دسته
پیوندها
آرشیو
آمار وبلاگ
تعداد بازدید : 152864
تعداد نوشته ها : 1307
تعداد نظرات : 7
Rss
طراح قالب
موسسه تبیان

در بررسی حماسه آزادسازی خرمشهر، نادیده گرفتن قدرت پدافند هوایی ارتش عراق و اهمیت حماسه خلبانان جان‌برکف نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران و هوانیروز قهرمان ، یک خطای تاریخی محسوب می‌شود. این مقاله با بررسی تدابیر پدافند هوایی عراق در منطقه عملیاتی بیت‌المقدس سعی در نشان دادن گوشه‌ای از حماسه خلبانان جان‌برکف نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران را دارد.

آشنایی با پدافند هوایی عراق در دو سال اول جنگ:

پدافند هوایی عراق (از دهه 70 تا اواسط دهه 90 میلادی) از جمله مستحکم‌ترین سازمان‌های پدافند هوایی در خاورمیانه به شمار می‌رفت.
استفاده از کارشناسان و متخصصین خارجی مخصوصاً روسی، بهره‌گیری از جنگ افزارهای پدافند هوایی روز دنیا، رعایت اصول تنوع، انبوه بودن جنگ افزارها، سطح آموزش مناسب کارکنان و... از جمله عواملی بود که پدافند هوایی عراق را در جایگاه مناسبی در میان کشورهای منطقه قرار داده بود. نکته قابل توجه در خصوص پدافند هوایی عراق این است که تا اواسط دهه 80 میلادی، جنگ‌افزارهای روسی (شوروی سابق) و بلوک شرق شالوده اصلی سامانه‌های پدافند هوایی عراق را تشکیل می‌دادند ولی کمک‌های کشورهای غربی و حتی عربی تغییراتی را در ساختار عملیاتی و رزمی آن سازمان به وجود آورد. (همانند اضافه شدن رادارها و دستگاه‌های کنترل آتش فرانسوی و...)
مطابق طرح عملیاتی دفاعی ابوذر که در خرداد 59 توسط معاونت عملیات و اطلاعات (مد عملیات) نیروی زمینی ارتش تهیه شده، خلاصه وضعیت پدافند هوایی عراق چنین ذکر شده بود.
ـ استعداد کارکنان نیروی هوایی عراق با احتساب کارکنان یگان‌های پدافند هوایی در حدود 25000 نفر می‌باشد. پدافند هوایی یکی از 5 مدیریت نیروی هوایی می‌باشد (مدیریت عملیات، آموزش، نگهداری، اداری و پرسنلی، پدافند هوایی و موشکی).
تجهیزات پدافند هوایی نیروی هوایی ارتش عراق در سال 59 شامل سامانه‌های موشکی زمین به هوای؛ سام 2، سام 3، سام 6، سام7 و توپ‌های ضدهوایی 4ـ23 ـ ZSU، 2ـ23ـ ZSU، توپ‌های 30 میلی‌متری، 57 میلی‌متری خودکششی و... می‌باشد.
30 ایستگاه رادار و 116 دستگاه رادار مختلف در بغداد (پایگاه اصلی) و نواحی چهارگانه بغداد ـ موصل‌ (ناحیه یک)، تکریت (ناحیه 2)، بصره (ناحیه 3)، کرکوک (ناحیه 4) مستقر می‌باشند.
علاوه بر پدافند هوایی نیروی هوایی، هر کدام از یگان‌های رزمی و پشتیبانی نیروی دریایی عراق دارای سازمان یک گردان پدافند هوایی می‌باشند که در زمان فوق، در میان یگان‌های ساحلی نیروی دریایی عراق، گردان 44 پدافند هوایی در بصره و ام‌القصر استقرار یافته بود.
علاوه بر پدافند هوایی نیروی هوایی و دریایی، در نیروی زمینی و یگان‌های خلقی و... نیز جایگاه و سازمان خاصی برای پدافند هوایی در نظر گرفته شده بود.
به عنوان مثال در هر لشکر پیاده و یا لشکر مکانیزه عراقی، 2 گردان پدافند هوایی (به ویژه توپخانه پدافند هوایی) وجود داشت.
اگرچه تمرکز نیروهای متجاوز عراقی در نزدیکی مرز ایران از نیمه دوم فروردین 59 آغاز شد ولی گسترش عمده قوای عراقی از 15 شهریور 59 همراه با آماده‌باش نیروها صورت پذیرفت. در این میان حضور نیروهای اصلی پدافند هوایی و توپخانه ضدهوایی عراق از دهه سوم شهریور 59 شدت بیشتری یافت. در آن روز گزارش‌های مختلفی در خصوص استقرار واحدهای پدافند هوایی در مناطق غرب شلمچه، کرانه جنوبی اروند رود، در محور بصره، شلمچه، خرمشهر و ـ ارائه شده است.
از جمله این که لشکر 92 زرهی در 23 شهریور 59، ضمن برآورد یگان‌های دشمن در خط مقدم، از حضور یک آتشبار ضدهوایی دیگر در کرانه جنوبی اروند رود (از سیبه تا بندر فاو) خبر می‌دهد.
همچنین مطابق برآوردی که در 30 شهریور 59 و یک روز قبل از آغاز تهاجم سراسری به عمل آمد، عمده قوای ارتش عراق در طرفین رودخانه دجله بین کوت تا بصره که مقابل منطقه مرزی مهران تا شلمچه ایران می‌باشد گسترش یافته بودند و در مقابل محور شلمچه ـ خرمشهر علاوه بر نیروهای خط مقدم دشمن چهارگردان پدافند هوایی نیز مستقر شدند.

