صفحه ها
دسته
دوستان وبلاگي
منابع و ماخذ وبلاگ
آرشیو
آمار وبلاگ
تعداد بازدید : 233067
تعداد نوشته ها : 352
تعداد نظرات : 72
Rss
طراح قالب
موسسه تبیان
قیام خونین 15خرداد 42 به روایت اسناد

*محمد چگینی

 قیام پانزدهم خرداد 1342 یکی از وقایع مهم و نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران به شمار میرود. بی‌گمان، تا پیش از انقلاب اسلامی با توجه به فضای سیاسی بسته و اختناق آوری که بر کشور حاکم بود سخن گفتن درباره آنچه حامیان دربار و شخص شاه «ارتجاع سیاه»1 مینامیدند بسیار مشکل بود. اما با پیروزی انقلاب زمینه و بستر مناسبی برای پژوهش درباره این واقعه مهم فراهم شد و اسناد تازه ای که در آرشیوهای ساواک و یا دیگر نهادهای حکومتی وجود داشت برای بررسی و بازشناسی آن در اختیار محققین قرار گرفت. به همین منظور کتابی به نام «قیام خونین پانزده خرداد 42 به روایت اسناد» توسط فردی به نام «م. دهنوی» گردآوری و در سال 1360 از سوی موسسه خدمات فرهنگی رسا در 258صفحه منتشر شد، دهنوی در ردیف نخستین آثاری است که با جمع آوری اسناد پیرامون این قیام گام پدید آمد.
اسناد به علت اصالت و اعتبار، بر دیگر تحقیقات تاریخی برتری دارند. زیرا محتوای هر قطعه از این اسناد با زمان و رویداد نزدیکی دارد در نتیجه آنچه از محتوای آنها بر داشت میگردد بر خلاف کلیت قدیمی که دستخوش تغییراتی شده اند بکر و معتبراست. کتابی که اینک در اختیار ماست فقط شامل چند سند از هزاران سندی است که درباره قیام وجود دارد. این کتاب مشتمل بر چندین بیانیه، اعلامیه از سوی انقلابیون و بخشنامه و فرمانهایی است که از سوی دولت صادر شده است. گرد اورنده سعی کرده کتاب را بر اساس روز شمار تاریخی سامان دهی نماید. این اسناد اطلاعات با ارزشی از چگونگی شروع قیام و خواسته های نیروهای سیاسی و مذهبی دخیل در قیام در اختیار ما قرار میدهد.
محتوای کتاب:
دهنوی در سخن آغازین نگاه کوتاهی به فاصله زمانی 28مرداد32 تا 15 خرداد42 میاندازد و به بررسی وقایع ایران بعد کودتای آمریکایی ـ انگلیسی که منجر به استقرار نظام دیکتاتوری و وابستگی هرچه بیشتر سیاسی و اقتصادی ایران به غرب شد پرداخته و در نهایت به این نتیجه میرسد که برنامه حاکمیت برای اصلاحات چیزی جز فقر و نابرابری برای جامعه نبود. اما اینها باعث نشد که ملت از مبارزه خود دست بردارد. «مردم میهن ما در سالهای پس از کودتا در مقابل غارت ثروت کشور، حاکمیت بیگانگان بر سرنوشتشان ، اختناق و سرکوب، فقر اقتصادی و... لحظه ای از مبارزه دست بر نداشتند و درفش مبارزه را بر زمین ننهادند.»2 نگارنده وقایع اوایل دهه 1340 را آخرین مقاومت جناح انگلیسی هیات حاکمه در ستیز با استقرار حاکمیت جناح آمریکایی میداند.3
اسناد با سخنرانی امام در مراسم چهلم شهدای مدرسه فیضیه اغاز شده است. شایان ذکر است که سال 42 با حمله نیروهای حکومت به مدرسه فیضیه شروع شد. این تهاجم از مدتها پیش یعنی از هنگام مخالفت روحانیون با لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی برنامه ریزی شده بود. هنگامی که شاه با موضع گیری سختگیرانه نیروهای مذهبی روبرو گردید برای خنثی کردن تبلیغات آنها پیش از رفراندوم در یک سفر تبلیغاتی به قم رفت اما در آنجا از شاه هیچ استقبالی نشد و این خشم دربار را دوچندان کرد. با برگزاری همه پرسی در اسفند ماه1341 و موفقیت ظاهری حکومت برای اجرای اصلاحات ارضی، امام خمینی که این را به زیان جامعه میدانست به مناسبت شهادت امام صادق(ع) اعلام نمود که «امسال روحانیت عید ندارد.» شاه و دولت علم که به دنبال بهانه ای برای سرکوب و تعطیلی حوزه بودند روز 2 فروردین کماندوها را روانه قم کردند که با یک حمله غافلگیرانه شماری از طلاب فیضیه مجروح و یک نفر هم شهید شد. بعد از این واقعه مبارزات امام وارد مرحله جدیدی شد. با توجه به این سند امام در روز چهلم شهداء فیضیه وابستگی شاه به عوامل اسراییل را محکوم و مضرات نفوذ صهیونیست ها در مقدرات ایران را برای ملت باز گو کردند4 و از تمام وعاظ و سخنرانان درخواست کردند که خطر اسرائیل را به مردم گوشزد نمایند و تاکید نمودند که سکوت در آن شرایط به معنای تایید دستگاه جبار و کمک به دشمنان اسلام دانستند.5 سخنان امام در بین سیاسیون آن زمان مخاطبان زیادی داشت و جمعیت نهضت آزادی، ضمن اعلام حمایت از نهضت امام خمینی(ره) اقدام حکومت در سرکوب فیضیه را به ویرانگریهای لشکر وحشی مغول تشبیه کردند وزیر پا گذاشتن قانون اساسی را محکوم کردند.6
گذر زمان به زیان حاکمیت بود و با در پیش بودن ایام عاشورا لرزه بر اندام آنها افتاد و به دنبال راه حلی بودند تا عاشورای سال 42 را در کنترل خود در آورند. اسناد این کتاب اطلاعات مفیدی در زمینه برنامه دولت در اختیار ما قرار میدهد. رئیس پلیس تهران در بخشنامه ای به کلانتریها به صورت محرمانه از آنان خواست تا فهرست تمامی دسته های عزاداری، مساجد، حسینیه ها و وعاظ و سخنرانان را تهیه و برای رئیس شهربانی بفرستند.7 آنان از تحرکات امام و دیگر علما شوکه شده وبا توجه به مدارک موجود جلسات سری و بکلی سری بین نماینده ساواک، شهربانی کل کشور، اطلاعات گارد شاهنشاهی و رکن دوم گارد شاهنشاهی برگزار شد. شواهد حکایت از آن دارند که دولت در صدد بود در سه روز عزاداری مانع برگزاری تظاهرات و شعار دادن مردم علیه شاه و دربار شوند.8 چون احتمال دادند که قم از دیگر شهرها شلوغ تر خواهد شد مقرر گردید یک گارد از ارتش برای تشریک مساعی با شهربانی برای برقراری نظم به آن شهر اعزام شود.9
