معرفی وبلاگ
دسته
لینکدونی
آرشیو
آمار وبلاگ
تعداد بازدید : 2319186
تعداد نوشته ها : 11235
تعداد نظرات : 345
Rss
طراح قالب
مهدي يوسفي
اختلاف فکرى عمیق و گسترده موجود در عصر عباسى،و بویژه دوران مصادف با حیات علمى - سیاسى حضرت عبدالعظیم حسنى، اخلاق و رفتار اجتماعى پیروان گرایشهاى مختلف مذهبى را به شدت تحت تأثیر قرار داده بود. درگیریهاى فکرى گسترده، باعث جبهه‏بندیها و فرقه‏گراییهاى بسیارى گشته، و اخلاق و رفتارهاى مبتنى بر اصول کرامت و بزرگوارى را دست خوش تحوّل ساخته بود.
نقضها و رد و ایرادهایى که افراد نسبت به همدیگر داشتند، گویاى فضایى آکنده از بدبینى و عناد و دشمنى بود و تخریب شخصیت افراد و اتهام بى‏دینى و ارتداد به بهانه‏هاى کم ارزش، قبح و زشتى خود را از دست داده بود. انتساب افراد و شخصیّتهاى علمى به گرایشهایى چون تجسیم، جهمیّه، شبّهه و امثال آن و از بین بردن اعتبار آنان بسیار متداول بود.(1)
شاید حاکمیتهاى وقت هم به این فضاى آلوده دامن مى‏زدند و از این راه، دشمنى و کینه را بین اندیشوران مذاهب گوناگون تشدید مى‏کردند و تفاهم و در نتیجه، احتمال خطر آنان را پایین مى‏آوردند، بویژه آنکه در این دوران، حرکتهاى سیاسى برانداز از قبیل تحرکّات نظامى خوارج، شیعیان زیدى و به خصوص طالبیان، حرکتهاى ملّى‏گرایانه در قلمرو وسیع حاکمیت وقت از قبیل گرایشهاى خرّم دینى، مازیارى و یا در افریقا حرکتهاى سیاهان زمینه‏اى لازم را در اختیار اندیشوران دینى گذاشت تا بعضى از این حرکتها را تأیید کرده و موجب دردسر بیشتر حاکمیت گردند.
بدیهى است ایجاد تفرقه فکرى و اعتقادى و به تبع آن،تشدید کینه و نفرت بین عالمان و به خصوص متکلمان و فقیهان مى‏توانست هدف جذّابى براى حاکمیّتهاى وقت باشد.
برگزارى مجالس مناظره بین گرایشهاى مختلف فقهى و یا کلامى و گاه، ادبى در حضور خلیفه و یا امرا را نمى‏توان تنها به انگیزه دانش دوستى خلفا نسبت داد. طرح مباحث اختلاف برانگیز در این مجالس و رودررو قرار دادن دانشوران راه گمانهاى نیکو را مى‏بندد و پژوهشگر را به تأمل وامى‏دارد.(2)
عامل دیگرى که زمینه لازم براى بدبینى و تردید و در نتیجه، اختلاف و عناد و کینه را به‏وجود مى‏آورد، روشهاى مبارزاتى بود که مخالفان هر گروه نسبت به گروه دیگر به کار مى‏گرفتند. جعل حدیث و ساختن مطالب دروغ و بى‏پایه و نسبت دادن آنها به رؤساى جریانات فکرى و مذهبى و تخریب مجموعه معارف مذاهب و گرایشهاى فقهى و یا کلامى از سوى پاره‏اى از افراد بى‏اخلاق و فاسد باعث مى‏شد(3) پیروان هر گرایشى در حالت روانى ویژه‏اى براى پذیرش اتهامها نسبت به افراد قرار گیرند و در نتیجه اصل را بر فساد بگذارند و از حسن ظن نسبت به یکدیگر فاصله بگیرند.
