انقلاب اسلامی و نهضت مشروطه از مهم ترین پدیده های دوران معاصر کشورمان هستند که تاثیر عمده ای بر تاریخ ایران و منطقه برجای گذاشتند. این دو پدیده مهم تاریخی از جهات مختلف از جمله آرمان ها و اهداف،نقش مردم، رهبری، روحانیون، روشنفکران، گروه های سیاسی، رسانه ها و تاثیر قدرت های خارجی با یک دیگر نفاوت ها و تشابهاتی دارند که بررسی آنها حائز اهمیت است و ویژگی های بارز انقلاب اسلامی را به خوبی نمایان می سازد. تقریبا یک صد سال پیش (14مرداد1258)مردم ایران به عنوان ملتی پیش گام در آسیا، نهضت مشروطیت را رقم زدند و انقلاب اسلامی نیز با گذشت  7دهه پس از نهضت مشروطیت به عنوان آخرین انقلاب مدرن قرن بیستم در  22بهمن 1357به پیروزی رسید. 
 آرمان ها واهداف
اهداف نهضت مشروطیت را می توان در دو بعد داخلی و خارجی تقسیم کرد: از بعد داخلی مبارزه با استبداد مطلقه واز بعد خارجی مبارزه با دخالت قدرت های خارجی از اهداف اصلی نهضت مشروطه بود. تا قبل از نهضت مشروطه، جامعه ایران فاقد قانون مدون و قابل استناد بود شاه و حکام ولایات با استبداد و خودکامگی بر مردم حکم می راندند. مردم ایران که از ظلم شاهان قاجار و حاکمان ولایات که هر یک در ولایت خود حکم یک شاه را داشتند به ستوه آمده بودند به دنبال برقراری حاکمیت قانون و تاسیس عدالتخانه بودند. برهمین اساس تاکید عمده مبارزان در جریان نهضت مشروطیت، محدود و مشروط کردن حاکمیت و رفع استبداد بود. تاسیس عدالتخانه،حاکمیت قانون و برقراری نظم و امنیت در سراسر کشور از اولین خواسته های مردم در نهضت مشروطیت بود. بنابراین در بعد داخلی مبارزه با استبداد و حاکمیت قانون و از بعد خارجی مبارزه با استعمار در راس اهداف نهضت مشروطه قرار داشت. مردم می خواستند به سلطنت مطلقه خاتمه دهند وآن را به قانون محدود کنند و نیز به دخالت قدرت های بیگانه در امور کشور خاتمه دهند. انقلاب اسلامی حدود  7دهه پس از نهضت مشروطه به پیروزی رسید و در واقع در ادامه نهضت مشروطیت قرار می گیرد و اهداف آن نیز تا حدودی متاثر از آن محسوب می شود،اما در انقلاب اسلامی اهداف قبلی دقیقتر و کامل تر مطرح شد و هدف های جدیدی نیز به آن افزوده شد.به علاوه اینکه صبغه اسلامی و دینی انقلاب اسلامی به آن ویژگی خاصی می بخشید که با صبغه ملی گرایی انقلاب مشروطه کاملا متفاوت بود. عبارت "استقلال،آزادی، جمهوری اسلامی"از مهمترین اهداف انقلاب اسلامی به شمار می رود و در واقع شعار های متعددی که در انقلاب اسلامی مطرح شد در این عبارت ها متبلور می شود. براین اساس استقلال و آزادی را می توان از اهداف مشترک نهضت مشروطیت و انقلاب اسلامی ارزیابی کرد اما "جمهوری اسلامی" جز» اهداف منحصر به فردانقلاب اسلامی به شمار می رود.
