• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 11358
  • شنبه 22/12/1388
  • تاريخ :
همراه

حکایت دو برادر در دربار شاه عباس صفوی

به بهانه انتشار کتاب «سفرنامه براداران شرلی»

حکایت دو برادر در دربار شاه عباس صفوی

در بازنویسی تاریخ هر مملکتی «سفرنامه‏ها» شاید یکی از مهم‏ترین منابع باشند، به ویژه سفرنامه‏هایی که توسط سیاحان خارجی به نگارش در آمده‏اند، چه آنان با دیدی ناآشنا و غیربومی، تمامی جزییات مکان‏ها، آدم‏ها و وقایعی را که دیده‏اند ذکر می‏کنند. (البته نباید نگاه غرض ورزانه گاه به گاه آنان را نیز از نظر دور داشت.)

 

سفرنامه‏ها، جدای از اهمیت تاریخی‏شان، از دید جامعه‏شناسانه و ادبیانه نیز مورد توجه‏اند، چرا که از خلال خوانش آنها می‏توان به ویژگی‏های رفتاری و اجتماعی مردم هر منطقه پی برد و وضعیت جامعه زمانه مورد نظر را واکاوی کرد. نحوه روایت سیاح و نوع دید او نسبت به آدم‏ها، مکان‏ها، ماجراها و چگونگی بازسازی فضا و زمان و تکنیک نویسنده در شرح آن، می‏تواند از نکات قابل توجه منتقدان ادبی باشد.

 

سفرنامه‏هایی که توسط سیاحان در زمان صفویه نوشته شده کم نیست؛ شاید معروف‏ترین آنها سفرنامه پیترو دلاواله باشد. سفرنامه دیگر دون ژوان ایرانی نوشته اروج بیگ است، که یکی از کتب مهم در مطالعه اوضاع و احوال صفویه تا مرگ شاه عباس است، سفرنامه تاورنیه نیز معرف حضور علاقه‏مندان به تاریخ است. اما، یکی از مهم‏ترین این سفرنامه‏ها، سفرنامه برادران شرلی است که نخستین بار توسط آوانس شناسایی و برای استفاده ناصرالدین شاه ترجمه شد و در زمان احمد شاه به همت علی قلی‏خان سردار اسعد و به اهتمام احمد مشیر به چاپ رسید و بعدها، در سال 1357، با مقدمه دکتر محمد آئین توسط کتابخانه منوچهری منتشر شد و در سال 1362 به همت علی دهباشی به چاپ مجدد رسید. به تازگی چاپ جدید این سفرنامه از سوی انتشارات نگاه روانه کتاب‏فروشی‏ها شده است.

 

حکایت دو برادر در دربار شاه عباس صفوی

سفرنامه برادران شرلی مجموعه‏ای از نوشته‏های راویان و همراهان این دو برادران در سفرشان به ایران و دیگر ممالک دنیاست. در حقیقت، این سفرنامه به دست خود آنان نگاشته نشده و مجموعه نوشته‏های ژرژ مانواریک، ویلیام پاری و فرد ناشناسی است، که توسط آوانس، مترجم زبردست و مطلع این اثر، به نحو هنرمندانه‏ای در کنار هم قرار گرفته، تا روایت برادران شرلی و شاه عباس اول صفوی و اتفاقاتی که بر این دو برادر رفته را به نمایش بگذارد.1 از خوانش متن و نحوه روایت راویان نیز می‏توان کاملاً به این نکته پی برد (به خصوص از یادداشت‏های صص 86، 95، 109)2. و با خوانش قسمت آخر سفرنامه، که شرح حالی از رابرت شرلی است، مخاطب در می‏یابد که آوانس با استفاده از منابع متعدد تلاش کرده شرح مختصر و مفیدی از سرگذشت او به دست دهد. در حقیقت، آوانس، «از آنجا که لازمه پیشرفت هر مملکتی را آگاهی از گذشته تاریخی آن می‏داند تا عیوب و نقص‏ها آشکار گردیده، اصلاحات روی دهد» به جستجوی متون تاریخی در کتابخانه‏های لندن پرداخته و از آن میان سفرنامه‏ها و متون تاریخی، که به روایت دوره و ازمنه‏ای از تاریخ ایران پرداخته بوده‏اند را انتخاب و ترجمه کرده است. او این سفرنامه را نیز در کتابخانه British museum یافته و به سبب اهمیت آن، با گردآوری یادداشت‏ها و روایت‏های متعدد درباب این سفر، به ترجمه و گردآوری آن دست زده است.