این فضاى زشت و سنگین، عرصه را براى پیروان تشیّع نیز سخت و تنگ مى‏ساخت، بویژه آنکه در بین شیعیان نیز چندین گرایش عمده کلامى وجود داشت‏(4) و شرایط سخت سیاسى هم در مواردى موجب مى‏شد تا امام پیشین نتواند امام بعدى خود را به صورت صریح و بى‏ابهام معرفى کندتا پیروان وى در شناخت امام بعدى دچار تردید نشوند.
از این رو، سوء استفاده‏کنندگان از این فضاى تاریک و ابهام‏آلود بهره جسته و وارد گود مى‏شدند و خود را جانشین امام پیشین مى‏شمردند و گرایش جدیدى ایجاد مى‏کردند.(5) وجود مسایل مالى هم به این موضوع دامن مى‏زد و طمع‏ورزى افراد، آتش معرکه را شعله‏ورتر مى‏ساخت.(6)
در عصرى که دست‏رسى به امام معصوم بسیار سخت نبود، مراجعه به ایشان و شنیدن استدلالهاى آنان باعث فروکشى آتش اختلافات مى‏شد و و دامنه آن وسعت پیدا نمى‏کرد و رفتن به محضر امام(ع)، فصل الختام اختلافها بود؛(7) اما در روزگارى که حاکمان بر امامان(ع) سخت مى‏گرفتند و آنان را در زندان و یا تحت نظر جاسوسان نگهدارى مى‏کردند، فضا بسیار تیره‏تر و زمینه اختلاف در درون شیعه بیشتر مى‏شد.
در روزگار امامت امام هادى(ع) که -حاکمیت در دست خلیفه مستبد عباسى، متوکّل بود این قبیل اختلافات بسیار گسترده بود و از آنجایى که آن حضرت به شدت تحت مراقبت بودند،(8) راه دست‏یابى همه به وى غیر ممکن بود در نتیجه، تلاش براى ایجاد تفرقه بین یاران و پیروان ائمه(ع) بسیار آماده بود.
از این اختلافها گزارشهاى بسیارى نقل شده است، امّا گزارشى که عبدالعظیم حسنى در قالب یک توصیه امام(ع) به یاران خود آورده است، به روشنى فضاى حاکم بین شیعیان و پیروان آن حضرت را ترسیم مى‏کند، فضایى که در این سفارش ترسیم شده است، بسیار غمبار و تأمل برانگیز است.
حضرت عبدالعظیم حسنى از امام هادى(ع)(9) چنین نقل مى‏کند که:
اى عبدالعظیم، به دوستانم سلام برسان و به آنان بگو که براى شیطان راهى در دلهاى خود باز نکنند. آنان را به راستگویى در سخن و اداى امانت و ترک جدال و مخاصمه در مسائل بى‏اهمیّت و به رویکرد به یکدیگر و زیارت همدیگر دستور ده؛ چون این کار، موجب نزدیکى به من مى‏شود، به تخریب شخصیت یکدیگر مشغول نباشند. من با خود پیمان بستم که هرکس چنین رفتار کند و دوستى از دوستان مرا ناخشنود سازد، از خداوند بخواهم که او را در دنیا به شدیدترین کیفرها برساند و در آخرت از زیان‏کاران قرار دهد.
به آنان بیاموز که خداوند نیکوکارانِ آنان را آمرزیده و از بدکارانِ آنان درمى‏گذرد، مگر کسانى که به او شرک ورزند و یا دوستى از دوستان او را بیازارند و یا در دل خود بدى و کینه‏اى علیه او داشته باشند؛ چون خداوند این قبیل افراد را نمى‏بخشد، مگر از آن نیّت برگردند، وگرنه روح ایمان را از دل ایشان برمى‏کند و از ولایت من خارج مى‏سازد و از ولایت ما هم بهره‏اى نمى‏برد و من به خداوند از این فرایند پناه مى‏برم.(10)
این گزارش گویاى آن است که مناظرات ناسودمند و انحرافى در بین شیعیان روزگار امام هادى بسیار گسترده شده بود. موضوعات کم ارزش و بى‏اهمیّت به محور مناظرات و مشاجرات بین آنان تبدیل گشته و آتش اختلاف و کینه شعله‏ور شده بود، به گونه‏اى که پاره‏اى از آنان براى دست‏یابى به هدف خود در تخریب شخصیّت دیگران، گاه به شیوه‏هاى غیراخلاقى نظیر دروغ‏گویى و حدیث‏سازى نیز روى مى‏آورند.
