جداگانه طرح مي کردند، ولي خوب اين باعث مي شد که وقت بيشتري گرفته بشود و احياناً مطالبي تکرار بشود.

در ضمن تدريس، در ميان نکته هايي که از خود ايشان ما استفاده مي کرديم و طبعاً بعضي از اين نکته ها چيزهايي بود که ايشان از استادانشان شفاهاً دريافت کرده بودند، به مطالب بسيار ارزنده و عميق و داراي دقتهاي کم نظيري بر مي خورديم. »

جايگاه علمي

گواهي استادان و هم دوره‎اي‎ها و نيز شاگردان برجسته که بخشي از آن در ذيل مي‎آيد نمايانگر دقت نظر و نبوغ برجستگي علمي ايشان است: از آن جمله گويند:

روزي ايشان در درس کفايه يکي از شاگردانِ مرحوم آخوند خراساني به نحوه تقرير مطالب آخوند خراساني توسط استاد اعتراض مي‎کند، ولي با توجه به اين که از همه طلاب شرکت کننده در درس کم سن‎تر بوده در جلسه بعدي پيش از حضور استاد مورد اعتراض و انتقاد شديد شاگردان ديگر قرار مي‎گيرد، ولي در آن هنگام ناگهان استاد وارد مي‎شود و متوجه اعتراض شاگردان به ايشان مي‎گردد. سپس خطاب به آنان مي‎فرمايد: «با آقاي بهجت کاري نداشته باشيد.» همه ساکت مي‎شوند آنگاه استاد ادامه مي‎دهد: «ديشب که تقريرات درس مرحوم آخوند را مطالعه مي‎کردم متوجه شدم که حقّ با ايشان است» و پس از اين سخن، از جديت و نبوغ آيت الله بهجت تمجيد مي‎نمايد.

مرحوم علامه محمدتقي جعفري مي‎گويد:

«آن هنگام که در خدمت آقا شيخ کاظم شيرازي مکاسب مي‎خوانديم، آيت الله بهجت نيز که اينک در قم اقامت دارند، در درس ايشان شرکت مي‎نمودند، خوب يادم هست که وقتي ايشان اشکال مي‎کردند آقا شيخ کاظم با تمام قوا متوجه مي‎شد، يعني خيلي دقيق و عميق به اشکالات آقاي بهجت توجه مي‎کرد، و همان موقع ايشان در نجف به فضل و عرفان شناخته شده بود.»

آيت الله مشکيني مي‎گويد:

«ايشان از جهت علمي (هم در فقه و هم در اصول) در يک مرتبه خيلي بالايي در ميان فقهاي شيعه قرار دارند.»

حجة السلام والمسلمين امجد مي‎گويد:

«ايشان در علميت در افق اعلي است. فقيهي است بسيار بزرگ، و معتقدم که بايد مجتهدين پاي درسشان باشند تا نکته بگيرند و بفهمند، و حق اين است که درس خارج را بايد امثال آيت الله بهجت بگويند نه آنهايي که به نقل اقوال بسنده مي‎کنند.»

تاليفات ايشان

حضرت آيت الله بهجت داراي تأليفات متعددي در فقه و اصول هستند که خود براي چاپ اکثر آنها اقدام نکرده‎اند، و گاه به کساني که مي‎خواهند آنها را حتي با غير وجوه شرعيه چاپ کنند، اجازه نمي‎دادند و مي‎فرمودند: هنوز بسياري از کتاب‎هاي علماي بزرگ سال‎هاست که به گونه خطي مانده است، آنها را چاپ کنيد نوبت اينها دير نشده است.

فهرست عمده تأليفات ايشان که برخي نيز با اصرار و پشتکاري برخي از شاگردانشان به چاپ رسيده، عبارتند از:

الف) کتاب‎هاي چاپ شده:

1. رساله توضيح المسائل ( فارسي و عربي )

2. مناسک حجّ

دو کتاب فوق توسط برخي از فضلا بر اساس فتاوي ايشان تأليف و پس از تأييد آقا به چاپ رسيده است.