آغاز جنگ و تحرکات جدید:

علی‌رغم حضور گردان‌های پدافند هوایی از لشکرهای 10 زرهی و یک مکانیزه (در حمله به غرب کرخه، منطقه عمومی دزفول و شوش) و گردان‌های پدافند هوایی از لشکرهای 5 مکانیزه، 9 و 3 زرهی (در حمله از سمت جنوب غربی مرز ایران و عراق، منطقه بستان و سوسنگرد و اهواز و خرمشهر)، گردان‌های پدافند هوایی نیروی هوایی عراق نیز با حضور در مناطق اشغالی سعی در تقویت پشتیبانی از نیروهای اشغالگر عراقی را داشتند.
براساس برآورد اطلاعاتی در پایان هفته اول جنگ، گردان 80 پدافند هوایی نیروی هوایی عراق در محور تنومه ـ شلمچه، گردان 68 پدافند هوایی نیروی هوایی عراق در محور تنومه ـ پاسگاه کیلومتر 25ـ حسینیه، گردان 17 پدافند هوایی نیروی هوایی در کنار گردان 29 پدافند هوایی لشکر 5 مکانیزه در محور تنومه ـ کوشک ـ پادگان حمید (شمال منطقه عملیاتی خرمشهر)، گردان‌های 44 و 62 پدافند هوایی نیروی هوایی عراق در منطقه بصره و کرانه اروند رود و به منظور تقویت یگان‌های عملیاتی خرمشهر ـ آبادان مستقر و درگیر بودند.
علاوه بر یگان‌های فوق، لشکر 3 زرهی عراق که قرارگاه اصلی تک‌کننده به خرمشهر و آبادان محسوب می‌شد، از یک آتشبار مستقل پدافند هوایی در کنار دو گردان پدافند هوایی خود سود می‌برد.*
از 4 آبان 59 تا 3 خرداد 61 که خرمشهر در اشغال نیروهای عراقی بود، تدابیر پدافندی ویژه‌ای جهت حفظ خرمشهر از سوی عراقی‌ها به اجرا گذارده شد. این تدابیر ویژه صدام را دچار غرور کرده و این چنین به یاوه‌گویی پرداخت که: «... در صورتی که ایرانی‌ها خرمشهر را پس بگیرند، عراقی‌ها کلید بصره را به ایران خواهند داد.»
براساس تدابیر پدافندی فرماندهی سپاه سوم عراق، نحوه آرایش نیروهای دشمن با توجه به موقعیت زمین، به صورت مثلثی فرضی بود. مثلثی که ضلع شرقی آن به طول حدود 100 کیلومتر در امتداد رودخانه کارون از خرمشهر تا آبادی ملیحان (در 20 کیلومتری جنوب غربی اهواز)، ضلع شمالی آن حدود 60 کیلومتر از ملیحان در امتداد کرانه جنوبی رودخانه کرخه کور، هویزه، رودخانه نیسان تا هورالعظیم کشیده شده بود و ضلع بزرگ این مثلث نیز خط مرزی دو کشور (از محل تلاقی رودخانه نیسان یا هورالعظیم تا پاسگاه ژاندارمری (حدود) در کرانه نهر خین به طول 150 کیلومتر) بود. بخشی از استعداد سپاه سوم عراق در این منطقه عبارت بودند از: لشکرهای 6 زرهی، 5 مکانیزه، 11 پیاده، 3 زرهی و... که گردان‌های پدافند هوایی را نیز مطابق سازمان ذکر شده در اختیار داشتند.