کینه‏ها و عداوتها موجب دورى و قهر و جدایى آنان شده، به گونه‏اى که از دیدار همدیگر نیز پرهیز داشتند.
بدیهى است چنین حالتى مطلوب‏ترین حالت براى مخالفان آن حضرت، بویژه براى حاکمیّت وقت بود. آنان خود را منتسب به جریان فکرى امام هادى(ع) مى‏شمردند. از این روى، امام(ع) تأکید مى‏کند که در صورتى به من نزدیک مى‏گردید که از دشمنى و کینه‏توزى با یکدیگر دست بردارید و قهر و جدایى را کنار گذاشته، به دیدار هم بروید.
تخریب شخصیت همدیگر در میان شیعیان، موجب آزردگى خاطر بسیارى از یاران امام(ع) مى‏شد و امام ضمن نهى از این کار، در برابر این روند به سختى موضوع‏گیرى کرده، بر چنین افرادى نفرین سنگینى مى‏کند.
عمده مشکل این قبیل افراد، دست گذاشتن روى نقاط ریز زندگى افراد دیگر است. قشرى‏گرى و تأکید بر آموزه‏هاى ظاهرى و بى‏توجّهى به محتوا و بن مایه دین انگیزه جدّى را در این افراد ایجاد مى‏کرد تا نقاط ضعف کوچک افراد را بزرگ جلوه داده و در نتیجه، توجیه لازم را براى ایراد اتهام بر آنان و رهایى وجدان خویش از ملامت نفس پیدا کنند.
در نگرش پیامبر اکرم(ص) دایره دین بسیار وسیع است و افراد گوناگون را با سلایق و گرایشها و رفتارهاى متنوع و متفاوت پذیراست. امامان معصوم(ع) نیز همواره همین دید را توصیه مى‏کردند. حضرت عبدالعظیم حسنى در گزارشى از حضرت هادى(ع) از طریق پدرانش از پیامبر اکرم(ص) نقل کرده است که:
أمرنى ربّی بمداراة الناس کما أمرنى بإقامة الفرائض؛(11)
پروردگارم مرا به مدارا با مردم سفارش کرده است، همان گونه که به برپادارى واجبات دستور داده است.
این نگرش به انسان سعه صدرى مى‏دهد که به راحتى نمى‏تواند دیگران را نفى کند و به آنان اتهام بزند، بلکه دایره زندگى دینى را وسعت مى‏بخشد تا بسیارى افراد در آن جاى گیرند.
امام هادى(ع) در توصیه مورد بحث، در ادامه، تأکید مى‏ورزد که پیروان آن حضرت باید بدانند که خداوند بخشنده و پرگذشت است خوبیها را در نظر مى‏گیرد و از بدیها درمى‏گذرد و تنها دو حوزه خاص است که از این دایره «گذشت» خارج است: نخست، شرک به خداوند متعال و دیگرى، آزار یاران که شمارى از شیعیان آن روز به بهانه‏هاى بى‏پایه و به خاطر مجادلات تنگ نظرانه در آن گرفتار بودند.
تأکیدى که امام(ع) بر ضرورت سعه صدر و پرهیز از تنگ‏نظرى و لزوم کنار گذاشتن کینه‏ها و نفرتها مى‏کند، بیانگر نیاز مبرم فضاى فکرى شیعه به اصلاح و پاک‏سازى است. امام هادى(ع) به علّت قطع ارتباط با پیروان خود، دغدغه بسیارى نسبت به جامعه شیعى داشت و اخبارى که از جدالهاى بى‏جهت و زیان‏آور به گوش آن حضرت(ع) مى‏رسید، نگران کننده بود. از این‏رو، تلاش مى‏کرد ارتباط بین افراد را از طریق گسترش یک حرکت اخلاقى - اجتماعى مستحکم کرده، از تفرقه فزون‏تر جلوگیرى کند.