سرانجام روزی که همگان انتظار آنرا داشتند فرا رسید و امام خمینی در روز 13 خرداد مصادف با عاشورا برای مردم قم سخنرانی کردند و با درسهایی که از عاشورا فرا گرفته بودند مردم را به مبارزه با یزید زمان فراخواندند و بی محابا شاه را مورد حمله قرار دادند؛ کاری که شاید تا آن‌روز هیچ کس جرات آنرا پیدا نکرده بود. امام با بکار بردن واژه «بدبخت و بیچاره » شاه را که به اسباب دست زور گویان داخلی و خارجی تبدیل شده بود تحقیر و او را نصیحت نمودند که به جای تکیه بر بیگانگان به ملت تکیه کن و آنچه را که مردم میخواهند اجرا کن نه آن چیزی که آمریکا و اسراییل از تو میخواهند و گفت از سر نوشت پدرت عبرت بگیر که با رفتنش مردم چقدر شادمان شدند.10
بعد از سخنرانیهای آتشین امام وسایر علما و روحانیون در روز عاشورا تظاهرات و درگیریها در تهران و بسیاری از نقاط کشور شروع شد اما در این کتاب اشاره ای به وقایع روز چهاردهم خرداد نشده است. در واقع، اتفاقات و هیجانی که در این روز در قم و تهران به وجود آمد حکومت را ترساند و در نیمه شب به خانه امام ریخته و ایشان را دستگیر کردند. دهنوی فهرست اسامی دستگیرشدگان 14 خرداد را جزو این اسناد آورده و از روی همین آمار میتوان به گستردگی اعتراض ها پی برد.11 نکته قابل توجه در این اسناد این است که اکثریت دستگیر شدگان سنی بین 17 تا 24 سال داشته اند. و حاکمیت از حضور پرشور این جوانان و هدایت امام میترسید و البته وحشت او چندان هم بیجا نبود و در واقع همین گروهها بودند که در سال 57 به شاهنشاهی او پایان دادند.
در نیمه شب 14 خرداد در حالی که همگان در خواب بودند نیروهای سازمان امنیت به قم رفته و امام را شبانه دستگیر و با خود به تهران آوردند. پخش خبر دستگیری امام در صبح پانزده خرداد باعث آغاز تظاهرات گسترده علیه شاه شد. ابتدا مردم قم وسپس مبارزان تهران در حمایت از امام با شعار ضد شاه به خیابانها ریختند.. گرد آورنده گزارشی از لحظه لحظه تظاهرات مردم تهران در سراسر نقاط شهر به دست میدهد وتمام درگیری مردم با نیروهای نظامی را به تصویرمیکشد.12 اما آنچه که در این کتاب جایش خالی است گزارش تظاهرات مردم قم است و چنانچه از آن شهر هم اسنادی می آورد گزارش کتاب از 15 خرداد کامل تر میشد.
بلافاصله بعد از دستگیری امام تمام مراجع با انتقاد از اقدام رژیم خواستار آزادی ایشان، آیت اله قمی و آیت‌اله محلاتی شدند.13 هیأت حاکمه که در تلاش بود بین روحانیت و اقشار دانشگاهی، روشنفکران و دیگر سیاسیون فاصله اندازد دست به نشر اخباری زد که با آنچه واقعا رخ داد تفاوت اساسی داشت. علم که فقط اطرافیان خود را روشنفکران آن زمان میدانست گفت: « روشنفکران به شدت از اقدام روحانیون عصبانی و له دولت هستند» در حالیکه چنین نبود و اسناد این کتاب به ما میگویند روشنفکران و سیاسیون غیر روحانی از امام حمایت کرده و به انتقاد از عمل دولت در بازداشت این مرجع تقلید پرداختند و شمار زیادی از دانشجویان دستگیر و به زندان افتادند..14
پانزده خرداد شمعی بود که به بهای خون دهها انسان آزادیخواه روشن شده بود، به همین علت حکومت به راحتی نمی توانست این چراغ روشن را خاموش نماید و پس لرزه های آن بارها پایه های حکومت استبدادی را به لرزه درآورده بود. در ادامة اعتراض های مردم شمار زیادی از جوانان مبارز به اتهام اخلالگری و بر هم زدن امنیت عمومی دستگیر و روانه زندان شدند..15 دولت که از برگزاری چهلم شهدا میترسید مصمم شد تا مانع برگزاری هر گونه اعتصاب شود شهربانی و فرمانداری نظامی به دستور علم به حالت آماده باش درآمدند.16 اصناف برای نشان دادن اعتراض خود در روز 23 تیر مصادف چهلم شهدا 15 خرداد مغازه های خود را تعطیل ومردم هم تظاهرات پراکنده ای برگزار کردند.17 شهربانی در این روز فهرست تمام مغازه های بسته را یادداشت کرد، تا شاید به میزان اعتراضها پی ببرد.18 بعد از آرام شدن اوضاع فرماندار نظامی تهران به شکرانه موفقیت در سرکوب مردم کلیه افسران و درجه داران دخیل در این وقایع را به ضیافت شامی در باشگاه افسران دعوت کرد.19
قسمتی از اسناد به خاطرات شهید مهدی عراقی اختصاص دارد.نکته مهم در این قسمت پرداختن به موضع گیری ورزشکاران و افرادی است که زیر نظر شعبان جعفری و طیب رضایی کار میکردند. این دونفر از فعالان کودتای 28 مرداد بودند اما در این زمان طیب تغییر رویه داده و به عنوان یکی از حامیان نیروهای مذهبی وارد مبارزه شد و به خاطر همین اقدام مورد کینه قرار گرفت و اعدام شد.20
هر سال به مناسبت سالگرد قیام پانزده خرداد اعتراضهای پراکنده ای صورت میگرفت و علما هم با صدور بیانیه و اعلامیه آنرا گرامی داشته و از موضعگیری های رژیم انتقاد میکردند21 و این روز را به نام «عزای ملی» نامگذاری کردند.این کتاب دارای یک ضمیمه است که به بزرگداشت قیام در سال 1354 اختصاص دارد. دراین روز طلاب مدرسه فیضیه مجلس یادبودی تشکیل دادند و شعار درود بر خمینی و مرگ بر شاه سر دادند. در تهران اصناف بار دیگر حمایت خود را از امام اعلام کرده و خیابانها به صحنه درگیری تظاهر کنندگان و شهربانی تبدیل شد. شمار زیادر از آنان بازداشت و به زندان اوین منتقل شدند.22
 