 

برادران شرلی- سر آنتوان شرلی و سر رابرت شرلی- از نجبای انگلیسی بودند که در جمادی‏الاول سال 1007 هجری، در عهد شاه عباس اول، به همراه 36 نفر به ایران آمده و «داخل خدمت دولت ایران شده و بعدها از جانب پادشاه به سمت سفارت به دربارهای فرنگ فرستاده شده و عهد و اتحاد با آنها می‏بندند.»3 آنچنان که می‏دانیم در زمان صفویه جنگ و جدال‏های میان ایرانی‏ها و عثمانی‏ها از جمله وقایعی بوده است که مورد سوء‏استفاده بیگانگان واقع شده، «اروپائیان برای اینکه ایران را سپر بلای عثمانی سازند یا درست‏تر بگوییم از ایجاد نفاق بین مسلمین، خود بهترین بهره‏برداری‏ها را بکنند و پایه‏های استعمار جدیدشان را بر نهند پس از یک دوره فترت تقریباً سی ساله مجدداً به ارسال سفرا و ایلچیان پی در پی به دربار ایران اقدام کردند.» 4 دکتر حائری نیز در کتاب خود 5 در این باره می‏نویسد:

حکایت دو برادر در دربار شاه عباس صفوی

«از کشورهای اروپایی که به منظور گسترش بازرگانی و هم‏آوایی بر ضد عثمانیان با صفویان بنیاد دوستی افکند، و سپس پیوندش به گونه‏های دیگر خودنمایی کرد و پی‏گرفت امپراتوری بریتانیا بود. اگر چه نخستین کوشش‏های مقام‏های انگلیسی، که از سال 969 / 1561 آغاز شد، چندان با کامیابی همراه نبود، ولی در روزگار شاه عباس یکم رشته‏های دوستی و هم‏پیمانی با انگلستان از سال 1007/ 1598 به وسیله برادران شرلی به شیوه‏ای بنیادی در آمد. این دو برادر، که برای پدید آوردن پیوند دوستی میان انگلیس و ایران و آماده کردن شاه عباس برای جنگ به ایران آمده بودند، مورد پذیرایی بی‏سابقه‏ای قرار گرفتند.» البته آنچه که از بازخوانی سفرنامه به دست می‏آید این است که سر آنتوان « به جهت اثبات دوستی خود به دوک فرارا 6، که به تازگی با پاپ در افتاده و نیازمند کمک است، از انگلستان به سمت ایتالیا عزیمت می‏کند اما در میانه راه در می‏یابد که دوک فرارا اظهار تبعیت کرده و محاربات به پایان رسیده است.»7 اما او همچنان به برنامه سفر خود پای‏بند است تا اینکه در حین اقامت خود در ونیز، سر آنتوان از تاجران و سیاحان، بسیار تعریف ایران و پادشاه آن و شرح مهربانی او را نسبت به خارجیان می‏شنود و تصمیم خود را عوض می‏کند و راغب می‏شود به سمت ایران حرکت کند. البته لرد کرزن نیز در کتاب ایران و مسئله ایران می‏نویسد: «آنتوان شرلی از دوستان نزدیک دوک اسکس، نایب السلطنه انگلیس، در سرزمین کاتولیک ایرلند بود. وی ذهن شرلی را از خطر دائم امپراطوری عثمانی نسبت به جهان مسیحیت تحریک کرد و او را در رفتن به ایران، که رقیب عمده آل عثمان بود، ترغیب نمود.» 7

 

برادران شرلی در سفر خود بعد از عبور ممالک عثمانی به ایران آمده، قزوین، اصفهان و چند شهر دیگر را دیده و به خدمت شاه عباس می‏رسند و مورد محبت او قرار می‏گیرند. در مدت اقامت در ایران، آنتوان شرلی مورد اعتماد شاه عباس قرار می‏گیرد. پادشاه تصمیم می‏گیرد او را با هدایای فراوان و گرانبها نزد ملکه انگلیس بفرستد و مراتب احترام خود را برساند اما شرلی به او پیشنهاد می‏دهد که شاه عباس او را به عنوان سفیر نزد جمع سلاطین عیسوی بفرستد و با آنان عهد موافقت و اتحاد ببندد و از این راه نظر آنان را در باب جنگ با عثمانی‏ها جلب کند. شاه عباس موافقت می‏کند. در نتیجه، بعد از مدتی، آنتوان به سمت مسکو، اسپانیا، آلمان و ... حرکت کرده و برادرش، رابرت شرلی، که در آن هنگام 18 ساله بود و او را در سفر همراهی می‏کرد، در ایران می‏ماند. (در قسمت آخر سفرنامه به سرگذشت او در ایران و نحوه مرگش اشاره شده است.)

شاه عباس صفوی

نویسندگان سفرنامه، که از همراهان برادران شرلی در این سفر بوده‏اند، به ذکر تمام مسیرهایی که از آن عبور کرده‏اند و چگونگی عبورشان پرداخته‏اند و تنها به این اکتفا نکرده، از عادات و رفتار مردمان و ویژگی‏های اجتماعی، رسم و رسومات هر منطقه‏ای که از آن عبور کرده‏اند نیز سخن گفته‏اند. یکی از ویژگی‏های مهم این سفرنامه نیز در ذکر این جزییات است، چه از خلال خوانش این توصیفات می‏توان مشخصات فرهنگی- اجتماعی، جغرافیایی آن دوران را تا حدودی دریافت.