در روایت دیگرى از حضرت عبدالعظیم(ع) از امام هادى(ع) چنین آمده که آن حضرت فرمود:
ملاقاة الإخوان نشرة و تلقیح للعقل و إن کان نزراً قیلاً.(12)
در این روایت ،دیدار هم فکران و برادران هم مسلک موجب گسترش فهم و دانش و رشد خرد دانسته شده است، گرچه این دیدارها کم باشد، باز هم از عدم ارتباط به مراتب ارزشمندتر است. شاید قسمت پایانى روایت، پاسخ به بهانه‏اى است که ممکن بود شیعیان آن روزگار به خاطر شرایط خفقان و عدم امکان ملاقاتهاى گسترده در پیش خود مطرح مى‏کردند. امام(ع) بر این باور است که نشستها و ملاقات دوستانه ،در هر صورت، موجب تقویت خرد و گسترش فهم و شعور افراد جامعه مى‏شود.
شاید یکى از عوامل گسترش بدبینى بین پیروان اهل بیت(ع) در روزگار امام هادى(ع) عدم امکان گرد آمدن و تجمّع آنها بود. از این رو، معمولاً تعالیم ائمه(ع) از طریق واسطه‏ها به آنان مى‏رسید و بدیهى است در این انتقال، افزون بر بازتاب ناتوانیهاى بشرى که در نقل ضعیف و ناقص تعالیم ظاهر مى‏شد، پاره‏اى از شیطنتها و خیانتها هم راه پیدا مى‏کرد و در نتیجه، تعالیم ائمه(ع) به صورت همگون و درست به همه نمى‏رسید و در نتیجه، زمینه اختلاف برداشت و به تبع، اختلاف دیدگاه وموضوع‏گیرى را به وجود مى‏آورد.(13)
دستورالعملهایى که حضرت عبدالعظیم حسنى(ع) از امام صادق(ع) به پیروان اهل بیت(ع) براى شناسایى حدیث درست از نادرست نقل مى‏کند، شاید در همین رابطه قابل تفسیر باشد. در این خصوص عبدالعظیم به سند خود دو روایت از امام صادق(ع) نقل مى‏کند:
عبدالعظیم الحسنى، عن على بن اسباط، عن یونس بن عبدالرحمان، عن داود بن فرقد، عن ابى عبداللّه(ع): قال: إذا أحدثوکم بحدیث عن الأئمه فخذو به حتى یبلغکم عن الحىّ، فإذا بلغکم شى‏ء فخذوا به.
ثم قال: انّا واللّه لاندخلکم فیما لا یسعکم؛(14)
هرگاه حدیثى از امامان براى شما نقل شد، آن را بپذیرید تا آنکه حدیثى از امام زنده به شما برسد. آن‏گاه، وقتى از امام زنده حدیثى رسید، آن را پذیرا باشید. سپس فرمود: سوگند به خدا ما شما را در کارهاى طاقت‏فرسا وارد نمى‏کنیم.
به همان سند از داوود بن فرقد، از عبدالأعلى مولى آل سام، از ابن عبداللّه(ع) قال: قلت له: إذا جاء الحدیث عن أولکم و حدیث عن آخرکم فایّهما نأخذ؟
فقال: بحدیث الآخر؛(15)
به امام صادق(ع) عرض کردیم: هرگاه حدیثى از امام پیشین رسید و حدیثى از امام بعدى، کدام یک را پذیرا گردیم؟
امام(ع) فرمود: سخن امام بعدى را بپذیر.