نقش "رهبری"
یکی از تفاوت های بارز نهضت مشروطه و انقلاب اسلامی در شیوه رهبری است. در نهضت مشروطه رهبری به صورت پراکنده بود و یک رهبر بلامنازع در آن حضور نداشت در حالی که در انقلاب اسلامی رهبری بلامنازع دردست حضرت امام خمینی (ره)قرار داشت. امام خمینی (ره) رهبر و بنیانگذار انقلاب اسلامی است که توانست انقلاب را از فراز و نشیب های فراوان وامواج متلاطم فتنهژهای شکننده به سلامت عبور دهد. به گفته کارشناسان، در نهضت مشروطیت به دلیل حاکمیت یک جریان فکری بر نهضت، یعنی ایدئولوژی ناسیونالیزم که توسط روشنفکران تبلیغ می شد، تعدد رهبران روحانی که فرماندهی عملیات نهضت را عهده دار بودند و کنترل اوضاع توسط روشنفکران و کنار زدن تدریجی روحانیون در مرحله بعد از پیروزی، رهبری از نوع دسته جمعی بود. در انقلاب اسلامی به دلیل تدوین و ترسیم ایدئولوژی انقلاب توسط امام راحل خمینی کبیر (ره)، فرماندهی عملیات انقلاب در دو مرحله ( (43-1341و ( (57-1356توسط امام خمینی و کنترل اوضاع پس از پیروزی توسط امام خمینی رهبری،از نوع فردی بود. بنابراین تعدد رهبری در نهضت مشروطیت و وجود تعارض بین آنها و تلاش یکی برای کنار زدن دیگری، سرانجام انحراف و شکست نهضت را به دنبال داشت. در حالی که در انقلاب اسلامی، رهبری در مراحل مختلف،دراختیار یک نفر بود که این مهم، تداوم و پیروزی انقلاب را به دنبال داشت. یکی از تفاوت های انقلاب اسلامی با مشروطیت این بود که پس از انقلاب، زمام امور به دست دولتمردان قبل از انقلاب سپرده نشد،رهبر در انقلاب اسلامی ایران سه نقش محوری را به صورت کامل انجام داد. در ابتدا در یک دوره  15ساله ایدئولوژی نهضت را بر اساس آیین اسلام تدوین کرد و پشتیبانی فکری و عقیدتی نهضت را انجام داد و پس از حضور در کشور مبارزات نهایی سقوط رژیم و جای گزینی حکومت خواسته مردم را رهبری کردو پس از پیروزی انقلاب در یک فرصت ده ساله معماری یک نظام اسلامی را به انجام رساند. امام خمینی در واقع سه نقش اید ئولوگ، فرمانده و معمار انقلاب را به نحو حسن انجام داد.
نقش روحانیون در نهضت مشروطه و انقلاب اسلامی
نقش و تاثیر روحانیون در نهضت مشروطه و انقلاب اسلامی قابل انکار نیست. روحانیون هم در نهضت مشروطه و هم درانقلاب اسلامی نقش عمده ای داشتند. روحانیون به علت ارتباط نزدیک با توده مردم که سابقه تاریخی آن به چند قرن می رسد همواره در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران نقش آفرین بودند و برهمین اساس در نهضت مشروطه و انقلاب اسلامی نیز نقش مهمی را ایفا کردند. در حالی که درانقلاب اسلامی رهبری بلامنازع در دست روحانیون بود در نهضت مشروطیت روحانیون در چنین سطحی قرار نداشتند.اما حضورآنان در راس نهضت مشروطیت در پیروزی آن موثر بود. بدون تردید می توان گفت حضور روحانیون در نهضت مشروطیت و انقلاب اسلامی از عوامل اصلی جذب اقشار مختلف مردمی در هردو خیزش اجتماعی بود. امام خمینی (ره)در این مورد میژفرمایند:"اگر روحانیون، ملت، خطبا، علما، نویسندگان و روشنگران متعهد سستی بکنند و ازقضایای صدر مشروطیت عبرت نگیرند به سر این انقلاب آن خواهد آمد که به سر انقلاب مشروطه آمد. پیروزی نهضت مشروطیت را باید نتیجه اتحاد و هم سویی علما و نخبگان تاثیر گذار در جامعه دانست. کمااین که مهمترین عامل شکست و ناکامی آن نیز بر هم خوردن این همبستگی بود." مقام معظم رهبری،حضرت آیت الله خامنه ای نیز  9اردیبهشت 1385در جمع ستاد مرکزی برگزاری همایش یک صدمین سالگرد مشروطیت درباره نقش روحانیون در نهضت مشروطه فرمودند: "در مشروطیت نقش علما قابل مقایسه با نقش دیگران نیست. درسال های پیش از مشروطیت یعنی سال های سلطنت مظفرالدین شاه،انجمن های پنهانی تشکیل می شد و نشست های گوناگونی تشکیل می شد که هم علما،هم غیرعلما در آن حضور داشتند و آثار آنهادر مشروطیت منعکس است، منتها آن چیزی که مشروطیت را به ثمر رساند،این انجمن ها نبود، بلکه حضور مردمی ای بود که جز با فعالیت و تاثیر علما امکان پذیر نبود. اگر فتوای "آخوند(خراسانی)و فتوای شیخ "عبدالله مازندرانی" و امثال آنان نبود،امکان نداشت این حرکت در خارج تحقق پیدا کند."

منبع:http://www.ebtekarnews.com


X