• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 7367
  • دوشنبه 1385/3/8
  • تاريخ :

خانواده هسته ای ، خانواده گسترده

تــشـیّــع و تأثیر آن بر خانواده در ایران (1)


تأثیر مذهب تشیّع و آموزه‏هاى آن بر الگوى خانواده در ایران معاصر، از چند جنبه قابل بررسى است. از مهم‏ترین این جنبه‏ها، مى‏توان به رواج الگوى خانواده «هسته‏اى» به موازات تثبیت نسبى جایگاه خویشاوندى، فراهم‏سازى بستر مناسب براى انطباق یافتن قانون كشور با تغییرات معطوف به افزایش اختیارات زنان و كاهش اقتدار مردان، پذیرش عمومى سیاست‏هاى كنترل موالید به استناد اصل فقهى «ضرورت»، و قبح عمومى «طلاق» اشاره كرد. در این مقاله به بحث خانواده هسته ای و گسترده می پردازیم.

«خانواده هسته‏اى» در اصطلاح علوم اجتماعى، به خانواده‏هاى متشكّل از زن و شوهر و فرزندان آن‏ها اطلاق مى‏شود و مقصود از «خانواده گسترده» خانواده‏اى است كه اعضاى آن بیش از دو نسل از افراد را در برمى‏گیرند. در جوامع سنّتى، كه نمود بارز آن را مى‏توان در جوامع كشاورزى و روستایى دید، خانواده گسترده ممكن است مجموعه گسترده‏اى از خانواده‏هاى زن و شوهرى و فرزندان آن‏ها، عموها، عمّه‏ها، دایى‏ها، خاله‏ها و پدربزرگ‏ها و مادربزرگ‏ها را دربرگیرد، اما در پایین‏ترین سطح، «خانواده گسترده» از پدر و مادر و فرزندان آن‏ها و پدربزرگ و مادربزرگ تشكیل مى‏شود.

تأكید فراوان اسلام بر حقوق والدین، به ویژه پدر و مادر سالمند، احتمال كناره گرفتن از آنان یا سپردن آن‏ها به خانه‏هاى سالمندان را كاهش مى‏دهد.

به دلیل آنكه خانواده هسته‏اى در شكل كنونى آن، كه معمولاً در سكونت‏گاهى جدا و مستقل از سایر بستگان و خویشاوندان زندگى مى‏كند، از اقتضائات زندگى شهرى و صنعتى جدید است، رواج این الگو و افول نسبى الگوى خانواده گسترده در جوامع در حال توسعه، مانند ایران دور از انتظار نبوده است. بر حسب برخى تحقیقات در سال‏هاى اخیر، قریب 58 درصد مردم ایران سكونت مستقل و جداگانه زوج‏هاى جوان از پدر و مادرها را ترجیح مى‏دهند. در عین حال، تأثیرپذیرى از آموزه‏هاى دینى ویژگى خاصى به این الگو در جوامع اسلامى مى‏بخشد. تأكید فراوان اسلام بر حقوق والدین، به ویژه پدر و مادر سالمند، احتمال كناره گرفتن از آنان یا سپردن آن‏ها به خانه‏هاى سالمندان را كاهش مى‏دهد. این تحقیقات از آن حكایت دارند كه تنها 2 درصد مردم به خانه‏هاى سالمندان مى‏اندیشند؛ قریب 23 درصد افراد زندگى پدر و مادرها با فرزندان ازدواج كرده خود را شیوه مناسبى مى‏دانند و قریب 19 درصد، زندگى با این شیوه را منوط به سنجیدن شرایط مى‏كنند كه این نسبت در بین نوجوانان 2416 ساله به قریب 22 درصد مى‏رسد.

بدین‏سان، زمینه فرهنگى گسترش خانواده گسترده در شكل حداقلى آن، كه از پدر و مادر و فرزندان و پدربزرگ و مادربزرگ تشكیل مى‏شود، مهیّاست.

بدون شك، ناسازگارى‏هایى بین اعضاى سالمند و اعضاى جوان‏تر در این خانواده‏ها كم و بیش رخ مى‏دهند و به طور خاص، در مواردى كه پیوند عاطفى طرفین ضعیف‏تر باشد ـ مثل عروس و مادر شوهر ـ شدت ناسازگارى‏ها بیشتر است. با این‏همه، مى‏توان پیش‏بینى كرد كه در درازمدت، شاهد كاهش تدریجى این‏گونه دشوارى‏ها باشیم؛ زیرا با توجه به آنكه زوج‏هاى جوان امروز اغلب با اندیشه‏ها و هنجارهایى جامعه‏پذیر مى‏شوند كه بر احترام به شخصیت و آزادى عمل فرد تأكید دارند، به احتمال زیاد، این افراد در سنین سالمندى آمادگى آن را دارند كه با فرزندانشان به شیوه‏هاى مسالمت‏آمیز و غیرمستبدّانه رفتار كنند.

شایان ذكر است كه افول الگوى خانواده گسترده در ایران نباید با سست شدن روابط خویشاوندى آن‏گونه كه در جوامع غربى مى‏بینیم، یكسان انگاشته شود. تأكید اسلام بر ارزش‏هایى مانند «صله ارحام» موجب استحكام نسبى پیوندهاى خویشاوندى گردیده است و گردهمایى‏هاى خویشاوندان در مناسبت‏هاى گوناگون شادى و سرور، همچون اعیاد مذهبى و ملّى، موالید معصومان علیهم‏السلام ، جشن‏هاى تولّد، ازدواج، بازگشت از سفرهاى زیارتى و در سال‏هاى اخیر، جشن تكلیف دختران و همچنین در مناسبت‏هاى سوگوارى مانند ایّام شهادت معصومان علیهم‏السلام و مراسم تشییع، تدفین و ترحیم اموات، جایگاه روابط خویشاوندى در ایران را تا حدى مشخص مى‏نماید. همچنین در زمانى كه افراد به كمك‏هاى مالى یا غیرمالى نیازمند مى‏شوند، پیش از هر كس، به سوى خویشاوندان خود رو مى‏آورند و احتمال اینكه خویشاوندان به فرد نیازمند كمك كنند، بیش از سایران است.

منبع: فصلنامه شیعه شناسی، شماره 11

لینک ها:

 بحران و نابسامانی در خانوداه امروزی 

اگر در خصوص این موضوع سوالی داشتید، به مشاوره تبیان مراجعه نمایید .
UserName