در حدیث نخست به وسعت دایره زندگى دینى تأکید شده است و راه را براى افرادى که با تأکید بر نصوص، فضا را روى دیگران مى‏بندند، مسدود مى‏کند. معمولاً جزم گرایان بر نصْ تأکید ورزیده، به پشتوانه آن، به تخطئه اعمال و رفتار دیگران مى‏پردازند، درحالى‏که در این روایتْ ملاک اعتبار اعمال و رفتار شیعیان بر آگاهى گذاشته شده است. افراد بر پایه دانش و آگاهى خود از گفتار امامان(ع)،موظّف به تکلیف هستند و اشخاص تا زمانى که این آگاهى و اطلاع با آگاهى جدیدى جابه‏جا نشده، امکان رفتار بر مبناى آگاهى قبلى خود دارند، حتى اگر در واقع هم دستور جدید وجود داشته باشد و اشخاص نسبت به آن آگاهى و اطمینان کافى نداشته باشند.
اینکه در این دو حدیث، حجیّت سخن امام پیشین تا حصول علم و اطلاع به سخن امام بعدى پذیرفته شده و پس از آگاهى از سخن امام بعدى به آن سخن ارجاع داده شده، به خاطر آن است که معمولاً امامان با توجّه به شرایط و اوضاع روز سخن مى‏گفتند و با تبدیل آن شرایط سخن جدیدى ارائه مى‏کردند و این امر، گاه موجب مى‏شد تا پیروان آنان در سر دو راهى و تردید قرار گیرند و زمینه لازم براى اختلاف بوجود آید.(16)
امامان(ع) با این دستورالعملها راه تشخیص را معرّفى و از بروز اختلاف پیش‏گیرى مى‏کردند.
فضاى حاکم بر روزگار امام هادى(ع) در عصر پدرشان امام جواد و جدشان امام رضا(ع) نیز وجود داشت و حضرت عبدالعظیم -که عمده روزگار علمى و فکرى‏اش در عصر این سه امام(ع) بود در فضایى آکنده از اختلاف نظر و درگیریهاى فکرى و اعتقادى در مجموعه پیروان ائمه(ع) و در خارج از این مجموعه، زندگى مى‏کرد.
افزون بر آنچه که یاد شد، چیزى که نقش جدّى در پیدایش اختلاف دیدگاه در بین پیروان ائمه(ع) ایجاد کرد، شهادت نا بهنگام حضرت امام رضا(ع) بود، شهادت آن حضرت در زمانى اتفاق افتاد که از سویى به خاطر فضاى نسبتاً باز عصر مأمون، دانشوران بسیارى در میان شیعیان به وجود آمده و در اقصى نقاط جهان اسلام پراکنده شده بودند و از سوى دیگر، زمان شهادت آن حضرت، فرزندش امام جواد کودکى بیش نبود(17) و مدّعیان زیادى براى جانشینى امام وجود داشت.
از آنجایى که سابقه نداشت فردى در سنین کودکى امامت و پیشوایى را به دست بگیرد، مطرح شدن امام جواد(ع) به عنوان جانشین حضرت رضا(ع) بسیار دور از انتظار بود، به گونه‏اى که بزرگان شیعه نیز در این امر، نخست به تردید و دو دلى گرفتار شدند و سپس با مراجعه به امام(ع) و آزمایش وى به امامت او ایمان آوردند.(18)
بدیهى است کسانى که خارج از مدینه (محل سکونت امام‏ع) بودند، در شرایط سخت انتخاب قرار گرفتند و در چنین فضاى تیره و مه‏آلود، زمینه براى ایجاد اختلاف بیشتر مى‏شد. شبیه جریان فوق در زمان امام هادى(ع) نیز به وجود آمد. آن حضرت نیز در زمان درگذشت پدرش در سنّ پایین قرار داشت‏(19) و در نتیجه، تردید یاد شده بار دیگر ظهور کرد، با این تفاوت که در آغاز عصر امام جواد(ع) حاکمیّت وقت تلاش مى‏کرد از خود چهره‏اى طرفدار اهل بیت(ع) نشان بدهد و حتّى ادعاى تشیّع داشت‏(20) و به همین خاطر، سخت‏گیریهاى ظاهرى براى دستیابى شیعیان به امام جواد(ع) کمتر بود، برخلاف عصر امام هادى(ع) که چنین شرایطى وجود نداشت و اختناق فزون‏ترى برقرار بود.