ارزیابی کتاب:
با توجه به آنچه در بالا ذکر شد نقاط قوت اسناد عبارتند از: 1-این کتاب فهرست اسامی بسیاری از دستگیر شدگان ، مجروحان و کشته شدگان خرداد ماه را آورده است.23 با استفاده از این جداول ما میتوانیم به پایگاه اجتماعی تظاهر کنندگان پی ببریم.2-اگر عکسها را هم به عنوان مصادیق سند در نظر بگیریم این کتاب مشحون از عکس های گویاست و از روی این تصاویر میتوان به شور و علاقه مردم در مبارزات پی برد و جوانان و دانشجویان با در دست داشتن عکسهای امام خمینی نفرت خودشان را از اقدامات سرکوبگرانه رزیم نشان دادند. 24
نقاط ضعف اثر گرد آورنده بعضی از اصول ساختاررا رعایت نکرده 1- خبرهای وقایع 15 خرداد به هم پیوسته نیست و در بعضی قسمت ها خلا کمبود اطلاعات برای پیوند دادن وقایع به چشم میخورد.2- یکی از مشکلاتی که در بسیاری از کتابهای فارسی به چشم میخورد تطبیق ندادن سالهای شمسی و قمری است که خواننده را دچار سردرگمی می‌کند.25 3- در این کتاب کاری برای گویا سازی جهت فهم بهتر آرا و آشنایی با دیدگاه ها صورت نگرفته است. گردآورنده میبایست به معرفی شخصیتها و گروههایی که ما فقط نام آنها را میشناسیم میپرداخت. برای نمونه در اسناد به اعلامیه هایی از «شورای مسلمان متحد» برمیخوریم که شاید برای بسیاری از خوانندگان ناآشنا باشد. 26 گردآورنده میتوانست برای گویا سازی و شناخت بیشتر گروهها و افراد آنان را در چند سطر معرفی کند. 4- در این کتاب هیچ اشاره ای به مراکز و یا منابعی که تدوینگر اسناد را به دست اورده اشاره نشده در صورتیکه با آوردن منابع بر اعتبار این اثر میافزود ؛ زیرا بسیاری از اعلامیه های حکومتی مهر سری و بکلی سری دارند بنابراین دسترسی به آنها کار اسانی نبوده است. 5- چاپ کتاب هم از کیفیت بالایی برخوردار نیست که احتمالا بخشی از آن به کمبود امکانات دوران نشر آن باز میگردد.
 