3. وسيله النجاة

اين کتاب در بردارنده نظرات فقهي ايشان در اکثر ابواب فقه است که در متن وسيله النجاه آيت الله العظمي سيد ابوالحسن اصفهاني(ره) گنجانده شده و نهايتاً جلد نخست آن با تأييد ايشان به چاپ رسيده است.

4. جامع المسائل

اين کتاب مجموعه حواشي ايشان بر کتاب « ذخيره العباد» استادش آيت الله العظمي محمد حسين غروي اصفهاني، و نيز تکميل آن تا آخر فقه مي باشد، که قسمتهايي از آن ابتدا با نام « ذخيره العباد» با حروفچيني نه چندان زيبا و در تعداد نسخه اندک در اختيار برخي از شاگردان و خواصّ ايشان قرار گرفت، و بعداً جلد اول از اين مجموعه که قرار است در پنج مجلد به چاپ برسد، به خاطر کثرت فروع فقهي که توسط حضرت آيت الله بهجت بر اصل کتاب افزوده شده و جامعيت آن « جامعُ المسائل » نام گرفته و به همت برخي از شاگردان ايشان به چاپ رسيد.

ب) تأليفات آماده چاپ و نشر:

1. جلد اول از کتاب صلوة

آيت الله بهجت در اين کتاب با سبکي ويژه و تلخيص مطالب به ترتيب مباحث

«جواهر الکلام» به بيان نظريات نو و ابتکاري خويش پرداخته اند.

2. جلد اول از دوره اصول

اين کتاب تقريبا" به ترتيب « کفايه الاصول» نگارش يافته است، و بارها توسط ايشان مورد مداقّه و تجديد نظر قرار گرفته، و نظرياتي نو در بسياري از مباحث اصول را در بردارد.

3. تعليقه بر مناسک شيخ انصاري

اين کتاب در بردارنده نظرات ايشان درباره مناسک حجّ مي باشد.

ج) تأليفاتي که هنوز اقدام به چاپ آنها نشده است:

1. بقيه مجلّدات دوره اصول

2. حاشيه بر مکاسب شيخ انصاري

که به ترتيب مکاسب شيخ انصاري(ره) از اول تا انجام، و پس از اتمام آن ادامه مباحثي که در مکاسب مطرح نشده بر اساس متن « شرائع الاسلام » نگارش يافته است، ايشان در اين دوره از مباحث فقهي نظرات جديدي را ارائه داده اند.

3. دوره طهارت

در اين کتاب نيز آيت الله بهجت بسان دوره « کتاب الصلوة » به ترتيب مباحث

« جواهر الکلام» با تلخيص و نو آوري نظرات خويش را مطرح نموده اند.

4. بقيه مجلّدات دوره کتاب الصلوة

همچنين ايشان در تأليف سفينة البحار با مرحوم حاج شيخ عباس قمي (ره) همکاري داشته اند، و قسمت زيادي از سفينة البحار خطي، به خط ايشان نوشته شده است.

معرفي شاگردان    

با توجه به اينکه ايشان به خاطر شهرت گريزي عمدتاً در منزل خود تدريس مي کردند، با وجود اين افراد بسياري از محضر آن جناب استفاده کرده‎اند که برخي از آنان خود صاحب رساله و فتوا مي‎باشند، اينک نام بعضي ديگر از آنان را با حذف القاب ذکر مي‎کنيم:

1. محمد تقي مصباح يزدي.

2. عبدالمجيد رشيد پور.

3. سيد مهدي روحاني.

4. علي پهلواني تهراني.

5. مختار امينيان.

6. محمدهادي فقهي.

7. هادي قدس.

8. محمود امجد.

9. محمد ايماني.

10. محمد حسن احمدي فقيه يزدي.

11. محمد حسين احمدي فقيه يزدي.

12- مسعودي خميني

13- سيد رضا خسروشاهي.

14- حسن لاهوتي

15- عزيز علياري

16- سيد محمد مؤمني

17- حسين مفيدي

18- جواد محمد زاده تهراني

19- سيد صابر مازندراني

20- شهيد نمازي شيرازي .

گروه دين و انديشه تبيان، گردآوري مهري هدهدي