گرچه شیعیان در این مورد از یک سابقه برگزیده شدن فردى در سنین پایین به امامت برخوردار بودند و همین سابقه کار را آسان‏تر مى‏کرد؛ با این حال، تأثیر لازم را در ایجاد فضایى براى گسترش اختلاف و تفرقه داشت.
مجموعه عوامل یاد شده دست به دست هم داده و روزگار عبدالعظیم حسنى را به روزگارى پرتنش، پر دغدغه، آکنده از اختلاف، بدبینى، کینه و دشمنى ساخته بود و آن حضرت به نمایندگى از امام هادى(ع) به زدودن فضاى مزبور و پاکسازى جامعه شیعى از اختلاف و دوگانگى همّت مى‏گماشت.
شاید این اختلاف و درگیرى در ایران آن روز -که از سویى تحت تأثیر عقل‏گرایى شدید کوفه و بصره قرار داشت‏(21)و تنها راه ارتباطى آن با حجاز از همین مسیر بود و از سوى دیگر امکان دسترسى آنان به مدینه چندان آسان نبود فزون‏تر بود و در رى -که مرکز درگیرى فکرى و اعتقادى بین گرایشهاى گوناگون فقهى بین شیعیان و سنّیان و نیز در بین خود سنّیان بود و گاه این درگیریها به جنگ و جدال و خونریزى کشانده شد شدیدتر بود(22) و در واقع، رسالت حضرت عبدالعظیم به زدودن این اختلاف نظرها در حوزه مزبور بازمى‏گشت.

پی نوشت:

1. در این باره مى‏توان از کتب ملل و نحل اطلاعات فراوانى به دست آورد. همچنین کتب رجالى قصّه‏هاى بسیارى در این باره آورده‏اند. در یکى از روایات، هشام بن ابراهیم جبلّى مشرقى نقل مى‏کند که در یکى از مجالس حضرت رضا(ع)، جعفر بن عیسى به آن حضرت گفت: مولایم، به پیشگاه تو و پیشگاه خداوند از این اوضاعى که یارانمان گرفتار هستند شکایت مى‏کنم. امام پرسید: مگر چه کار مى‏کنند؟ جعفر گفت: مولایم، آنان ما را زندیق مى‏شمارند، تکفیرمان مى‏کنند و از ما بیزارى مى‏جویند. امام فرمود: یاران على بن حسین و محمد بن على و یاران جعفر و موسى(ع) هم چنین بودند. اطرافیان زراره دیگران را تکفیر کردند و دیگران آنان را تکفیر مى‏کردند... (اختیار معرفة الرجال، ص 498، ح 956 ، چاپ دانشگاه مشهد).
2. ر.ک: داستان مجلس مناظره هشام و دیگران در مجلس هارون با نقشه یحیى بن خالد برمکى براى مبغوض نشان دادن هشام بن حکم (همان، ص 258، ح 477).
3. ر.ک: به گزارش احمد بن محمد بن عیسى و ابراهیم بن شیبه و سهل بن زیاد از مشکلاتى که به وسیله على بن حکم و قاسم بن یقطین قمى در احادیث اهل بیت(ع) ایجاد کرده بودند (همان، ص 516 ، 517 و 518 ، ح 994، 995 و 997).
4. ر.ک: الفرق بین الفرق،ص 23 به بعد، عبدالقاهر بن طاهر بن محمد اسفراینى (م 429ق)، المکتبة العصریه؛ مقالات الإسلامیین،ص 16 به بعد، تحقیق هلموت ریتر، ابوالحسن الأشعرى (م 1324ق) و دیگران.
5. در این باره امام موسى بن جعفر(ع) سخنى قابل تأمّل دارد. یزید بن سلیط زیدى مى‏گوید: موسى بن جعفر را دیدم و گفتم: از امام بعد از خود، همان‏گونه که پدرت نسبت به تو خبر داده، خبر بده. امام فرمود: پدرم در روزگارى بود که امروز چنان نیست. یزید گفت: هر کس به چنین کارى جاسوسى‏6 نسبت به تو راضى باشد، به لعنت خدا گرفتار آید. امام(ع) خندید و فرمود: اى ابو عماره، خبرت مى‏دهم. من از خانه‏ام خارج شدم و به طور آشکار به پسرم وصیت کردم و دیگران را هم با او شریک ساختم و در باطن و پنهانى تنها به او وصیت کردم (بحارالأنوار، ج 49، ص 11، باب 3 از نصوص بر امامت آن حضرت).