عملیات بیت‌المقدس، تزلزل پدافند هوایی دشمن:

قبل از آغاز نخستین مرحله از عملیات بیت‌المقدس، با توجه به استعداد و ترکیب پدافند هوایی نیروهای زمینی و هوایی عراق در رده‌های مختلف، ضرورت استفاده از حجم وسیع‌تری از امکانات آفند و پدافند هوایی از سوی ج.ا.ا. به خوبی حس می‌شد عراقی‌ها با توجه به تجربه تلخی که از شکست خود در عملیات فتح‌المبین به دست آورده بودند جهت برطرف ساختن ضعف‌های خود اقدام به انتقال هواپیماهای میراژ و میگ 23 و همچنین تجهیزات پدافندی از پایگاه‌های مستقر در عمق خاک خود به پایگاه‌های مقدم جبهه کرده و با اتکا به قدرت هوایی و پوشش فضای آسمان جبهه سعی کردند که با تهدیدهای نیروی هوایی ج.ا.ا. مقابله کنند.
با وجود تهدیدهایی که از سوی پدافند هوایی عراق و هواپیماهای گشتی (CAP) و پوششی مستقر در منطقه وجود داشت، عملیات مربوط به شناسایی تاکتیکی و عکسبرداری هوایی از ترکیب و استعدادهای نیروهای عراقی مستقر در صحنه عملیات توسط خلبانان نیروی هوایی ج.ا.ا. به خوبی انجام شد و اطلاعات لازم جهت اجرای مرحله اول از عملیات بیت‌المقدس (10/2/61) فراهم شد.
در همان زمان عراقی‌ها با افزایش‌بهره عملیاتی خود از طریق استفاده از رادارهای دوربرد و انبوه ساختن حجم آتش، استفاده از هواپیماهای میراژ و موشک‌های هوا به هوا و... سعی در اختلال در پروازهای هواپیماهای ایرانی مخصوصاً بمباران مواضع عراقی توسط هواپیماهای فوق را داشتند و البته شکار هواپیماهای اف14 ایرانی برای آنها ارزش بالایی داشت.
اف14های ایرانی در تثبیت حاکمیت ایران بر فضای منطقه نقش مهمی ایفا می‌کردند.
از سویی دیگر پدافند هوایی ج.ا.ا. با احداث سایت‌های تاکتیکی هاک (HAWK) و هدایت و کنترل عملیاتی تجهیزات پدافند هوایی، استفاده از اطلاعات دریافتی از ایستگاه‌های رادار و همچنین سامانه‌های شنود الکترونیکی مستقر در منطقه با هماهنگی و همکاری ستاد عملیات هوایی جنوب، نقش مهمی در کسب برتری هوایی نیروی هوایی ج.ا.ا. و در نتیجه تسهیل شکست دشمن و آزادسازی خرمشهر ایفا کرد.
تیز پروازان جان بر کف نیروی هوایی ج.ا.ا و هوانیروز قهرمان با حملات و بمباران مکرر مواضع دشمن بعثی، نیروهای متجاوز را دچار سردرگمی کرده و فرصت لازم جهت انجام ادامه ماموریت توسط نیروی زمینی ارتش ج.ا.ا، سپاه پاسداران و بسیج، نیروهای ژاندارمری، کمیته انقلاب اسلامی، شهربانی، جهاد سازندگی و... مهیا شد.
بدین‌ترتیب یکبار دیگر ثابت شد که در برابر اراده پولادین خلبانان شجاع نیروی هوایی ج.ا.ا و هوانیروز قهرمان قویترین پدافندهای هوایی قادر به مقاومت نیستند. در میان غنائم به دست آمده از نیروهای دشمن دهها قبضه توپ‌های ضدهوایی و تجهیزات پدافند هوایی نیز وجود داشت که بعدها مورد استفاده نیروهای مسلح ج.ا.ا قرار گرفت.
منابع و مآخذ:
1ـ تقویم تاریخ دفاع مقدس (آخرین روزهای صلح)، جلد اول، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، تهران، 1384
2ـ تقویم تاریخ دفاع مقدس، جلد دوم، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، تهران، 1384.
3ـ ویرانه دروازه شرقی، وفیق السامرایی، مرکز فرهنگی سپاه، چاپ اول، تهران 1374.
4ـ سایت سازمان تبلیغات اسلامی
5ـ سایت سازمان عقیدتی سیاسی ارتش
منبع : روزنامه اطلاعات


دسته ها : مقالات
1389/6/28
X