 

نشان دادن تقابل رفتاری ایرانی‏ها و عثمانی‏ها در دوره‏ تاریخی که جدال سختی بین عثمانی‏ها و ایرانی‏ها در جریان بود جالب به نظر می‏رسد. نویسنده در ضمن عبور از ممالک عثمانی به شرح و توصیف مناطق و مردمان و رفتار و عاداتشان می‏پردازد و بعد از آن، بعد از رسیدن به ایران، رفتارها و عادات ایرانیان و وضعیت جغرافیایی، اجتماعی آنان را تشریح می‏کند؛ از سر و وضع مردان و زنان ایرانی گرفته تا بیان ویژگی مکان‏ها و کوچه‏ها و خانه‏ها و اعتقادات مردم همچون روزه گرفتن و... و ذکر امور مجاز و غیرمجازی که شاه عباس حکم کرده است. در حقیقت، همه این نوشته‏ها از جمله اسناد مهم مکتوب مربوط به دوره شاه عباس صفوی هستند که جدای از اهمیت تاریخی- سیاسی‏شان از دید جامعه‏شناسانه نیز مهم به نظر می‏رسند.

 

در مجموع، می‏توان گفت در این سفرنامه با نکات جالب توجهی همچون: ویژگی‏های رفتاری شاه عباس در برابر بیگانگان، وضعیت رفاهی- اجتماعی ایرانیان آن زمان و در عین حال وضعیت دیگر سرزمین‏ها و... آشنا می‏شویم. گرچه، آنچنان که برخی اشاره کرده‏اند، بسیاری از بخش‏های کتاب متناقض و نامعتبر است و باید بدان‏ها پاسخ گفت 8، اما اگر در نظر بگیریم که این سفرنامه در حقیقت از مجموعه گفته‏های راویان متعدد جمع‏آوری شده و در نهایت آوانس آنها را ترجمه و بعضاً تالیف کرده است در می‏یابیم که باید بسیار موشکافانه‏تر و دقیق‏تر نحوه روایت اتفاقات و قضاوت خود را بررسی کنیم.

با این همه، سفرنامه برادران شرلی یکی از مهم‏ترین منابع ما در مطالعه تاریخ دوره صفوی، به ویژه زمان حکومت شاه عباس اول است، و یادمان باشد برای آنکه بتوانیم با دیگر دول و کشورها ارتباط برقرار کنیم و آنها را بهتر بشناسیم نخست باید بدانیم که آنان چگونه به ما نگریسته‏اند و به چه چیزهایی توجه کرده‏اند.

سفرنامه‏های سیاحان خارجی، در حقیقت، اسناد ارزشمندی هستند که می‏توانیم با خواندن آنها، خودمان را از پشت عینک دیگران بازبینی کنیم.


پی‏نوشت‏ها:

1- برای اطلاعات بیشتر در این باره مراجعه شود به مفاله احمد شعبانی، «هنر آوانس در ترجمه سفرنامه برادران شرلی»،  سفرنامه برادران شرلی، نگاه، 1387.

2- مثلاً، شرح حالی که ژرژ مانواریک از سیاحت شرلی نوشته به اینجا ختم می‏شود: «اکنون برای اتمام شرح این سیاحت باید بپردازیم به مرقومات مصنفی که اسم او معلوم نیست»، ص96.

3- همانجا، ص 15.

4- همانجا، ص 233.

5- نخستین رویارویی‏های اندیشه‏گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازی غرب، امیرکبیر، ج پنجم، 1387، صص 142 – 143.

6- سفرنامه برادران شرلی، به کوشش علی دهباشی، نگاه، 1387، ص 15.

7- همانجا، ص 239- 240.

8- ر. ک. به: مقاله دهباشی و احمد شعبانی در سفرنامه شرلی، نگاه، 1387.


مطالب مرتبط:

سفرنامه

سفرنامه مسلمین

پشت پا زد به مستی تا بیابد!

نیما ، ققنوس بر کوه نور

حشیش به روایت شمس

داستان پرداز عجایب

گستردگی زبان فارسی در گذشته های دور

مشدی‌گلین خانم، شهرزادی دیگر

اظهار نظرهای عجیب نیما!

 

سحر مازیار

تهیه و تنظیم برای تبیان: زهره سمیعی - بخش ادبیات تبیان

 
سفر به همراه دفترچه!

سفر به همراه دفترچه!

سفر به همراه دفترچه!
حیواناتی برای اندرز دادن!(2)

حیواناتی برای اندرز دادن!(2)

حیواناتی برای اندرز دادن!(2)
اشعار عاشورایی علمای دین

اشعار عاشورایی علمای دین

اشعار عاشورایی علمای دین
رمضان، ذوب شدن بر اثر عبادت است

رمضان، ذوب شدن بر اثر عبادت است

رمضان، ذوب شدن بر اثر عبادت است
UserName