6. ر.ک: اختیار معرفة الرجال، روایت 946 و 1120.
7. ر.ک: همان، روایت 1146، 1143، 1126، 1121 و 759.
8. ر.ک: بحارالأنوار، ج 50، باب 4 (ماجرى بینه و بین خلفاء زمانه).
9. در این روایت عبدالعظیم حسنى از ابوالحسن الرضا(ع) روایت مى‏کند. امّا از آنجایى که روایت وى از حضرت رضا(ع)، به خصوص چنین روایتى که جنبه نصیحتى دارد، متناسب با سنّ او نیست به احتمال بسیار زیاد، منظور ابوالحسن ثالث امام هادى(ع) است. اطلاق الرضا به هر کدام از امامان(ع) از اواخر دوره حاکمیّت بنى‏امیّه رواج پیدا کرد و قیام کنندگان علیه حاکمیت هم به الرضا من آل محمد دعوت مى‏کردند. از این‏رو، بعید نیست که الرضا در این روایت لقب نباشد بلکه وصف عامى باشد که بر همه ائمه دلالت مى‏کند و یا آنکه در سند، تصحیف به وجود آمده، ناسخان به اجتهاد خود تعبیر الرضا را افزوده‏اند و روایت از ابوالحسن الثالث است و یا ابوالحسن ابن الرضا بوده، که باز هم بر امام هادى اطلاق مى‏شد؛ چون ابن الرضا(ع) بر فرزندان با واسطه امام رضا(ع) نیز اطلاق مى‏شد. ر.ک: بحارالأنوار، ج 50، ح‏3، پاورقى دوم.
10. عبدالعظیم الحسنى حیاته و مسنده، ص 137، ح 33، عطاردى.
11. همان، ص 163، ح 61.
12. الأمالى للمفید، ص 328؛ الأمالى للطوسى، ص 94؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص 122، ح 71.
13. ر.ک: اختیار معرفة الرجال، ص 393، ح 741 .
14. مسند عبدالعظیم الحسنى، ص 158، ح 100.
15. همان، ح 101.
16. مطالعه روایات تقیّه در این خصوص حائز اهمیّت است. به عنوان نمونه ،ر.ک: اختیار معرفة الرجال، ح 483 و 502 .
17. بنا به گزارش مرحوم مجلسى آن حضرت به هنگام درگذشت پدرش هشت سال داشت (بحارالأنوار، ج 50، ص 2).
18. مقالات الإسلامیین، 30 - 31 ؛ اصول کافى، ج 2، ص 139، ح 3 از باب الإشارة والنّص على بن جعفر الثانى(ع).
19. بنا به گزارش مرحوم مجلسى سنّ آن حضرت به هنگام درگذشت پدرش شش سال و پنج ماه بود. (بحارالأنوار، ج 50، ص 115، باب اوّل از ابواب تاریخ امام دهم).
20. ر.ک: تاریخ الخلفاء، ص‏207، جلال‏الدین سیوطى، مطبعة السعادة مصر .
21. در جهان اسلام ،مدینه و مکّه همواره به عنوان مرکز سنّت و حدیث‏گرایى شهرت داشت و کوفه و بصره و به تبع آنها، ایران مرکز عقل‏گرایى بود و نفوذ معتزله و نیز شیعه در این منطقه بسیار بود. حاکمیّت على(ع) در کوفه در این امر بى‏تأثیر نبود.
22. ر.ک: تاریخ گسترش تشیع در رى، رسول جعفریان، نشر مشعر، فصل سیزدهم، «جدالهاى مذهبى در رى».

دسته ها : مذهبی
پنج شنبه 1388/1/13 23:32
X