پی‌نوشت‌ها:
1. برای سخنان شاه و اسداله علم در این باره ر.ک: روزنامه کیهان، ش5960، ف16خرداد1342.امام در جواب این افتراها در یک کلام بسیار ساده فرمودند: «اگر مبارزه با(دخالت ) آمریکا ارتجاع است (پس) ما مرتجعیم.» بر گرفته از کتاب مشروح مذاکرات هیات دولت طاغوت در پانزده خرداد، ص7.
2. ، صص9-22
3. همان،ص24-25
4. بنگرید به متن اعلامیه امام(ره) صص33-34.
5. ص40
6. صص34-39.
7. صص42-43.
8. نگاه کنید به صورت جلسه مورخه 11/3/42 صص45-46.
9. ص44.
10. بیانات امام خمینی (ره) در روز عاشورای سال 1383-13 خرداد 1342 ، صص65-66.
11. صص69-71. علاقمندان به اتفاقات این روز و چگونگی تبدیل عزاداری به تظاهرات ر.ک.روزنامه کیهان ش5958،14خرداد42.
12. بنگرید به گزارش صص79-100.
13. برای اعلامیه علما ر.ک.صص147، 155،160،171،173و176.
14. برای میزان مشارکت تحصیل کرده ها و دانش آموزان ر.ک اسناد فهرست اسامی بازداشت شدگان و کشته و مجروحان صص119-153. نهضت آزادی به عنوان یکی از احزاب روشنفکران مذهبی همواره در کنار امام بود و از مواضع ایشان حمایت کردند رک. اسنادصص34-38 . برای اعلامیه نهضت آزادی صص157-160 و دیکتاتور خون میریزد ص161.و در اعلامیه دیگری آیتاله طالقانی به انتقاد از شاه و سیاست دد منشانه داخلی و وابستگی او به آمریکا و اسرائیل پرداخت،صص163-168. اسامی افراد دستگیر شده نهضت آزادی در صص178و179.
15. ر.ک به اعلامیه های فرمانداری نظامی تهران ،صص191،193،194،194،195
16. بنگرید به نامه محرمانه علم ص202.
17. صص211-212.
18. نامه محرمانه وزارت جنگ صص206-209
19 برای فهرست شرکت کنندگان ر.ک صص217-223.
20. صص181-190
21. صص227-228.
22. برای شرح وقایع این روز ر.ک صص231-249..
23. دهنوی، قیام خونین 15 خرداد به روایت اسناد صص69-78. صص112-113.صص119-138. صص149-153.
24. تصاویر صص50-62 و صص101-103.
25. برای نمونه ن.ک صص 115،172،176،197.
26. سند ص 172،196و 197

منبع :

http://www.irdc.ir

 


X